үөрэн диэнтэн атаах. Оскуола кэнниттэн училищеҕа, онтон үлэлии түһэн баран университекка, онтон үөрэнэр сылларбын уһатан аспирантураҕа үөрэнээхтээбитим. И. Попова

туохт. Үөрэххэ киирэргэ эксээмэннэ туттар. ☉ Будучи абитуриентом, сдавать экзамены
Быйыл эн туттарса барар былааннааххын дуо? Хоро Бүөтүр
Оскуола кэнниттэн үөрэххэ туттарса кэлбит. «Кэскил». Иванна аспирантураҕа киирээри туттарса сылдьар үһү. ТТК

эрэпириэссийэлээ диэнтэн атын
туһ. Бөлөххөр саамай бастыҥ эрээри аҕаҥ эрэпириэссийэлэммит буолан, аспирантураҕа киирбэтэх үһүгүн. Е. Неймохов
Бу «дьыала» иһинэн, …… саха, нуучча тыһыынча кэриҥэ бастыҥ дьоно эрэпириэссийэлэммиттэрэ. «ХС»
Өрөспүүбүлүкэҕэ олоҕо суох эрэпириэссийэлэммит дьону, реабилитациялаан чиэһинэй ааттарын чөлүгэр түһэрдилэр. «Чолбон»

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’

аат.
1. Киһи, тыынар тыыннаах көрөр уоргана уонна көрөрө төһө мөлтөҕө, сытыыта. ☉ Орган зрения, глаз, а также само зрение
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
Ананий хараҕа үчүгэй. Сырдык-ыраас, арылыйан мааны харахтаах киһи, — дии санаата [Даша]. М. Доҕордуурап
Харах көмөтүнэн биһиги эттиктэри көрөбүт, быһыыларын, кэриҥнэрин, өҥнөрүн араартыыбыт. Харахпытынан көрөн ааҕабыт. КЗА АҮө
Дьэ, доҕоор, арай биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
2. кэпс. Биир киилэ кэриҥнээх ыйааһын кээмэйэ. ☉ Мера веса — примерно в один килограмм
[Кууһума:] Билигин баара-суоҕа отут хараҕы кыайар-кыайбат арыылаахпын, онтукабын ылыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
Отут харах мээккэ бурдукта иэһээ эрэ. Болот Боотур
3. көсп. Туох эмэ биир кэриҥнээх хайаҕастара, ойуулара уо. д. а. ☉ Каждая отдельная часть из множества одинаковых или подобных друг другу по форме и размеру частей целого (напр., ячейки в сотах, клетки на шахматной доске)
Утуйдаҕына даҕаны Хаарты хараҕа Хараҕыттан халбарыйбат. А. Софронов
Тиит аҕыйах хонукка илимнээри балыгын барытын курдары «ыган» харах бөҕөтүн алдьаппыт. Н. Лугинов
Хортуоппуйу харахтарынан ууһатар буоллахха, үнүгэстэри клубень этиттэн хаптаран оҥута быһан ылыллар. КВА Б
Оонньуурбутугар хара харахтар эрэ устун хаамабыт. КМЕ ДХА
♦ Бүтүннүү харах-кулгаах буол — бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол диэн курдук (көр кулгаах)
Бүтүн бэйэтэ бүтүннүү харах-кулгаах буолан иһэр уол иһиттэҕинэ, туох эрэ кыратык ынчыктаабыта. Далан
Аан бастаан айаннаан иһэр киһи быһыытынан, Аня бүүс-бүтүннүү харах уонна кулгаах буолла, көрө истэ, сөҕө-махтайа иһэр. В. Иванов
Сиидэр …… тыа саҕатыгар ньылбыйан тиийэн бүтүннүү кулгаах-харах буолан сыппыта. «ХС»
Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> көр кулгаах. Хайдах кини маннык үчүгэй кыыс баарын өйдөөн көрбөтөҕө эбитэй? Дьэ кулгаах-харах бүөлэммит киһитэ эбит. Н. Лугинов
[Хосхор] Күнүүттэн хараҕа сабыллыбыт, кулгааҕа бүөлэммит. Л. Попов
Маайыс: [Аҕатын] Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ? (ытыыр). С. Ефремов
‹Икки> хараҕыҥ үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) көр көһүн. Кинини көрдөхпүнэ, хараҕым үүтэ көстүбэт буола, ханна баарбын билбэт буола кыыһырабын. Амма Аччыгыйа
Сэмэн абаккарда да абаккарда, икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырда. Н. Якутскай
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Икки харахпар көстүмэ көр икки I. [Омуннаах Уйбаан:] — Бар, таҕыс, икки харахпар көстүмэ, хара түөкүн! Н. Неустроев
Тахса оҕус түргэнник, Харахпар көстүмэ букатын! С. Васильев
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Киэр буол бу дьиэттэн, икки харахпар көстүмэ, — диэтэ [Сиидэрэп — Ааныска]. Күндэ. Илэ хараҕынан көрбүт көр көр I. ☉ Видеть собственными глазами
Ол ууга тобус-толору алыһардар сындыыстаһа сылдьалларын мин аҕам илэ харахпынан көрбүтүм диирэ. Н. Павлов
Эргэ олох эстэрин, саҥа олох кэлэрин илэ хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Биһиги, кинини илэ харахпытынан көрбүт, кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьоннор, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС»
Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) көр кулгаах. «Улахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии», — Кырыкатов тыл бырахпыта. Далан
Төрүт өбүгэ саҕаттан Төһө саха киһитэ Бу синньигэс ыллыгынан, Көрбөтөҕүн көрөөрү, Билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? Айталын
