көр олустаа
Маатырҕаһыы, мээтиргэһии алыстаабыт. П. Ойуунускай
Эмиэ кэмчиэрийбит кэпсээн кэҥээтэ, Аччаабыт аймааһын алыстаата, Ырыа-хоһоон ыраатта. А. Софронов
Акыйаан уҥуоргу акулалар, Алыстаан эрэҕит, Аһары иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм даҕаны сааһым тухары сэҥээриигэ сылдьа үөрэнэн алыстыыр быһыылаахпын. Н. Лугинов

аат., эргэр. Тугу эмэ анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Исследование, изучение, обследование чего-л.
Өксөкүлээх өлбүтүн иһин чинчийбит чинчиирэ хаалла, онтуката сылтан сылга дириҥээн иһиэҕэ. П. Ойуунускай
Элен Гленарван итинник киһи сиргэниэх [акула куртаҕын] чинчиирин көрүөн баҕарбакка, бэйэтин каютатыгар төннөн киирбитэ. Ж. Верн (тылб.)

аат. Уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү эттэрин чааһын холбооттуур). ☉ Разновидность соединительной ткани в организме человека, животных, хрящ. Кулгаах өҥүргэһэ. Мурун өҥүргэһэ. Хабарҕа өҥүргэһэ
□ Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыннарыттан киһи намтыыр. ДьДьДь
Оҕо бастаан төрөөтөҕүнэ, уҥуохтара өҥүргэс буолар. ЗРИ ЭОТВХ
♦ Өҥүргэһинэн көр — хараххын тиэрэ, үрүҥүнэн көр. ☉ Смотреть, закатив глаза, белками наружу (о взгляде умалишённого, больного человека)
Сүнньэ доргуйан, кэтэҕин кэдэрги тартаран, хараҕын өҥүргэс курдук түҥнэри көрөн таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Дьахтар иҥиир ситиитин тартаран, иччитэ суох өҥүргэһинэн килэччи көрөн, өлөөрү хардыргыы сыппыта. Болот Боотур
◊ Өҥүргэстээх балыктар — өҥүргэс дьардьамалаах балыктар (хол., акула, хатыыс). ☉ Хрящевые (о рыбах)
Өҥүргэстээх балыктарга дьардьамалара олоччу өҥүргэс [олохторун устатын тухары уҥуоҕурбат]. ББЕ З. Сымыыт өҥүргэһэ — сымыыт үрүҥүн буспута. ☉ Белок варёного яйца
Буспут сымыыт өҥүргэһин курдук муус-маҥан суораты хоруудаҕа мөлбөһүтэ кутта. С. Федотов. Харах өҥүргэһэ — харах үрүҥ өҥнөөх тас чиҥ бүрүөһүнэ, харах үрүҥэ. ☉ Склера. Хараҕын өҥүргэһэ ып-ыраас
ср. туркм. оҥурга ‘позвонок; позвоночник’, шор. өҥэгэш ‘глазной зрачок’

