туохт.
1. Кими эмэ ыраах суолга тэрийэн ыыт. ☉ Собирать и провожать кого-л. в дальний путь
Промкомбинакка бииргэ үлэлиир табаарыстара кинини аармыйа кэккэтигэр атаарбыттара. АҮ
Аҕыйах хонон баран, аҕабытын аармыйаҕа атаарбыппыт. И. Гоголев
2. Кими эмэ кытта быраһаайдаһан, ханыаха эрэ диэри бииргэ хаамыс, тириэрт. ☉ Провожая кого-л., пойти вместе с ним до какого-л. места
Сарсыарда аҕалаах ийэтэ уолларын дэриэбинэ уһугар диэри атаарбыттара. Софр. Данилов
Хабырыыс сарсыарда аайы Ыраайаны оскуолатыгар атаарар. И. Гоголев
Дьэргэли, наарталар кэлин ыллыктарыгар үктэнэн туран, аарааҥҥа диэри миигин атаарбыта. П. Филиппов
3. Кими, тугу эмэ ханна эмэ ыыт. ☉ Отправлять, отсылать кого-что-л. куда-л. Бостуой санааҕын эрэйдээмэ, арахсар суругу оҥорторон, суукка атаарбыт этилэр, хата эйиэхэ арахсарыҥ ордук буолбат дуо? А
Софронов. Тугу да билбэт буолбут киһини, биһиги санитардарбыт булан бэрэбээскэлиир пууҥҥа илпиттэрэ. Онтон полевой госпитальга атаарбыттара. Суорун Омоллоон. Саккырыыр сардаҥа Саһарҕа кыымынан Доҕорум аатыгар Бирибиэт атаардым. П. Тулааһынап
4. Ааһан иһэри батыһыннары көр. ☉ Провожать глазами уходящего, уезжающего
Тугу да саҥарбата, кинилэри хараҕынан атаарда. Н. Габышев
5. Ханнык эрэ кэм устатыгар ханна эмэ олохсуйан олоро эбэтэр тохтуу сырыт. ☉ Прожить, пробыть какое-л. время где-л. Федор Васильевич бу нэһилиэккэ төрөөбүтэ, улааппыта, сааһын бүтүннүүтүн кэриэтэ атаарбыта. Софр. Данилов
Александр күһүҥҥү күннэри хаайыы хараҥа хоһугар атаарда. М. Доҕордуурап
Оттон туора Тумулу мин Олус ахтар сирим мэлдьи: Онно оонньоон улааппытым, Оҕо сааспын атаарбытым. Күннүк Уурастыырап
6. Ханнык эрэ бырааһынньыгы эбэтэр олоххо буолар бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн аһар, ыл. ☉ Отмечать какой-л. праздник или какое-л. знаменательное событие в жизни
Манна «Кириһиэнньэ түүн» суруйааччы урут түҥкэтэх, хара тыа сирин оҕолоро кыһыҥҥы таҥара бырааһынньыгын хайдах атаарбыттарын туһунан кэпсиир. Софр. Данилов
Дьэ онон биир тымныы соҕус киэһэ дьахтар бырааһынньыгын атаара Өксүү оҕонньорунаан аргыстаһан испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Уон алтыс үйэ иккис аҥаарынааҕы аҕа уустарын баайдара сааскы ыһыахтары атаараллара. БИГ ӨҮөС
7. Ханнык эрэ үлэни, дьаһалы тэрийэн ыыт. ☉ Осуществлять, проводить какое-л. дело, мероприятие
Арай миигин Дулҕалаах нэһилиэгэр сир үллэһигин атаарарга улуус ситэриилээх кэмитиэтин боломуочунайынан анаан кэбистилэр. А. Бэрияк
тюрк. аткар
♦ Анараа дойдуга атаар — өлөр, өлөрөн кэбис. ☉ Отправлять на тот свет (убивать кого-л.)
Кини элбэх маннык көкөтү анараа дойдуга атаарда ини. Софр. Данилов
Тоороной-Тоороной өйдөөх Тииҥ мэйиитэ мэйиилээх, Ала-Торҕону амаҕаччылаан Анараа дойдуга атаарар. Тиһэх суолга атаар көр тиһэх суолугар атаар. П.А. Ойуунускай М.И. Калинин үлэһит аймах тапталлаах сирдьитэ өлбүтүн туһунан ыар хомолтолоох сураҕы эппитин истибитэ уонна кинини тиһэх суолга атаарар траурнай күннэри онно, Москваҕа, ылсыбыта. ФЕВ УТУ. Тиһэх суолугар атаар — өлбүтү сиэри-туому тутуһан көмп. ☉ Провожать в последний путь покойника по установившемуся обычаю
[Татьяна] аҕабытын тиһэх суолугар даҕаны атаарарбытыгар кэлэ сылдьыбатаҕа. М. Попов
Кинини биһиги, оскуола бүтүннүүтэ, кыһыл былаахтаах, барабааннаах, горннаах тахсан, тиһэх суолугар атаарбыппыт. «ХС»
◊ Айыыһыты атаар эргэр., миф. — саха былыргы сиэрэ-туома: оҕоломмут дьахтар дьиэтиттэн кинини араҥаччылыыр айыыһыт барыытын бэлиэтээһин (дьахтар оҕоломмута үһүс күнүгэр буолар). ☉ Старинный якутский национальный обряд: проводы богини-покровительницы родильниц (совершается на третий день после родов)
Эдьээн иэйэхситин эргиппит, Ахтар айыыһытын ахталыппыт Араҕас арыытын аҕаан Айыыһыт атааран Айдаара олорбуттар эбит. П. Ойуунускай
Маҥнайгы оҕолоро — убайым Спиридон — төрөөбүтүгэр оҕоломмут үөрүүлэрин биир айа куобаҕынан бэлиэтээн, айыыһыт атаарбыттар. Ф. Софронов

