дьүһ. туохт. Түргэнник түөрэҥэлээн хаамп эбэтэр сүүр (улахан уҥуохтаах, суон мөдөөт киһи туһунан). ☉ Идти или бежать быстро, тяжело переваливаясь с боку на бок (о походке высокого, полного, медлительного человека)
Чаабый Натааһа, уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан, Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин

түүрэ диэнтэн хат.- күүһүр
Түүрүтэ тардан хаппыт тирии бүрүөһүннээх ааны аһан, аргыый сыылан киирдэ. М. Доҕордуурап
Кини бокуойа суох оту түүрүтэ анньан, бөдөҥ-бөдөҥнүк атырдьахтаан, бугуллаан киирэн барда. Д. Таас
Терёшкин кулуба дэгдэҕэр имнээх кэтит малаархай сирэйэ онон-манан түүрүтэ тыытан ылла. Н. Түгүнүүрэп

I
аат. Кытархай эбэтэр кыһыллыҥы атахтаах, уһун күөкэгэр араҕас ала моойдоох, көҕөннөөҕөр улахан, кубатааҕар кыра уу көтөрө (дьиэтийиэн эмиэ сөп). ☉ Водоплавающая птица из отряда гусеобразных семейства утиных (может быть одомашненной), гусь
Биир хайа үрдүгэр түөрт хаас олорор үһү (тааб.: ынах эмиийэ, синньэ). Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саарыыллар. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
♦ Хаас харабыла буолла калька. — дьон аһыыр кэмигэр аһаабакка олордо. ☉ соотв. сидеть караульным гусём (говорится о человеке, к-рый, сидя за столом, один не ест, когда все едят)
Хабыыча кулуупка хаас харабыла буолан, түннүгүнэн оройуонтан кэлэр суолу кэтэһэн таҕыста. В. Протодьяконов
◊ Айан хааһа (куһа, көтөрө) көр айан
Арай баччаҕа үчүгэй Арыы кумаҕар хонук хоно Айан хаастарын кэтэһэр. С. Данилов
Кылыкыныы саҥардылар Арай айан хаастара. Баал Хабырыыс
Дыллык хаас — дыллык диэн курдук. Куорат анныгар Хатыыстаах арыыга сааланан, бэҕэһээ биир дыллык хааһы өлөрөн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Арыт дыллык хаас бокуойа суох кылыгырыыр, хабдьылар араастаан хабыргыыллар. А. Данилов. Иитиэх хаас кэпс. — киһиэхэ үөрүйэх, дьиэ таһыгар иитиллэр хаас. ☉ Домашний гусь
Кубаҕа холобурдаах муус маҥан иитиэх хаастар дэриэбинэттэн хонууга халыйан кылбаһан киирдилэр. Суорун Омоллоон
Иитиэх хаас боруодалара эриэн түөс диэн дьиикэй хаастан үөскээбиттэрэ. ББЕ З. Лаамы хааһа көр лаамы. Бүгүн лаамы хааһыгар түбэстэ. Лыглыйа хаас — лыглыйа диэн курдук. Киниттэн чугас лыглыйа хаастар олороллоро. Оҕолоох хаас ыйа көр оҕолоох. Оҕолоох хаас ыйа саҕаламмыта. Өрүс хааһа көр өрүс. Өрүс хааһа кэлэр кэмэ кэллэ. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) көр таас I. Хаҥынай хааһы ытан ылла. Үөр хаас — үс муннуктуу сэлэлээн көтөн иһэр хаастар. ☉ Гусиная стая
Били киһи тохтоон, эмиэ көмүөл устарын одуулаһа, үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
Үс муннуктуу сэлэлээн үөр хаастар кылыһахтаах куоластарынан кылыгырата ыллаан кылбаҥнаһа туруохтара. «Кыым». Үрүҥ хаас — Саха сирин хотугулуу-илин балаһатыгар кэлэн сааһыыр, сайылыыр, кынатын төбөтүгэр уонна тумсун тулалыыр харалаах, тумса уонна атахтара тэтэркэй кыһыл өҥнөөх үрүҥ дьүһүннээх хаас. ☉ Перелётная птица, проводящая весну и лето на северо-востоке Якутии, белый гусь (концы крыльев и основание клюва чёрные, клюв и лапы розовые)
Ааспыт (уон тохсус) үйэ ортотугар үрүҥ хаас Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Хаас барар ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа. ☉ Август, месяц отлёта гусей
Кини хаас барар ыйыгар төрөөбүтэ. Хаас боруута көр боруу. Саха сиригэр боруу арааһа: сирэм боруу, үрүҥ боруу, хаас боруута уо. д. а. үүнэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хаас киирэр (киириитэ) — күһүн хаас соҕуруу көтөн ааһар кэмэ. ☉ Осенний период перелёта гусей на юг