Кулгааҕа-хараҕа киэҥ көр кулгаах. Баартыйалаах киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕахараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап
Сокуон хараҕынан көр сокуон. Онон, сокуон хараҕынан, Оҕонньору дьүүлгэ тардан, Көмүскэһиҥ миигин — диэн, Күтүөт киһи үҥсүүтүгэр Көрдөһүүтүн эппит этэ. Күннүк Уурастыырап
Онон, мин санаабар сири сокуон хараҕынан үллэстиэх тустаахпыт. М. Доҕордуурап
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. «ХС»
Суор хараҕын сиэбит киһи көр суор II. — «О, бу эрэйдээн эрдэхтэрин! Туох суор хараҕын сиэбит сордоох дьонуй!» — «Эрдэ утуйуохха наада, ону-маны кэпсэппэккэ», — Бааска суунар тэриэбэлэрин суумкатыгар хаалыыр. Далан
— «Биһиэхэ киниттэн ордук үлэһити булуоҥ суоҕа». «Утуйбатын оҕото баар ээ! — суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. Итиччэ кырдьыар диэри сүрэҕин-бэлэһин!». С. Федотов
Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, киэр буол мантан, бара тур! Уот харахха көр уот II. Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. У. Нуолур
Кырдьык, ити тыллар уот харахха этиллибиттэр. «Кыым»
Поэт Леонид Попов «Күн тааһа» диэн хоһоонугар олус да уот харахха эппит эбит. «ХС»
Утуйар хараҕа суох көр утуй. Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Н. Босиков
[Байбал] эрдэ өлүөх буолан эбитэ дуу, сырыыта-тутуута, күүһэ-уоҕа киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ этэ, түүн утуйар хараҕа суоҕа, күнүс олорору билбэтэ. В. Иванов
Уу хараҕынан көрдө көр уу I. Маннааҕы оҕолор, кырдьык, бурдук хайдахтаах сыранан ылылларын уу харахтарынан көрөн билбэттэр. П. Аввакумов
Балаҕаччыга бандьыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС»
Үүт харахха көр үүт II. Даланов перемычка оҥоһуутун Батурин этиитинэн суоттаан көрбүтэ, үүт харахха кини эппитин хоту тахсыбыт. В. Яковлев
Эр киһиэхэ аҕалыы сыһыан иэйиитэ сааһыран истэххэ хойут уһуктар диэн этэллэрэ үүт харахха ээ. «ХС». Хараҕа-кулгааҕа аһылынна — билбэккэ сылдьыбытын, ис дьиҥин, тугун-ханныгын дьэ биллэ. ☉ Открыть для себя кого-что-л. в настоящем, истинном свете
Кыра даҕаны дьон, харахтара аһыллан, кырдьыктарын, көҥүллэрин дьэ буллахтара. «ХС»
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа, күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ. Хараҕа баал- лар — суоҕу баар курдук көрөн ылар; туох эмэ эмискэ көстөн баран сүтэн хаалар. ☉ Казаться, представляться; чудиться, мерещиться
Санаатын бөҕөргөтүнэн: «Хараҕым бааллар ини. Баҕар, сөхсүтэннэр, аныгы булчуттар дьиэ оҥостубуттара буолуо», — диэн сэрэйэ сатыы истэ. Болот Боотур
Уум быыһынан көрдөхпүнэ, остуол уҥуор туох эрэ төбөтө лэкээриҥнээн көстөр, онтон эмиэ сүтэр. Хараҕым бааллар бэйэтэ дуу дии саныыбын. С. Тумат
Бастаан хараҕа бааллыбыта дуу, биитэр санаатыттан эбитэ дуу, бэйэтин уолугар Бааскаҕа маарыннаата. С. Никифоров. Хараҕа биилэммит — дьүдьэйбит, ырбыт. ☉ Похудеть, осунуться
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэ-сиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Аанастыырап. Инники ыскаамыйа кытыытыгар эркиҥҥэ кэтэҕинэн сыстан сирэйэ кубарыйан, хараҕа биилэнэн хаалбыт Тымныылыырап оннуттан хамсаабакка эрэ күүскэ күөрэлдьитэн эттэ. Е. Неймохов. Хараҕа иинин буоругар туолуо — куруук ылар, байар айдааннаах; баарынан баҕата хаһан да сөп буолбат, тохтообокко ыла, байыан баҕара турар. ☉ Быть всегда недовольным тем, что имеешь (букв. глаза его наполнятся лишь в могиле). Хараҕа иирэр — 1) сылайан, ыалдьан, түҥ-таҥ буолан хараҕа дьиримниир, туймаарар. ☉ соотв. в глазах рябит у кого-л. (от усталости, болезни)
Араас өҥнөөх сибэккилэртэн мэктиэтигэр киһи хараҕа иирэр. И. Данилов
Тус бэйэм — мин даҕаны Куртаҕым курулуйар, Хараҕым иирэн ылар Хомолтотун билбитим. Р. Баҕатаайыскай
Кини уһуннук хааман сылайбытыттан, икки хонук устата утуйбатаҕыттан хараҕа иирэр. «ХС»; 2) санааҕа абылатан, суоҕу баар курдук көрөр. ☉ Мерещиться, чудиться, казаться
Сорох сулус сүүрдэ диэтэ, Сорох харах иирдэ диэтэ. Күннүк Уурастыырап
Давыдов Үстүүн туохха тириэрдэ сатыырын үчүгэйдик өйдүүрэ да, бэйэтин чувствотын кыайан туттунар кыаҕа суох буолбута. Хараҕа иирбитэ. Далан
Хайдах хайдаҕый, хараҕым иирэр дуу? Икки киһи иһэргэ дылы этэ. «ХС». Хараҕа (хараҕар) иҥнэр — 1) эмискэ кими, тугу эмэ көрө түһэр, хараҕын хатыыр. ☉ Зацепиться взглядом за что-л., задерживать взгляд на комчём-л.