I
туохт.
1. Ас, атыт (айаххын). ☉ Открывать, разевать (рот)
Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма (өс хоһ.). Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан Көтөҕөн, сүгэн таһаарбытым, Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү сиэн кэбис. Ньургун Боотур
Бааһынай тылыттан маппыт курдук, айаҕын атар, тугу да саҥарбат, сотору-сотору чыпчылыйбахтыыр. Н. Якутскай
2. Туох эмэ биир кэлимтэн араҕыс, тэйэн хаал. ☉ Отходить, отделяться от чего-л. целого
Балачча ол курдук үлэлээбиттэрин кэннэ мастарын ыпсыыта арыый атта. Амма Аччыгыйа
[Муустар] икки ардылара атан ылла, күөх куһааты сыыйа тарпыт курдук, убаҕас уунан өрө халыһыйбахтаата. П. Филиппов
3. Ким-туох эмэ иннигэр түһэн, куота тэй. ☉ Отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-чего-л.
Туллай ата биэс хаамыы курдугунан атан, кыайан тахсыбыта. И. Федосеев
Ол эрээри уол атаҕынан барыларын быдан баһыйбыта, атан, уһулу түспүтэ. Далан
Уон тоҕус килэмиэтирдээх бэлиэҕэ утарылаһааччылартан [А. Заболоцкай] түөрт сүүс миэтэрэ кэриҥэ сири аппытын туһунан биллэрэллэр. «Кыым»
4. Тылын (сибэкки, сэбирдэх туһунан). ☉ Раскрываться, распускаться (о листьях, цветах)
Кэрэ кэм кэлэрэ, Кэҕэ кыыл этэрэ. Ньургуһун сибэкки тахсара [Ньукуола саҕана атара]. Күннүк Уурастыырап
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ, Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Сэбирдэҕэ саҥа атан, Минньигэһин от-мас сыта. М. Тимофеев
5. Салгын тиийбэтиттэн, уу буорту буолуутуттун тумнастан, көнньүнэн өл (балык туһунан). ☉ Пропадать, подыхать от недостатка воздуха, гниения воды (о рыбе)
Ойуурдаах куобах өлбөт, уулаах балык аппат (өс хоһ.). Саһыл: «Харах Хаан аҕыс уон оҕуһа уугун супту уулааннар, балыгыҥ атан өлөн хаалыахтын», — дии-дии атах балай кытыаланар. Саха ост. I
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Кырдьаҕас сиэгэн хаар түһүөр диэри күөл кытыытыгар атан өлбүт быччыкыны, собону, сордоҥу хомуйан син кыһалҕата суох сылдьымахтаабыта. И. Гоголев
6. фольк., ахсарб. Охтон өл, быстан өл. ☉ Погибать, подыхать
Аллараа абааһылар Аартыгы булбакка Атан өллүлэр, Соххор биистэрэ суолларын тобулбакка Токуччу тоҥнулар. П. Ядрихинскай
тюрк. адын
♦ Айаҕын ата илик көр айаҕын аппат
[Туоскун — Оҕотоойопко:] Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов
Айах атан кэпсэт көр айах I. Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. Софр. Данилов
Айах атан биирдэ даҕаны кэпсэппэтэҕэ буолан баран, Глафира туҥуй кыыс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
II
1. аат.
1. Миинэргэ, көлүйэргэ туттуллар дьиэ сүөһүтэ (оҕустан, табаттан ураты). ☉ Домашняя верховая, тягловая скотина (лошадь, конь)
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ кыын көстүө (өс хоһ.). Э-э, кэбис, доҕор. Били аппын дьахтарым сулуутугар биэриэм буоллаҕа дии. Чэ, маҥаас тыһаҕаһы ылаар. Н. Неустроев
Кини көрөр аттарыттан сибилигин бүтэйгэ биир ат атырдьахха атыллан өллөҕө. Амма Аччыгыйа
2. Саахымат оонньуутугар: ат төбөтүн дьүһүннээн көрдөрөр фигура. ☉ Шахматная фигура с головой лошади
Аттан ураты биир да фигура бэйэтин эбэтэр өстөөх фигурата турар хонуутун үрдүнэн ойон ааспат (хаампат). ПВН СБК. Гроссмейстер Лилиенталь Капабланканы утары ферзэтин акка биэрбитэ. КА СОоО II–III. Итинник бүтүүлэргэ аты пешкаларынан кыайан сүүйүллүбэт. КА СОоО II–III
