туохт.
1. Киэҥ-куоҥ дорҕоонноох ырыаны ыллаа, айдаар, бэлэһир. ☉ Громко кричать, петь, горланить, шуметь, реветь
Соноҕосчой атыырбыт Барылаччы кистээтин, Кунаныкчай оҕуспут Лоҥкуначчы айаардын. Күннүк Уурастыырап
Салгыҥҥа айаарар Сөмөлүөт ааллары Аллар уу көлөһүн Абынан айбыттар. Эллэй
Хаҥас биэрэк сүллэр этиҥнии өрө ньирилиитигинии түһэрин, сүр ынырыктык айаара-айаара холлоҕостоох уотунан күүдэпчилэнэрин кытта ити барыта [айылҕа ырыата-тойуга] ылы-чып барда. ДАЛ УуУоО
2. Дарбааннаахтык кими, тугу эмэ уруйдаа-айхаллаа, албан аатын арбаа. ☉ Шумно, громко хвалить, превозносить, прославлять кого-л.
Арааһынай куолаһынан Айхал бөҕөнү айаарбыт, Көҥүл куолаһынан Көрүдьүөс бөҕөҕө көҕүйбүт сир эбит. А. Софронов
Кини албан аата айаарбыта. Эллэй

I
саҥа алл., кэпс. Үөрүүлээх биһирээһини көрдөрөр, үксүгэр да эбиискэни кытта туттуллар. ☉ Выражает радостное одобрение, обычно употребляется с частицей да
[Мүлдьү:] Бүү! һук! Дьэ харсыһыы буолла... һок! һок! Чуокка кыайда. Ай-да биһиги Чуоккабыт! Суорун Омоллоон
Ай-да, обургуо-о! ПЭК СЯЯ
[Маайыс:] Ай-да, аҕам маладьыас (кууһар). С. Ефремов
II
эргэр. Тугу да үөскэппэт буол, үөскэтэр дьоҕургун сүтэр (кырдьан, ыалдьан — киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потерять способность производить, давать что-л. (от болезней, старости, напр., приплод, молоко — о корове)
Үүтүттэн, уруутуттан айан барбыт сүөһү (ынах, сылгы). Уруутуттан айан барбыт киһи буолуо. ПЭК СЯЯ

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

I
туохт. Талбыккынан, сөбүлүүргүнэн тутун, кими да кытта аахсыма. ☉ Поступать, действовать, вести себя своенравно, независимо
Толлор киһитэ суох, көҥүл айаабыт. СГФ СКТ
Дьэ, ити курдук аҥаардастыы айаан сылдьыбыт үгүс ахсааннаах норуот [хуннар] кэлин өттүгэр өнүйбэккэ, улам сүтэн-оһон барбыта киһини бэркиһэтэр. «ХС»
Дьокуускай куораппытыгар, Сэргэлээх уопсайын бэһис куорпуһугар көрсөн, бүтүн сайыны устудьуоннуу айаан, айманан олорбуппут. Н. Габышев. Тэҥн. айбардаа
II
аат. Дуорааннаах күүстээх хаһыы (үксүгэр атыыр оҕус, кулааһай туһунан). ☉ Гулкий, протяжный рев (обычно о быке, изюбре)
Ол кунан оҕус Дьалхааннаах айаата Салгын баһыгар Саар куолакал тыаһын курдук Сатарыы, ньириһитэ турар эбит. П. Ядрихинскай
Сүүрүк уларыйар тыаллыын хатыһыыта, Кулааһай айаата — бу саас кинигэтэ. К. Кулиев (тылб.)

туохт. Талбыккынан дьаһайан, айдааран-куйдааран айбардаа. ☉ Держать себя своевольно, кричать, шуметь, чувствовать себя свободно
Аҕыйах хонуктааҕыта немецтэр айаан-буйаан ааспыттар быһыылаах: уулуссаҕа немецтии суруктаах кэнсиэрбэ бааҥкалара, снаряд дьааһыктара, кааскалар, билээгэлэр бөх буолан сыталлар. И. Никифоров
Үрүҥ кырыа хаалтыстанан, Үгүс буолан аргыстаһан, Аҕыйах саастаах эрэттэр Айаан-буйаан бу иһэллэр. А. Николаев
[Куһаҕан Хочугур:] Аны билигин оонньуурдарым барахсаттары аҕалан, оонньоохуйдаан, айаан-буйаан көрдөҕүм. И. Гоголев

туохт. Аан дойдуну аймаан айдаар, уйгуурт. ☉ Петь, кричать, горланить на всю округу. Ыаллар сайылыкка коһон сүоһүлэрин үүрэн айааран-куйааран аастылар

даҕ., поэт. Дорҕоонноох, көтөҕүллүүлээх, киэҥ-куоҥ (хол., ырыа туһунан). ☉ Громкий, звонкий и радостный (напр., о песне)
Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан, Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаар ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан, Айаар-чаҕаар ырыаны Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Айыы күммүт сиригэр Айаар-чаҕаар ырыата Аатырдыаҕыҥ, атастаар. С. Васильев

түөлбэ., харыс т. Агда. ☉ Грудная клетка
[От Атах] дагдайынан хатыыскалаата, дагдайа хампы түһэн хаалла. Саха ост. I
Үөксүкүү!!! Үөксүкүү!!! …… Төрөтөр оҕоҥ төнүннүн, ииниҥ буоругар хараҕыҥ туоллун, дагдайыҥ иһигэр сүрэҕиҥ хаттын! Суорун Омоллоон

межд
ыарыыттан хаһыытааһын. Ай, больно! - абытай!

межд. оой, ээй, эйии; ай, как нехорошо! эйии, тоҕо куһаҕанай!; # ай да... оо, дьэ...; ай да молодец! оо, дьэ маладьыас!

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

1) творить, создавать; саҥа олоҕу айабыт мы строим новую жизнь; норуот айбыт ырыалара песни, созданные народом; 2) уст. предопределять, предназначать, предначертать свыше; эр буоларга айбыттар ему предначертано быть её мужем.

поступать, действовать, вести себя (своенравно, независимо); дьэ хайдах айыыр эбит , көрүөхпүт посмотрим, как он будет действовать; көҥүлүнэн (талбытынан ) айыыр он поступает, как ему заблагорассудится.

горланить, кричать; ыллаан айаар = петь во всё горло.

v. to create