Махсыын атахтарын кэлгийбит тирбэҕэҕэ хараҕа иҥнэ түстэ. Р. Кулаковскай
Оһох өрөмүөннүөх буолбут киһи дьиэни кэриччи көрдө, эргичиҥнээтэ, онтон хараҕа миэхэ иҥиннэ быһыылаах. «ХС»
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»; 2) одуулаһар, болҕойон көрөр; болҕомтону тардар, баҕардар. ☉ Обратить внимание на кого-что-л., заметить когочто-л.; привлечь чьё-л. внимание
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ уонна: «Оо, бэрт да ат турар», — диэтэ, ойон туран таһырдьа тахсан барда. М. Доҕордуурап
Михаил Егорович, дьиҥэ, бэйэтин сахаҕа кыраһыабай киһинэн ааҕынара. Кырдьык да оннук. Ол эрээри Павел Петрович эмиэ биир киһи хараҕар иҥнэр киһитэ. «ХС»; 3) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыырар, ордугургуур. ☉ Завидовать кому-чему-л.
Бэттэх Аркадий дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох. Н. Лугинов
Оттон мин баар-суох ынаҕым баайтаһырбытыгар харахтара иҥнибит ээ, онно ол бэйэм оҕом сүүрдэ-көттө ини. «ХС»; 4) кими, тугу эмэ сөбүлүү көрбөт, сөбүлээбэтин биллэрэр. ☉ Привлекать чьё-л. внимание, задевать кого-л.
Өрүү мин соҕотох сылдьарбыттан, кэргэн тахсыбаппыттан харахтара иҥнэн биэрэрэ. Г. Колесов
Ол мин ханнык итэҕэһим эн хараххар иҥиннэ? С. Ефремов
Куруук ити уолтан хараҕа иҥнэн биэрэр. ГНС АаК
Хараҕа кырыылам- мыт — 1) таала кырыыланар диэн курдук (көр кырыылан). [Баргыдай:] Дьон барыта харахтара кырыыламмыт. «ХС»; 2) ииммит-хаппыт, дьүдьэх көрүҥнэммит. ☉ Иметь болезненный вид
Соҕотох түүн иһигэр сулбу түспүт, хараҕа кырыыламмыт, этэ-сиинэ кубарыйбыт. «ХС». Хараҕа кэннигэр — кутталтан куотан иһэн, эбэтэр кими эмэ кэтэһэн, субу-субу кэннин хайыһан көрөр. ☉ Опасаясь или ожидая кого-чего-л., часто оглядываться, оборачиваться назад; внимательно следить за опасностью сзади (букв. у него глаза сзади)
Эһэни кэтэһэн, хараҕым кэннибэр истэ. Т. Сметанин
Хараҕа өспүт (хараҕын уота умуллубут) көр уот II. Маппыр холкутуйбут көрүҥнээх: олох-чолох көрбүт харахтарын уота умуллубут, кэҥэриитин күөх тымыра сүппүт, сирэйэ сөллүбүт. Л. Попов
Ырыганнаан өнөҥнөспүт, харахтарын уота өспүт аттар олус мөлтөхтөр, үгүстүк уурастыыллар, арыт адьас аккаастыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Харахпын араарбакка туран, табаах уматынным. Табаахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым [эһэ] хараҕын уота өстө. «Кыым». Хараҕа саатар — күүстээх, чаҕылхай сырдыгы киһи кыайан утары көрбөт буоларын этэллэр. ☉ Не выносить яркого света, слепиться ярким светом (букв. глаза его стыдятся)
Оҕонньор хараҕа саатан, ол-бу диэки эргийбэхтээн баран: «Сах сиэтин эһигини киэр гыныҥ», — диэбитигэр прожектордар уоттара улам-улам умуллан барбыттара. П. Ойуунускай
Сэргэчээн бултуох санаата күүрдэн, хайыҥын тоҕо көтөн тахсан ойдо, номнуо ырааппыт күн уотуттан хараҕа саатан саба тутунна. Болот Боотур
Кинилэргэ [кристалларга] күн уота күлүмүрдүү оонньуур, таас сиэркилэ курдук килэбэчийэн киһи хараҕын саатырдар. И. Данилов. Хараҕа суох I кэпс. — олус улахан (үксүн үбү туттуу, ороскуот туһунан). ☉ Чрезвычайно большой (обычно о расходах, затратах)
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
Хараҕа суох II — сирэйэ-хараҕа суох диэн курдук (көр сирэй-харах). [Ааныс] хараҕа суох халыҥ албынтан, балыыртан ис-иһиттэн долгуйда. Г. Попов
Хараҕа сырдаата көр сырдаа. [Бырдаахап:] Икки хонукка бэрт ыксарытык ыалдьан баран, бэҕэһээ киэһэттэн ыла арыычча хараҕым сырдаан олоробун. Н. Неустроев
Киппирийээн Саабыс сүрэҕэ арыый нус буолан, хараҕа сырдаан, дьиэттэн тахсан барда. Д. Таас
Надежда Ивановна үөрэн хараҕа сырдыы түстэ. Г. Колесов
Хараҕым таптыыр көр таптаа. Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт, хараҕа таптаабат. П. Ойуунускай
Кини дуу, атын дуу? Хараҕым таптыыр. Баал Хабырыыс
Бу тухары кини кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. Хараҕым бэркэ таптыыр. С. Федотов. Хараҕа туолбат — туохха да сөп буолбат, баҕата хаммат, астыммат. ☉ Ненасытный, жадный до чего-л.; ничем не удовлетворяющийся
Кини [Абытай Арамаан] кэргэнэ туохха да хараҕа туолбат дьахтар эбитэ үһү. И. Гоголев
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Саатар үлэһиттэри үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу?! Н. Якутскай. [Кыыс] Сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри үлэлиир да, харахтара туолбат. Эвен фольк. Хараҕа туо- луо — баҕата ханыа, астыныа, сөп буолуо. ☉ Быть удовлетворённым, довольным чем-л., довольствоваться чем-л. «Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин, кыыһым бачча түүлээхтээх киһиэхэ биэрэр ини», — дии саныыра. Н. Якутскай