тюрк. ат
2. даҕ. Аттаммыт. ☉ Кастрированный, холощёный
Тыһыынчанан одуулуур Айманар дьон хараҕар Саһыл кэрэ, дьаҕыл буулур Ат сылгы мөхсө турар. С. Данилов
Ат сылгы инньэ диэтэ да, түөрт атаҕын баҕаналыы үктээн баран көрөн турда. Ньургун Боотур
♦ Ат атаҕар уган (биэр, быһын, ыл, бай) — ат сүүрүүтүгэр сакалааттаһан, уксан (кыайтар эбэтэр кыай). ☉ Проиграть или выиграть на конных скачках
Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ. Ат бөҕө, кус быһый (киһи) — олус күүстээх уонна кытыгырас (киһи). ☉ Очень сильный и быстрый (человек)
Арай бу Быттааны Сүөдэр оҕото Манчаары Баһылай алыс кус быһый, ат бөҕө киһи үөскээн эрэр, кини Чоочо ытык атыырын саанан ытан өлөрбүтэ дииллэр. МНН
[Сайсары эмээхсин] эрэ ааттаах булчут, кус быһый, ат бөҕө, сааһын тухары үрэх бастарын кэрийбит киһи этэ. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит — барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин. Ат буол — илиигинэн тайанан, аттаа, түөрт атах буол. ☉ Встать на четвереньки; ползать на четвереньках
Ол баран иһэн, уол бүдүрүс гынна да, тоҥуу хаарга ат буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Чугаһаатым. Бөкчөйөн истим. Онтон тобуктаатым, ат буоллум. Көҕөнүм адьас бу саҥарар. Т. Сметанин
Оҕонньор, олорон эрэ, саҕынньаҕын сиэҕин кэтэн, илиитин туора анньан даллаҥнаата, ат буолан сүгүллэн таҕыста. Болот Боотур
Ат гынан миин көр оҕус гынан көлүй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам, ат курдук көлүйүөм! «ХС»
Кырыктаах омуктар Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары Ат гынан миинээри Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Норуот] Айылҕа күүһүн Ат гынан миинэр, Олоҥхо хоһоонун Олоххо киллэрэр. А. Абаҕыыныскай. Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа — олус улахан, ыар айыы, буруй. ☉ Большой грех, огромная вина
Ат тарпатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Оҕус тарпатынан Модун буруй Буулаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ат үөһэ түһэн — бэрт ыксалынан, тиэтэлинэн (аты ыҥыырдыыр, биитэр көлүйэр да бокуойа суох). ☉ Весьма торопливо, поспешно (не успев даже оседлать или запрячь лошадь)
Ананий ат үөһэ түһэн көҥүһү өрө сүүрдэн көрө сырытта. М. Доҕордуурап
Били икки саллааттар аттарын үөһэ түһэннэр, эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран иһэллэр. Н. Түгүнүүрэп. Ат эккирэтэр — олус киэҥ-куоҥ, киэҥ киэлилээх (хол., дьиэ, олбуор). ☉ Очень просторный, вместительный (напр., дом, двор)
Бэйэтэ аҕыйах сыллааҕыта чугаһынан суох, ат эккирэтэр улахан дьиэни дьэндэппитэ. «ХС»
Кини киэҥ, ат эккирэтэр олбуордаах, олбуор түгэҕэр улахан хотонноох. С. Никифоров
◊ Ат айана — ат бытаан сиэлиитэ. ☉ Медленная рысь лошади. Бу ат айаныгар тулуйбатым. Ат баайааччы — сүүрүк аттары эрчийэр киһи. ☉ Тренер скаковых лошадей
Ленин аатынан сопхуоска урукку опыттаах ат баайааччы Ю. Титов атын үлэҕэ барбыта. «Кыым»
