v. to open

туохт.
1. Туох эрэ аанын, хаппаҕын, сабыытын уо. д. а. ас. ☉ Открывать дверь, поднимать крышку, раздвигать створки чего-л. и т. п. Тордоҕун аанын арыйан, ат буолан киирэрин кытта, уол кэлэн ааны сэгэттэ
Саха фольк. «Ити дьахтары манна аҕал!»— диэн саалаах киһи доҕоругар соруйбутугар, доҕоро кэлэн хаҥас быыһы арыйда. Эрилик Эристиин
Харытыан кэдэс гынан тохтоото, кириэс охсунна уонна тимир хоппо хаппаҕын сэмээр арыйда. Л. Попов
2. Туох эрэ бииргэ эбэтэр бүк тутулла сылдьарын ас, тэнит. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. свернутое, сомкнутое. Зонтигы арый
□ Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, кинигэтин халыҥ таһын арыйда. Н. Заболоцкай
[Данилов] кумааҕылары киҥнээхтик арыйан үргэҥнэттэ. М. Доҕордуурап
Суругу арыйан аахпыттара да, туох да соччолоох сонун суоҕа. И. Федосеев
3. Туох эрэ сабыытын ас, хастыы тарт. ☉ Обнажать, раскрывать что-л. закрытое
«Утуйбут быһыылаах», — дии санаат, аа-дьуо туран лаампатын умулуннарда, аргыый аҕай арыйан суорҕан иһигэр киирдэ. Софр. Данилов
Генерал, тулуубун арыйа тардан, өттүгүттэн саабылатын ылан эрдэҕинэ, «Генерал тойон!» диэн ньоччоҕор эписиэр хабдьыгыраата. Эрилик Эристиин
«Гурьянов, Гурьянчик», — доҕорбор саба түһэбин. Синиэлин арыйбыппар атаҕыттан хаан ыһылынна. Т. Сметанин
4. көсп. Туох эрэ кистэлэҥи, кистэммити булан дьоҥҥо биллэр, иһитиннэр. ☉ Рассказать о чем-л. скрываемом, тайном. Уорууну арый. Арастыраатаны арый
△ Туох эрэ туһунан аһаҕастык эт, кэпсээн биэр. ☉ Сообщать откровенно, без утайки о чем-л.. Макар туох баар кистэлэҥин доҕоругар арыйда
□ [Маняҕа] Ис ыраас сүрэхпин арыйан биэрдим, Туох баар эриэккэс санаабын этэ сатаатым. С. Ефремов
5. көсп. Туохха эрэ саҥа суолу ас. ☉ Положить начало каким-л. новым действиям, какой-л. деятельности
Арыт үөрэнээччи учууталын ситэн ааһар, экскаватор үлэтин элбэтиигэ саҥа суоллары арыйар. И. Данилов. Ол дойдуттан аҕалаах ийэм амаҕаччыларынан айан аартыгын арыйбытым. Эвен фольк.
6. көсп. Туох эмэ баар буолуутун көрдөр, быһаар. ☉ Устанавливать существование, наличие чего-л.
Итинник хара баттыгаһы арыйдахха, баайдар кэм тардынар буолуохтара. М. Доҕордуурап
Полиция салалтата бу дьыаланы арыйарга араас албастары туттубута. П. Филиппов
Мин соторутааҕыта биир дьиибэни арыйдым. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. арыҕ ‘юрта, дверь палатки’

1) приоткрывать; открывать, раскрывать; быыһы арый = отвернуть занавеску; кинигэни арый = раскрыть книгу; 2) открывать, делать открытие; саҥаны арый = сделать открытие.