Күөрэлээх балыга үөскээбитэ, тупсубута, төлөһүйбүтэ муҥхаһыт оҕонньоттору, оччону көрөн, баччааҥҥа кэлбит балыксыттары даҕаны сөрүсөхтөрбүтэ, харахтарын толорбута. В. Протодьяконов
Кини [Алааппыйа] «сөп» диэн хараҕа туолбутун Көөдөн Уйбаан бииргэ олорбуттарын усталаах туоратыгар көрө-билэ илигэ. «ХС». Хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) — олус түргэнник, быа быстарынан (айаннаа, көтүт). ☉ Очень быстро, с большой скоростью (нестись, мчаться); на всех парах; на полном газу (букв. так, чтобы лопнули глаза)
Мин Гришаны буойабын: «Тоҕо тиэтэйэбит …… сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит». Далан
Милииссийэ массыыната, хараҕа тэстэринэн кэлэн, уҥуоргу сыыр үрдүнээҕи көнө суолунан ааһан куугунуу турда. Р. Баҕатаайыскай
Сиидэркэ: «Харахтара тэстэринэн көтүтэннэр, иирбит баҕайылар!» — дии санаабыт. М. Попов
Хараҕа уоттанна (умайда) көр уоттан. Сымыраахап …… сирэйэ сырдаата, хараҕа уоттанна, төбөтүн көнөтүк туттан, дьулугураччы хааман истэ. Т. Сметанин
Ийэ [тайах] хараҕа уоттанна, арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста да, тыас утары ыстанна. Р. Кулаковскай
Тээллэриис уолчааны хаадьылаата. Анарааҥҥыта сутуругун суулаата, хараҕа уоттанна. «ХС»
Хараҕа хааннаах, уоһа (уоһугар) уоһахтаах көр уос III. Хараххыт хааннаах, уоскут уоһахтаах ньуулдьаҕай буолаҕыт. ПЭК СЯЯ
Хараҕа хараҥарар көр хараҥар. «О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн...» — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Эһэ сүүлүн кэмэ этэ, онон хараҕа хараҥаран сылдьара. П. Ламутскай (тылб.). Хараҕа эрэ хаалбыт көр хаал. Хараҕы (хараҕын) баай — суоҕу баар курдук оҥор, албыннаа, сымыйанан тугу эмэ оҥорбута буол. ☉ Делать что-л. для отвода глаз; пускать пыль в глаза; втирать очки кому-л.
Суолтатыгар, хараҕы баайаары, кулгааҕы сымнатаары, өскүөрүтүн эрэ кэпсэтэллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ньүдьүбалай быһыылаах Жалик диэн надзиратели, хараҕы баайан, үлэтиттэн эрэ уһулбуттара. П. Филиппов
Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. «ХС»
Хараҕын аалларар көр ааллар. «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!» — Харытыана хаһыытыы түһэр. — Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Сир аайы быраҕыллар хотоннор, кинилэр тастара айылҕаҕа дьон оҥорбут буруйдарын туоһута буолан хараҕы аалаллара көрүөххэ куһаҕан. Далан
Хомуһа, ис киирбэҕэ, идэтигэр сөбө суоҕа хараххын аала, кулгааххын быһа турар. «ХС». Хараҕын ас — үөрэтэн, өйдөтөн, билэр оҥор, сайыннар. ☉ Открыть глаза кому-л. на что-л., открыть истину, дать знания
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Суорун Омоллоон
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
«Дойду бөдөҥ учуонайдарын ыҥырыылара, — диэн саҕалаабыта Михаил Андреевич, — биһиги харахпытын аста, кулгаахпытын кэҥэттэ». И. Федосеев. Хараҕын баспыт кэпс. — харахха саайбыт, харахха охсубут. ☉ Поставить синяк под глаз
[Чаара] бэрт кыыс, ыраас кыыс, куруубайдык сарбаҥныыбыт. Одуору сөпкө хараҕын баспыт. Н. Габышев
«Хараххын үчүгэй аҕайдык бастардыҥ дуо? Чорбоҥнообот буол! Аныгы сырыыга өссө үчүгэйдик баһыам», — Хабыыча уҥуоҕа халыр-босхо барбыт. В. Протодьяконов
Биһиги уолаттарбыт обургулар кини уҥа хараҕын баһан кэбиспиттэр. КИ АДББ. Хараҕынан холоон (харах холооһунунан) — хараҕынан көрөн, быһа холоон. ☉ Примерно, на глаз (определить что-л.)
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыта. «Кыым». Хараҕын көрдө — киһитийдэ, дьэгдьийдэ, урукку чөлүгэр түстэ, үчүгэй буолла (ыалдьан, ыарахаттары көрсөн баран). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободно
Бэҕэһээ күнүскүттэн аһаабатах киһи, аһаан, дьэ хараҕын көрдө. Н. Түгүнүүрэп
Сүөһүтэ суох эрээри холкуостан илиилэрин араарбатахтар тыыннаах ордубуттара баар чахчы. Холкуостар 1950 сылтан эрэ харахтарын көрбүттэрэ. «ЭК». Хараҕын кырыытынан (көрдө). — 1) элэс гыннаран (көрөн аһарда). ☉ Мельком, мимолётом, краем глаза (посмотреть, взглянуть)
Хараҕым кырыытынан көөртүм, тиит сыгынаҕын аттын диэки туохтар эрэ ойуоккалыырга дылы гыннылар. Суорун Омоллоон
Күөрэгэй тэбинэн истэ, Хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, бөрө субу ситиэхчэ буолбут. Т. Сметанин; 2) кистээн, уоран (көрдө). ☉ Тайком (видеть, смотреть на кого-что-л.); незаметно (следить за кем-чем-л.)