Ат баайааччыларбыт — сылгыһыттар. «Кыым». Ат баһа эргэр. — аҕа ууһа. ☉ Человеческий род (в первобытном обществе). Ат баһын быата — сулар. ☉ Недоуздок. Ат бугул түөлбэ — улахан бугул. ☉ Копна большого размера. Ат дулҕа — үрдүк дулҕа. ☉ Высокая кочка. От үрэх синньиир сирэ барыта ат дулҕа. Ат дьааһык эргэр. — айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах хончоҕор, улахан дьааһык, кырыы дьааһык. ☉ В старину — большой коробчатый ящик, предназначенный для дальних поездок
Кулуба бытыылкаларын кууһан аҕалан, ат дьааһыгар төттөрү укта. «ХС». Ат көлө — айаҥҥа эбэтэр таһаҕас таһарга көлүллэр, мииниллэр ат. ☉ Лошадь, предназначенная для дальних поездок или перевозки грузов
Саха дьонун олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Тутум буура чаҕаан көҕүлбүттэн умсары тардаҥҥыт ат көлө оҥостуоххутуттан ыла элбэх атаҕыстабылы-баттабылы эппинэн-хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап. Ат күүһэ физ.— хамсатааччы кыаҕын, күүһүн кэмниир мээрэй буолар өйдөбүл (хол., массыына, тыраахтар). ☉ Лошадиная сила (единица мощности)
Биэрэги биир гына сүүрбэлии, сүүрбэ биэстии ат күүһэ күүстээх мотуордаах оҥочолор кэккэлээбиттэр. Кустук
Сэттэ уон биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль наада. М. Доҕордуурап. Ат кыраабыла — оту мунньарга уонна субуулуурга аналлаах, икки улахан тимир көлөһөлөөх ат тардар кыраабыла. ☉ Конные грабли, предназначенные для сгребания сена
Тордоохоптоох ат кыраабылынан от мустара сылдьар икки эмдэй-сэмдэй уолаттар аттыларыгар тиийэн кэллилэр. С. Никифоров
Мин өйдүү түстүм отут сыллааҕыта Бастакы ат кыраабылын көрөөрүбүн Икки көстөөх алааска оҕолору кытта Куйаас-кумаар үгэнигэр сүүрбүппүн. С. Данилов. Ат оҕус — аттаммыт оҕус. ☉ Холощёный бык (вол)
Онно [түптэ аттыгар] аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус турар. Н. Лугинов. Ат отуу — дьиэ кырыысатыгар маарынныыр отуу. ☉ Двускатный шалаш на козлах
Ардах буоллаҕына иһигэр олорор, аһыыр гына киэҥ ат отууну туттан кэбистилэр. Болот Боотур
Кинилэр, Сиэкилэччээн хайатын тэллэҕэр, хатыҥ ойуур хоонньугар хас да суол ат отуулары оҥорбуттар. М. Доҕордуурап. Ат сүүрдүүтэ (сүүрүүтэ) — аттары сүүрдэн куоталаһыннарыы. ☉ Конные скачки
[Аҕалара Уйбаан] кытта төрөөбүт кыдьыктааҕа — ат сүүрдүүтүнэн «ыалдьар» үгэстээҕэ үһү. Р.Кулаковскай. Дьокуускайдааҕы республиканскай ипподромҥа сааскы ат сүүрдүүтэ буолар. «Кыым»
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар дьэ бу икки дьон буолаллар. Д. Таас. Ат сүүрдээччи — аты миинэн сүүрдэргэ идэтийбит киһи. ☉ Наездник, жокей
Бүгүҥҥү аттары сүүрдээччиттэн биирдэстэрэ — Кириһээн. Д. Таас. Ат сыалдьата — сыарҕалаах ат улаханнык сүүрэрин бохсор көлүүр тэрилэ (аты такымын үөһээ өттүнэн, ойоҕоһунан эргитэн хомууттан тартарыллар). ☉ Шлея, надеваемая на лошадь для замедления скорости бега. Оҕонньор атын сыалдьатын уһулла. Ат сэбэ — аты көлүйэргэ туттуллар тэрил. ☉ Совокупность принадлежностей для упряжки лошади. Дьиэ күүлэтин иһигэр ат сэбэ сытар. Ат тараах — аҥаар эрэ өттүнэн бөдөҥ тиистээх тараах (аҥаар өттүгэр тииһэ суох). ☉ Гребенка, расческа с редкими зубьями только с одной стороны, а с другой не имеющая их. Сиэркилэ иннигэр ат тараах сытар. Ат ыарҕа — үрдүк хойуу ыарҕа. ☉ Густо растущий кустарниковый березняк
Д.П. Максимов: «Сатыы ыарҕа» диэн намыһах баҕайы, онно-манна бөлкөй үүммүт ыарҕа, оттон ат ыарҕа диэн аттаах киһини куотар хойуу баҕайытык үүнэр ыарҕа», — диэн лоп бааччы быһаарар. Багдарыын Сүлбэ