I
туохт.
1. Уу иһиттэн өрө дагдайан таҕыс, уу үрдүгэр күөрэйэн таҕыс. ☉ Подниматься на поверхность воды, всплывать
Сүүрүк хоту аллара, киһи өлүгэ көбөн тахсыбыта. Н. Якутскай
Акула, көбөөт, умсар. И. Гоголев
Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
2. Үллэн таҕыс. ☉ Становиться вздутым, вздуваться, набухать
Лаврентий Николаевич сирэйигэр …… тымырдар көбөн таҕыстылар. Н. Габышев
3. Күөрэйэн, үөһэ тахсан ис (үксүгэр күн туһунан). ☉ Перемещаться вверх, принимать более высокое положение, подниматься ввысь (обычно о солнце)
Күммүт үөһэ көбүө, Көҥүл үөрэ көрүө. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Биллибэт буола сылдьан баран, саҥалыы биллэн, бэргээн кэл (ыарыы туһунан). ☉ Вновь усиливаться (после затухания), прогрессировать (о болезни)
Төбө ыарыыта буулаабыта ыраатта. Сүтэ-сүтэ иккистээн көбөн кэлэр. Н. Лугинов
Урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
5. көсп. Сүтэн баран хат баар буол. ☉ Вновь обнаруживаться, вновь возникать
Валентин Петрович эмиэ көбөн кэлбит санаатын киэр үүрэ сатыыр. Н. Якутскай
Хата, холуочугар көрө-нара ордук көбөр, тыла сөллөр. Н. Габышев
Контрреволюционнай үөрдэр эмиэ көбөн турбуттара. СССБТ
♦ Иҥсэтэ көбөр көр иҥсэ
Минньигэс ас сыта билиннэҕинэ, кини иҥсэтэ көбөр, сыҥааҕын уута сүүрэр. И. Федосеев
Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) көр күн. Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө! Н. Якутскай
Сүрэҕэ көбөр көр сүрэх. Аҕылаабытым күүһүттэн сүрэҕим көбөн, кулгааҕым тыаһа кус кынатыныы куһугуруур. «ХС»
ср. тюрк. көп ‘пухнуть’
II
даҕ.
1. Хойуу, үллэн көстөр курдук (хол., туох эмэ түүтүн этэргэ). ☉ Густой, пушистый (о шерсти, волосах); густой (о траве)
Көп түүлээх ыт. Н. Заболоцкай
Тииҥ көп кутуруга Мастан маска субуруҥнас. С. Данилов
Көп оттоох сыһыы. Баал Хабырыыс
Көп бытыгын имэрийбэхтиир. Н. Габышев
2. Халыҥ, сымнаҕас (хол., хаар). ☉ Мягкий, пушистый (напр., о снеге)
Көп хаар саба түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Көп бэриинэҕэ оҕонньор умса түһэ сытара. Л. Попов
Суорҕаны чөкө тутан, көп оттоох кэтэҕириин ороҥҥо уурда. С. Никифоров
♦ Көп түгэҕинэн — иһит түгэҕин лаппа сабар курдук. ☉ Значительно покрывая дно посуды
Эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Кыра кытыйаны көп түгэҕинэн бэс үөрэни испитэ. Эрилик Эристиин. Көп <түгэх> түспүт — 1) түгэҕэр түспүт, түгэҕин эрэ сабар буолбут. ☉ Уменьшаясь, убывая, оставаться только на дне, лишь дно слегка покрыть, на донышке (оставаться — напр., о воде)
Күөх далайа Көп түспүтэ буолаарай диэн, Күлүмэх үгүс Көмүөл мууһу Күүстээх күөммүнэн Көҥү үтүрүйэн киллэрдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэхпит быйыл, ардаҕа суох сайын буолан, көп түгэх түһээхтээбит. Н. Босиков
Күн киэһэриитэ, оҕолор иһиттэригэр көп түгэх эрэ отонноох кэллилэр. П. Аввакумов; 2) санаата түһэн санньыйбыт, санаарҕаабыт, курутуйбут. ☉ Падать духом, приходить в уныние, вешать голову
Коля санаарҕаан көп түгэх түспүтүн өйдөөбөппүн. И. Федосеев
Иракли уолчаан, көрүдьүөс бэйэтэ көп түһэн, күлүүтэ-салыыта уурайан кыл тыынынан иһэр дии. П. Егоров
◊ Көп түү — ньуолах түү диэн курдук
ср. казах.-тат. күпшэк ‘мягкий, рыхлый’
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, кө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: көп-көнө, көп-көбүөхтэс. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на кө-: көп-көнө ‘очень прямой’, ‘совершенно ровный’, көп-көбүөхтэс ‘запыхавшийся, тяжело и неровно дышащий’, ‘вздымающийся, колыхающийся’
Эмтиэкэ иһэ тобус-толору киһи, биир кэм көп-көбүөхтэс. Суорун Омоллоон
Көп-көнө систээх ат өрө хантайан баран кистии турар эбит. Н. Заболоцкай