Хараҕым кырыытынан аргыспын эмиэ чинчийэ одууластым. И. Гоголев
Оргууй аҕай эргийэн хараҕым кырыытынан көрбүтүм, таайбытым курдук, эһэ эбит. Т. Сметанин; 3) сөбүлээбэт хараҕынан, кынчарыйан (көрдө). ☉ Злобно, недоброжелательно (смотреть)
Кинилэр диэки сөп буола-буола, хараҕын кырыытынан кынчыалаталаан кэбиһэ, бэйэтэ биир туһунан ону-маны саныы олордо. «ХС»
Хараҕын <өрө> көрдө — 1) көр хараҕын көрдө. Саҥардыы көҥүлү тутан, харахтарын өрө көрөн испит кыраларкыамматтар, бэйэлэрин былаастарын көмүскээн, сүрэхтэрин тэбиитинэн өлөр-өлүүнү уун-утары бараллар. «ХС»; 2) көр хараҕын муҥунан көрдө
[Кулуба:] Оттон, эн хараххын өрө көрөн кээлтиҥ, дьэ, сүрдээх этэ доҕор! Н. Неустроев
Кынчаайап Силтэһини көрсөн «Киниттэн ону эмискэ истэн», Хараҕын өрө көрдө, Хара-хара бэркэ сөхтө. С. Васильев. Хараҕын сабар киһи харыс т. — өллөҕүнэ харайар киһи (саамай таптыыр уола). ☉ Тот, кто должен закрывать глаза, находящийся рядом с умирающим в последние минуты жизни (о любимом сыне)
Суох, суох, ама оннук буолуо дуо, барыбытын иитэр, ийэлээх аҕатын харахпытын сабар киһибит эбээт. А. Сыромятникова
Хараҕын симпэтэ көр сим II. Оттон Василь Ситуха бу түүн маҥнай саҥа нухарыйан иһэн, уолуйан уһуктан баран, адьас хараҕын симпэтэҕэ. Н. Лугинов
Түүн букатын харахпын симпэтэх киһи, дьиэбэр киирэн бэрт минньигэстик утуйа сыттахпына, старшина киирэн уһугуннарбыта. Н. Якутскай
Нэһиилэ уот оттунан, кэнсиэрбэлээх бааҥканы онно сылытан сиэн баран, балааккаларын тардынан утуйан көрбүттэрэ да, харахтарын симпэтэхтэрэ. Н. Босиков
Хараҕын тиэрэ (муҥунан) көрдө көр көр I. Хаһан даҕаны мунньахха дьахтар туран тыл эппитин истибэтэх дьон бары сэргэҥнэһэ түстүлэр, сорохтор соһуйан-дьиибэргээн харахтарын тиэрэ көрдүлэр. Болот Боотур
Хайа да кыыс, дьахтар бу курдук таҥныбытын көрбөтөх дьон, харахтарын тиэрэ көрдүлэр. В. Протодьяконов
Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап
Хараҕын хайа (тыыра) тардаат көр тарт. Баччааҥҥа диэри ханна сылдьар киһиний бу, мааҕыын сарсыарда, хараҕын хайа тардаат, барбыта эрэ баар. ВНГ ГОПХ
Уолаттар, харахтарын хайа тардаат, успуорт сонунун сураспытынан барбыттара. «ХС»
Ити оҕо «хайа били ньирэйим» дии-дии, сарсыарда хараҕын хайа тарта да таһырдьа ыстанар. «ББ». Хараҕын уута куурбат — элбэхтик ытыыр, санааргыыр. ☉ Глаза не осушаются у кого-л.; глаза на мокром месте у кого-л.
Эрэйдээх кэмнэри аастыбыт, охсуһуу хонуутугар хаан ахта, иэдэстэригэр харах уута куурда. Т. Сметанин
Хараҕын уута тоҕунна көр тох. Талымастаан арай эттэххэ, Таптал хараҕын уута Таммах буолан тохтубута. С. Зверев
Үгэргээмэ, хотонун чэҥигэр харахпыт уута тэҥҥэ тохторо, ол туһа туспа, үлэ бэрээдэгэ туспа. Амма Аччыгыйа
Баран таах бостуой хараҕыҥ уутун тоҕо сылдьыма. Күндэ. Хараҕын уутугар муммут кэпс. — сордонор-муҥнанар, ытыыр-соҥуур. ☉ Постоянно плакать в горе, печали (букв. заблудиться в слезах). Мөрүөннээх Маамыра харахтарын уутугар муннулар. Хараҕын уутугар тумнар <муннар> — кими эмэ туох да өрүһүлтэтэ көмөтө суох соҕотохтуу хааллар. ☉ Оставить кого-л. наедине со своим горем
Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Кыамматы-тиийиммэти ытыһын сотуннарымаҥ, харах уутугар муннарымаҥ. А-ИНА БТ. Хараҕын уутунан суу- нар — элбэхтик ытыыр, улаханнык аһыы аһыйар. ☉ Обливаться слезами (букв. он умывается слезами)
[Лида] оҕото таҥна сылдьыбыт таҥастарын сыллыырууруур. Хараҕын уутунан суунар. А. Фёдоров
Биир киэһэ Дуся киирбитэ, аҕалара оҕолорун утуталаан баран, аччыгыйын — Уйбааскытын сыллыысыллыы, саҥата суох хараҕын уутунан сууна олорор. «Дайыы»
Маайа эрэйдээх ытаан хараҕын уутунан суунан тугу өрүһүттэриэ баарай?! «ХС». Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн ону толуйары булла. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе; восполнить чем-л. свою потерю; компенсировать чем-л. свою неудачу
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап. Хараҕыттан уухаар баста — хараҕын уута таҕыста, ытыахча буолла, уйадыйда. ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. [Швецов] уоһа ип-ибигирэс, хараҕыттан уу-хаар баспыт, көлөһүн аллыбыт. Н. Якутскай
Киһим хараҕын куһаҕаннык көрдө, сирэйэ кытарда, онтон хараҕыттан уухаар баһылынна. Т. Сметанин