аат. Мииниллэр, көлүллэр сылгы. ☉ Верховой и упряжный конь
Ат-атыыр, киһи-сүөһү, Элэһин дэриэбинэтин тобус-толору үллэҥнэс. Эрилик Эристиин
Олбуорга ат-атыыр бөҕө мунньустубут. Күннүк Уурастыырап
Эрдэттэн ат-атыыр булан, өйүөтайаа тэрийэн, Амыдай уҥуоргу үрэхтэригэр таһааран оттоттохпуна, балай эмэ сүөһүнү кыстатыам. Болот Боотур

саҥа алл. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Междометие, обозначающее удивление, изумление
Ардьаалы! Ат-татай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Ньургун Боотур
телеут. аттатай

1. барылаа диэнтэн дьаһ. туһ. Чоргул Тиэргэн бастаан, бар дьаҕыл акка олорон, Быракаан оломун кэстэрэн барылаппыта. Далан
   Баарса тумса ууну тэлэ көтөн барылатан иһэрэ. И. Никифоров
2. Тыастаахтык тыбыыр, муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко ржать, фыркать (о жеребце)
   Үөр сылгыны көрөөт, ат кистээн барылатта. Амма Аччыгыйа
   Үөр атыыра кистээн барылатта, Кулунчук үтүктэн дьырылатта. Н. Босиков
   △ Утуйа сытан муннугунан улаханнык хаһыҥыраа. ☉ Громко храпеть во сне
   Уһун айаҥҥа охто сылайбыт үрүҥ саллааттара утуйан барылата сыталлар эбит. Н. Босиков

