прил. авиационнай, авиация; авиационная промышленность авиационнай промышленность.

ж. авиационнай оскуола, авиация оскуолата.

авиационнай хамса-тааччы (көтөр аппарааты хамсатар оҥоһук. А. х. үксүн турбовинтовай эбэтэр турбореактивнай буолар.)

холбуу тыллар бастакы чаастара, суолтатынан "авиационной", "салгын" диэн тылларга сөп түбэһэр, хол. аэроклуб м. аэроклуб (авиационнай кулууп).

дизель, мотуор ары-ыта (ис умайыылаах мотуордарга туттуллар арыы. Үксун нефтэн оҥороллор. Сорох авиационнай Д. а. оноһуу (искусственный) эмиэ буолар. Д. а. араас көрүнэ үгүс, хас да тус-туспа бөлөхтөргө арахсар.)

ж. 1. архит. олох; база колонны колонна олоҕо; 2. (основа) база, төрүт, олох; материальная база материальнай база; социальная база социальнай төрүт; 3. (склад) база, ыскылаат; 4. (пункт) база, тирэх; авиационная база авиационнай база; туристская база туристскай база; # на базе чего-либо туохха эмэ олоҕуран.

I
хат I диэнтэн дьаһ
туһ. Күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ, күн уотугар хатардахха барча диэн үлтүрүйэ сылдьар ас буолар. Амма Аччыгыйа
Хата, дьоллоругар, сайын биир тайаҕы бултаан, ол этин хатаран сииллэр. Н. Якутскай
Уйбаанчык кыраабылын маһын хаҕыттан ыраастаан кылбатта уонна үөһэ хатара уурда. «Чолбон»
Бу үүнээйи дьааттаах. Онон хомуйарга да, хатарарга да, сэрэхтээх буолуохха наада. ТКП ТДЭҮү
♦ Баһын хатар көр бас II
[Ньургун:] Өссө биирдэ артыыстыаҥ да, бу саанан бэйэҥ баскын хатарыам. У. Ойуур
Саха бэргэн уолаттара элбэх фашист баһын хатарбыттара. «ХС»
Туйаҕын хатар көр туйах. Дьэ, Сүөдээр, эн санааҥ хоту буолла. Туйаххын хатарыах уол оҕолоннуҥ! И. Гоголев
[Эбэм:] Оҕом, эһэтин туйаҕын хатардаҕына, бастыҥ булчут буолуо. Н. Якутскай
Валерий аҕатын туйаҕын хатаран, Москватааҕы авиационнай институту бүтэрбит. «ХС». Тыҥыраҕын хатар түөлбэ. — туйаҕын хатар диэн курдук (көр туйах)
◊ Хам хатар — кими эмэ ханна да ыыппакка, биир сиргэ хаайан олорт. ☉ Привязать кого-л. к какому-л. месту, удерживать в одном месте
Отут биэс сыллааҕы архыыппын хастарда, …… Уон хонук устата хоспор хам хатарда. Эллэй
Кыыһын эргэ биэрбэккэ хам хатарбыта. А. Софронов
II
туохт.
1. Бөҕө, кытаанах, алдьаныгаһа, үлтүрүйүмтүөтэ суох оҥороору тимири кытарыар диэри ититэн баран түргэнник сойутаары тымныы ууга ас, ук (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Калить, закаливать (об изделиях из железа)
Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимири уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
Хас биирдии уус тимир тэрили төһө уһуннук, бытааннык, түргэнник сылытан, ханнык убаҕаска хатарарыгар, төнүннэрэригэр тус-туспа ньымалардаах, кистэлэҥнэрдээх буолар. ААФ ОИОИС
Тимири сатаан хатарар сытыы биилээх уус туспа аатырара, суон сурахтанара. МАП ЧУу
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах оҥор. ☉ Закаливать (физически и морально)
Хатардын этихааны Хатан, көйүү кымыспыт. И. Гоголев
Талааннаах буоллаххына, бэйэҕин бэйэҥ буһарынан, хатарынан таһаарыаххын сөп. ПНИ АДХ
Сэрии ыарахана булгуруппатаҕа, Сыралаах үлэ биһигини хатарара. Эҕэрдэ СС
Биһиги кэммит суруйааччыга ыарахан кэм! Ол эгэ бэрт: киһини буһарар, хатарар, хамсатар. «Чолбон»
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый гына оҥор, баай (үксүгэр сүүрүк аты этэргэ). ☉ Сгонять, спускать жир, сушить мышцы (обычно о скаковой лошади)
Бу уолаттар ханна бараары-кэлээри аттарын итигирдик баайдахтара, хатардахтара буолуоҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Уолаттар обургулар …… Аттарын лыҥкыначчы баайдылар, Аһаппакка хатардылар. ТТИГ КХКК
Уорааннаах Охоноон аттарын баайан, хатаран барбыттара [ат сүүрдүүтүгэр бэлэмнээн]. И. Федосеев