Ийэ уйадыйан хараҕыттан уу-хаар баһан, тугу да булан эппэккэ: «Оҕом, оҕом», — эрэ дии-дии, кыыһын төбөтүн бобута туппахтаата. М. Доҕордуурап
Харах баайыыта көр баайыы. Билиҥҥи үлэ истиилэ атын, хараҕы баайыы аны суох, хайа уонна Поповуҥ аныгыны кыайан өйдөөбөтө сыттаҕа дии. Далан
Сүөһүлэрбит быста ыран, охтоору аҕай иэгэҥнэһэ тураллар. Ол биричиинэтин төрдө былааны эккирэтиһиигэ, хараҕы баайыыга сытар. В. Ойуурускай
Байыаннай тактикаҕа хараҕы баайыы, аҕыйах сүтүгүнэн улаханы өрүһүйүү итинник буоллаҕа. «ХС». Харах бэс эргэр. — ымсыы быһыы. ☉ Зависть, завистливость
Эргэ мас дьиэ турбута …… этээстээх таас дьиэлэр Быыстарыгар кыбыллан, Мэһэй эрэ буолан, Харах бэһин кэриэтэ хараҥаран испитэ. М. Тимофеев
Харах бэстээх I көр бэстээх. Харах бэстээхтэр Иннибэр иин хастылар. Күннүк Уурастыырап
Доҕор элбэх мин тулабар, бааллар харах бэстээхтэр, Итэҕэспин эрэ таба Көрөллөр ол үөдэттэр. И. Гоголев. Харах бэстээх II — мэник, дьээбэ оҕону сэмэлээн этэллэр. ☉ Шалун, озорник (о подростках)
Харах бэстээх ааны саппакка сүөһүнү бурдукка киллэрбит. ГНС АаК. Харах дала көр дал — 1) көрөр кыах иһинэн, киһи көннөрү хараҕынан көрөр сирэ. ☉ Поле зрения в пределах обозримого
Өрүүнэм хараҕым далыгар аанньа көстүбэт. Н. Кондаков
Оо, Казанскай болуоссат! Харах дала ылбат Уорааннаах, уораҕайдаах болуоссат! «ХС»
Онон төрүөх саҕана сылгыларын үөрүн барытын харахтарын далыгар туттулар. «Кыым»; 2) тугу эмэ болҕомтоҕо ылыы. ☉ Чьё-л. внимание, заинтересованность, интерес
Дойду тириэньэрдэрин харахтарын далыгар дьэ киирдим быһыылааҕа — сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ ылар буоллулар. ПП ОА
Ол быыһыгар научнай да бибилэтиэкэлэр харахтарын далыгар киирбэтэх хаһыат ыстатыйалара хомуллан, наарданан сыталлар. «Кыым»
Оттон кириитиктэр олус өр бу айымньыны харахтарын далыгар киллэрбэккэ сылдьыбыттар. «ХС»
Харах дьүккэтин (харатын) курдук харыстаа көр дьүккэ. [Албын Бааһынай:] Бу талахпын мин хараҕым дьүккэтин курдук харыстаан уура сылдьар малым, эһиги баайгыт аҥаарыгар да биэрбэппин. Суорун Омоллоон
Ол курдук былыргы улуу уустар оҥорбут быһахтарын биир эмэ хаалбыт буоллаҕына, харах харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьаллар. БББ
Биһиги иккиэн итини [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов. Харах-көс буол — хараҕа суох киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём (у слепого) (букв. стать глазами для кого-л.)
Аҥааттар улахан буураттар харах-көс, истэр кулгаах, харабыл оҥостор эдэр кыыл таба батыһыннарыылаах буолаллар. С. Тумат
Кырачаан Ефрем хараҕа суох умнаһыт оҕонньорго сирдьит, харах-көс буолбута. «ХС»
— Хата, киһитэ суох эбит, — Коля оҕонньоругар харах-көс буолла. Сэмээр Баһылай
Харах ортотугар көр орто. Биһиги бары билэр оҕобут ээ кини. Барыбыт хараҕын ортотугар улааппыта. Амма Аччыгыйа
Маннык мааны барахсан хараҕын ортотугар сүгэһэрдээх балыгы түһэрэн аччарыйа турар хайдах эрэ табыгаһа суох курдук көһүннэ. Н. Заболоцкай
Мин буруйу бар дьон хараҕын ортотугар оҥоробун. Эһиги курдук саһан олорон арыгылаабаппын. КФА СБ
<Харах> өҥүргэһинэн (үрүҥүнэн) көр көр өҥүргэс. «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиилэрин тартарар. Эрилик Эристиин
Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
Харахтан сыыһы ылбыт курдук (ылбыттыы) көр сыыс II. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы, ааһан хаалла. Н. Босиков
Иннэнэн эмтэнэргэ сананан, Семён Семёновичка тиийбитим. Ый кэриҥэ эмтэнээт, харахтан сыыһы ылбыт курдук буола түстүм. Н. Якутскай. Харахтарын аллара көрдүлэр — мөлтөөтүлэр, киэбирэллэрэ тохтоото. ☉ Умерить свою спесивость, кичливость, перестать задираться
Оттон баайдар, кырдьаҕастар, баайдыы тардыылаахтар, харахтарын аллара көрдүлэр. Бэс Дьарааһын
Харахта симнэ көр сим II. Икки-үс чааһынан син-биир өлөр аата харахта симнэ кыдыйсыбыт киһи дии санаата Томмот. Софр. Данилов
— Бэйэм соноҕоһум диэн харахта симнэ киирсэбин. Бытаан сатана. Н. Босиков
Оттон тоҕо көһүппэтэх өттүттэн, эмискэ соһуччу көһөн кэллэ? Миигин аһыннаҕа дуу, харахта симнэ синэ биир диэтэҕэ дуу? «ХС». Харах таһаарын түөлбэ. — туохтан эмэ туһата таһаарын. ☉ Извлекать выгоду из чего-л., иметь небольшой доход