көр дьаҥсал
Тоҕус хартыгастаах Добун маҥан халлаан Тоһуу дугуй былыттарыгар Дуолан дьаҥсаат этиҥнэр Тоҕута-хайыта бардылар. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ таҥара сырдыгар Хара тыын хараҕа сааппыта, Үөрүүнү көрсөрүн оннугар Ыар дьаҥсаат дьаҕырҕан саалынна. М. Лермонтов (тылб.)

сыһыан холб.
1. С ө ҕ ү ү б ы л а а с т а а х к ү ү һ ү р д э н , бэлиэтээн этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется при усилении, выделении высказываемой мысли со значительным оттенком изумления (даже и)
Муҥ саатар, [сымыйалыыр аата] тардыалата да түһэн ылбат. А. Сыромятникова
Муҥ саатар, сөмөлүөт халлааҥҥа хаалларар маҥан сурааһына саҥа хаар кэнниттэн алааһын ортотунан кини хайыһарынан тэлэн тахсыбыт суолунуу тыргыллар. В. Иванов
2. Этиллэр санааҕа, муҥур уһукка оҥоһуллар соҕотох кыаллыах, наадалаах, сиэрдээх хайааһын диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает такое отношение говорящего к высказываемой мысли, что она вынужденно считается единственно допустимой, желаемой, нужной при создавшихся трудных, безвыходных условиях (хотя бы, в крайнем случае)
Муҥ саатар, дьон баарына айдааны тардыма. Эрчимэн
[Варвара:] «Оччоҕо муҥ саатар эйигин үчүгэйдик харыстаан илдьэ сырыт», — диэн Мэхээлэ Уйбаанабыстан көрдөһөн көрүөм. Болот Боотур
Муҥ саатар, билиҥҥи балыыһа иһинэн көннөрү стационары көҥүллээтэллэр мин үлэлии барарга сөбүлэһиэм этэ. «ХС»
3. Саҥарааччы хомойор, суланар, абаккатыйар санаатын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения сетования, негодования, чувства огорчения говорящего (как назло, и к тому же)
Муҥ сатаатар, үөскэ сылдьар Сима Семёнов боппуруоһу туруорсан испэт. А. Сыромятникова
— Чэ, эн өйдөө, хоргутума. Ба рыта бүгүн, муҥ саатар! «ХС»
Ханна барабын? Муҥ саатар халлаан …… хабыс-хараҥа. Г. Николаева (тылб.)

1. конь, лошадь; үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара плётью, у хорошего человека одно (неизменное) слово; эттээх ат эрэмньилээх йогов, откормленный конь надёжен; 2. кастрированный, холощёный; ат оҕус вол; ат оҕуһу уоһахтаабыкка дылы погов. всё равно, что от вола ожидать молозива # ат буол = см. аттаа = 112; кус быһый , ат бөҕө сильный, ловкий.

1) разевать, открывать (рот); айаххын ат открой рот; халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма погов. не открывай рот, думая, что с нёба упадёт пища; 2) отходить, отделяться, отставать; аан атан хаалбыт дверь отошла от колоды (рассохлась); 3) отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-что-л.; бастакы ат ыраах аппыт первая лошадь вырвалась далеко вперёд; 4) раскрываться, распускаться; сибэкки аппыт цветы распустились; 5) погибать, подыхать; засыпать (о рыбе); ойуурдаах куобах өлбөт , уулаах балык аппат заяц в лесу не пропадёт, рыба в воде не погибнет # атар куйаас диал. нестерпимая жара, зной.

1) отправлять, отсылать кого-что-л. куда-л.; дьиэтигэр атаар отправь его домой; 2) сопровождать, провожать кого-л.; кыыһы атаар = проводить девушку.

n. horse; ат сэбэ n. harness, horse trappings; ат кунан n. steer; ат оҕус n. bullock

v. to dispatch, send