Аҕата хара үлэһит. Тыаҕа сымала сүүрдүүтүнэн, ол-бу сүгэ уга, миинньик, сыарҕа сыҥааҕа бэлэмнээн, онон харах таһаарынан, үп киллэрэн олорор. Болот Боотур
Ити булпунан биһиги сүһүөх ылынан, харах таһаарынан дьон, ыал буолуохтаахпыт. В. Протодьяконов
Үбү-аһы хамнатан, харах таһаарынан, туһа киллэринэн ис. «ХС». Харах тэстэр хараҥата — ыас хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ (Темно) хоть глаз выколи
Били харах тэстэр хараҥата диэбиккэ дылы, ханан да сырдык тыкпат иин иһинээҕи хараҥаҕа түбэспит. Т. Сметанин
Иннилэригэр туох баарын көрүөхтэрин харах тэстэр хараҥата сабардаан турар. Күрүлгэн
Туран таһырдьа таҕыста. Киһи хараҕа тэстэр хараҥата. А. Кривошапкин (тылб.). Харахха быраҕыллар (охсуллар) — бэлиэтик көстөр. ☉ Резко выделяться, быть особенно заметным, бросаться в глаза
Туораттан көрдөххө, бу ыраахтан харахха тута быраҕыллар чаҕылхай паара тугу эрэ сүрдээх истиҥи кэпсэтэ иһэр курдук. Н. Лугинов
Киирбит эрэ киһи хараҕар саамай урут кини быраҕылла түһэр. П. Чуукаар
Кырдьыга да, манна кэпсээнньит уустук дьылҕалаах дьоннор уобарастарын иҥэн-тоҥон көрдөрөр дьоҕурдааҕа харахха быраҕыллар. И. Федосеев. Харах халтарыйар — 1) сөҕүмэр элбэх, эгэлгэ, өлгөм. ☉ соотв. глаза разбегаются
Бэйи, эмээхсин хараҕа халтарыйар гына табаарда тардан олоруохха. Суорун Омоллоон
[Дьиэ] иһигэр киирдэххэ, дьон этэринэн, ырааһа, киэҥэ-куоҥа, сибэккитэ элбэҕэ — киһи эрэ хараҕа халтарыйыан курдук. «Кыым»
Тутуу барар площадкатын көрөөт хараҕа халтарыйбыта! «ЭК»; 2) киһи хараҕын сымнатар үчүгэй, дьикти, кэрэ. ☉ Очень красивый, красочный, необычный
Кини киһи хараҕа халтарыйар күөх солко буолбут, санныттан тилэҕэр тиийэ суугунас солкону кэппит. А. Сыромятникова
[Сөмөлүөттэр] мин пуоска харабыллыы турар кэммэр кинилэр бүрүөһүннээх этилэр. Оттон билигин ону устаннар — киһи хараҕа халтарыйар кэрэ көстүүтэ. КИ АДББ
Бэрт сотору Захар Ильич саҥа дьиэтэ киһи хараҕа халтарыйыах айылаах килэйэн-халайан тиийэн кэллэ. Күрүлгэн. Харах харамыгар — харамсыйан, туһаҕа туруоҕун билбэтэр даҕаны. ☉ Проявляя жадность, жадничая
Суолга быа сытарын харах харамыгар аҕалбытым. СГФ СКТ
Харахпар (хараххар) ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I. Кыһалҕалаах күммүтүгэр биһиги харахпытыгар үүт ыкпыккыт суоҕа. Ону эмиэ син өйдүүбүт ээ. Суорун Омоллоон
Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Кини оҕо сааһа хараҕар үүт ыкпатаҕа. «ХС». Хараххын араарыма — 1) уурайбакка одуулас, биири супту көр. ☉ Не сводить глаз с кого-л.
Шура икки имин хаана тэтэрдэ. Хараҕын уолтан араарбат. Н. Якутскай
Ыстапаан кэлбит дьонтон хараҕын араарбат. «ХС»
Кини Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгэр күөх солко өҥүнүү унаарыйан көстөр тыаттан хараҕын араарбат. «Чолбон»; 2) мэлдьи кэтээн сырыт, ахсаабакка харабыллаа, хараххыттан сүтэримэ. ☉ Неотступно следить за кемчем-л., постоянно держать под наблюдением кого-что-л. «Өлүөскээ, ити кырдьаҕас аттан хараххын араарыма, — диэбитэ Лааһар
— Аны күрээн эрэйдии сылдьыа». Далан
Хараҕы араарбатахха табыллар киһи, кыратык аралдьыйа түс да, чалбаҕы кэспитинэн барар. «ХС». Хараххын быраҕа сырыт — сөп буола-буола көрө-истэ, кэтии сырыт. ☉ Время от времени следить, наблюдать за кем-чем-л.
Биэлэр тураллар. Түүн, Намыйаан, эн тахсар идэлээх киһи, хараххын быраҕа сылдьаар эрэ. Далан
«Хата оччоҕо били таһаҕас турар сирин диэки, харабылга хараххын быраҕа сылдьаар эрэ, — диэтэ Силин, — баҕар, утуйан хаалан иэдээн буолуо». Д. Таас
Эбэ хотун диэки өссө биирдэ хараҕын быраҕан баран, ата кирдиэлии турар сирин диэки эргилиннэ. У. Нуолур
Хараххын сим көр сим II. Онно эдэр буойуттар Кыһыл былаах анныгар Харахтарын симмиттэрэ. Эллэй
Сүүскэ эрэ тиийбэт ахсааннаах киһи кыргыһыы толоонноругар харахтарын симмиттэрэ. «Кыым»
Хараххын тымныта түс — көр тымныт. Ол ыалга ирэнхорон, аһаан, кыратык харахпытын тымныта түһэн, аппытын сынньатан, аһатан олус абыраммыппыт. Р. Кулаковскай
Дабыыт күн тахсыытын саҕана хараҕын барбах тымнытан ылла. У. Нуолур
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы. Хараххын хатаа — кичэйэн одуулас, кэтэс, таба көр. ☉ Сосредоточить внимание на комчём-л., зацепиться взглядом за когочто-л.
Кыыһырбыта аастар эрэ, Марусяҕа эмиэ хараҕа хатанар, туох эрэ сылааһы, истиҥи кэлтэй күүтэр. Далан
Кини [Клим] хараҕа остуолга үллэн турар тыыннаах сибэккилэргэ хатанна. А. Сыромятникова
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»
Хараххыттан сүтэримэ — хараххын араарыма диэн курдук. Суол буорун кэннигэр күдээрдэн Соноҕос харахтан сүттэ. Баал Хабырыыс
Ити икки ардыгар киһитин хараҥаҕа хараҕыттан сүтэрэн кэбистэ. С. Никифоров
Уолгутун Миитэрэйи хараххытыттан сүтэримэҥ, дьиэтигэр-уотугар тиийиэр диэри көрө сылдьыҥ. ИСА. Харах ыларынан (ыларын тухары) — харах төһө ырааҕы кыайан көрөрүнэн. ☉ На сколько хватает глаз
Өрүс киэҥ ньуура харах ыларынан мэндээрийэн, кыһыҥҥы таһымыттан быдан үрдээн, өрө анньан тахсыбыта. Н. Лугинов
Киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
Харах ыларынан ханан да мас-от диэн эрбэйбэт. Н. Кондаков
◊ Илим хараҕа I иис. — сахалыы оһуор көрүҥэ (хол., туос иһит иитин тигэр анньыы көрүҥэ). ☉ Вид узора, напоминающий ячейки рыболовной сети (напр., таким стежком пришивают ободок к берестяной посуде)
Саха маска оҥоһуктарыгар «илим хараҕа» диэн ааттаах туос иһит иитин тигииттэн киирбит буолуохтаах. Оһуор бу көрүҥэ оҥоһуллуутун арааһынан, ис хоһоонунан элбэх бөлөхтөргө арахсар уонна тус туһунан ааттанар. НБФ-МУу СОБ. Көҕүс хараҕа — киһи саннын уҥуоҕун алын өттө. ☉ Самая середина, подлопаточная область спины (букв. глаз спины)
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу ситэ-ситиминэ көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Хабырылла …… көхсүн хараҕыттан курданарыгар диэри ырбаахыта хайдыбытынан киирэн күүгэс сиэбитин «лап» гына биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Мэйиитэ эргийэр, сүрэҕэ өлөхсүйэр, көхсүн хараҕа ыалдьар. С. Никифоров
Кута хараҕа көр кута. Хаһан эрэ өрдөөҕүтэ, кута хараҕын үрдүгэр түҥнэриллибит оҥочо аннынан Мойот тахсыбыта. Т. Сметанин
Өлөөрү өлөн, хомолтолоохтук өлбүтэ: от үлэтэ эрдэҕинэ Бөллүгэннээххэ туу көрө сылдьан кута хараҕар түһэн өлбүтэ. «ХС»
Күөл хараҕа көр күөл. Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Өттүк хараҕа — өттүк үүтэ диэн курдук (көр өттүк). [Тыгын] сототун уҥуоҕа нуучча улахан киһитин өттүгүн хараҕынан буолта үһү. Саха сэһ. II
Самыы хараҕа көр самыы I. Төрдүс суортаах биир эмэ сүөһү баар, бары иэгэҥнэстэр, самыыларын хараҕа тахсыбыт, арҕастарын тириитэ сыстан эрэр. «Кыым»
Сарын хараҕа көр сарын. Айыы бухатыырын …… уот оҕур тылынан икки чараас саннын хараҕын салыы-салыы саҥара турар үһү. Ньургун Боотур
Икки чараас саннын хараҕынан Үс үөстээх ат өргөмүн курдук Дьөлө көрөн түһэрдэҕэ. П. Ойуунускай
Сир хараҕа көр сир II. Сааскы өртөн кунуска уот түһэн хаалан, Сири, силиһи дьөлү сиэн, көрдүгэнниир. Сир хараҕын батыһан, аллараанан, Сиэтэр сиэн иһэр, кэҥээтэр кэҥиир. М. Тимофеев
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС». Сурук хараҕын билэр эргэр., кэпс. — ааҕар-суруйар (киһи). ☉ Умеющий читать и писать
Бүтүн улуус үрдүнэн Хаппытыанап баай икки эрэ уола ханнык эмэтик нууччалыы лахсыһаллара уонна сурук хараҕын билэллэрэ. Н. Якутскай
«Оҕом эрэйдээх бу илиитинэн тугу үлэлээн айаҕын ииттиэй?.. Арай, оскуолаҕа киирэн, сурук хараҕын билэр киһи буоллаҕына...» — дии саныы олорбута. «ХС»
Тобук хараҕа көр тобук. [Абааһы киһи] тоҕус уон бууттаах тимир тирэх этэрбэһи тобугун хараҕар диэри туруору тардынан кээспит. ПЭК ОНЛЯ III. Тойон киһини Тобугун хараҕынан Тоҥуу хаар түһэн кэбистэ. Саха фольк. Уллуҥах хараҕа — уллуҥах оҥхойо. ☉ Впадина, выгиб стопы
Ньургун уу дьулайыттан уллуҥаҕын хараҕар диэри дыр гына түспүтэ. Далан
[Харачаас] уллуҥаҕын хараҕыттан төбөтүн оройугар тиийэ ис-иһиттэн дьигиһийэн ылла. П. Филиппов
Харах дьүккэ- тэ — дьүккэ диэн курдук. Мэйиим сарыыта Мэнэрийэргэ дылы буолла, Хараҕым дьүккэтэ Хайыттарга дылы буолла. П. Ойуунускай. Харах дьэҥкир бүрүөтэ анат. — харах тас бүрүөһүнэ. ☉ Роговая оболочка глаза, роговица
Харах дьэҥкир бүрүөтүн эчэтии сэрэхтээх буолуу тиэхиньикэтин тутуспаттан тахсар. Харах иччитэ көр иччи. Ыараханнык сүһүрбүт киһи иһэ ыалдьар, хотуолуур, хараҕын иччитэ кубулуйар, иҥиир-ситиитин таттарар. ЛЛА ЧЧОИ
Роговой бүрүөһүн улаҕатыгар сүрдээх намчы уонна дьикти кыраһыабай дьүһүннээх радужка (харах иччитин төгүрүгэ) көстөр, кини хаба ортотугар харах иччитэ баар. ТСА ХЫа. Харах көмүс кур — түөрт муннуктаах эбэтэр төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс торумнары тирии курга тигэн оҥорбут кур. ☉ Кожаный пояс, украшенный прямоугольными или круглыми серебряными бляшками. [Бороҕон мусуойугар бааллар]: ХVII —