Холобур, күһүн үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах. В. Протодьяконов
Урут хаас киириитинэн дьылы быһаараллара. «ХС». Хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май, месяц прилёта гусей
Кыыһа хаас кэлэр ыйыгар оҕоломмута. Хаас лууга көр луук. Луковицалаах үүнээйигэ оҕуруот лууга, хаас лууга, онтон да атын үүнээйилэр киирсэллэр. КВА Б. Хаас саарар ыйа түөлбэ. — от ыйа. ☉ Июль, месяц гусиной линьки. Хаас саарар ыйын саҥатыгар уот куйаас турбута. Хаас тумус (тумустаах) түөлбэ. — сылгы боллоругун үрүҥэ. ☉ Белый окрас верхней губы у лошади. Сирэйэ атын туох да өҥө суох, мунна үрүҥ буоллаҕына, хаас тумустаах дэнэр. Сылгыһыт с. Хаас тыла — сүү- түк от диэн курдук (көр сүүтүк). Хаас тылын үргээн ылла. Хаас хаамыы- та кэпс. — чохчойон олорон хаамыы. ☉ Ходьба по-гусиному, гусиный шаг
Аармыйаҕа сырыттахпытына сороҕор хаһаарымабыт олбуорун хаас хаамыытынан хаста да эргиттэрэллэрэ. «ХС». Хаас чыычааҕа — сыыр чыычааҕа диэн курдук (көр сыыр II). Хаас чыычааҕа хоту баар буолар. Хара хаас — туундара арҕаа өттүгэр олохсуйар хара дьүһүннээх хоҥор хаас. ☉ Западный тундровый гуменник, отличающийся чёрным окрасом
Хара хаас Саха сирин туундаратыгар көстөөччү. «Кыым». Хаҥалас хаас — эриэн түөстээх кыра лыглыйа. ☉ Гусь с пёстрой грудкой, гусь-пискулька
Хаҥалас хаас диэн баар эбит, ити мунааҕа да, мөккүөрэ да суох. Багдарыын Сүлбэ. Хоҥор хаас — Сибииргэ олохсуйар болоорхойдуҥу бороҥ дьүһүннээх, хара тумсун ортотунан кытархай араҕас дьураалаах, хаастартан ордук бөдөҥнөрө. ☉ Большой сибирский гусь-гуменник (крупная птица буровато-серой окраски, напоминающая серого гуся, с чёрным клювом с оранжевой полоской посередине)
Хоҥор хааһым уһуктубут, Тойон лоокуут туойбут, Алтан далбарай ыллаабыт, Кэрии кэҕэтэ кэпсээбит. С. Зверев
Сайылыгыҥ үрдүнэн Көтөн ааһар хоҥор хаас. П. Тобуруокап
Хоҥор хаастар үөһэнэн холкутук көтөн ааһаллар, киэҥ сиринэн эргийэ тэлээрэллэр. Н. Павлов
др.-тюрк., тюрк. хаз, кас
II
аат.
1. Харах олоҕун үрдүнэн сурааһынныы үүнэр түү. ☉ Узкая полоска волос над глазной впадиной, бровь
Кини ойоҕо Настааччыйа хопхойуу кэтит хаастарынан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Кини мытыллыбыт төгүрүк сирэйигэр кыараҕас харахтарын хара сурааһын хааһа киэргэтэр. М. Доҕордуурап
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ (хол., сыыр) үрүт кырыыта. ☉ Верхний край, кромка чего-л. (напр., горки)
Былырыын арҕаа кэдээн бүтүннүү үчүгэйдик үүммүтэ, уолбата, көҥүһүн хаастара баһыы от этэ. Болот Боотур
Оһуу-тоһуу көһөҥө суорбалар, оту быһа баттаан баран тиэритэ кэбэн кэбиспиттии, хайа хааһыгар лөглөрүттэн сыталлар. Суорун Омоллоон
Көрүүй, ол сыыр хааһыттан күн киириитэ ураты кэрэтик көстөөччү. Айысхаана
3. кэпс. Кэбиһиигэ түстүөх иннинэ кытыытынан эргиччи ууруллар от. ☉ Кромка основания верхней части стога, от которой формируется его конусообразная верхушка (түс)
Оту кэбиһэргэр буортуйбут оту төһө кыалларынан ортотугар бырахпаккын, хааска — кытыыга эрэ уураҕын. ПАЕ УуАХО
◊ Үөрэр хаас кэпс., күл-ооннь. — уҥа хаас (киһи үөрэригэр кыһыйар диэн өйдөбүл баар). ☉ Правая бровь (есть примета, что, если чешется правая бровь, то это — к радости)
[Күөх Көппө:] Ол иһин мааҕын үөрэр хааһым кыһыйбыта. Суорун Омоллоон
Көр эрэ, Маайаны, ол иһин да, кэлэн иһэн үөрэр хааһым кыһыйбыта эбээт! Н. Заболоцкай
Биир сарсыарда Уйбаанчык эрдэ уһугунна, тоҕо эрэ үөрэр хааһа кыһыйда. «Чолбон»
Хааста уур — хаастаа II диэн курдук. Хонооһой от кыдамалаан мадьыктаһар, аны икки-үс эргиир хаас уурдаҕына, түстэниитэ саҕаланыа. У. Нуолур
Кылааралаах Сөдүөрэ ыһыллан хаалбыт отторун атырдьахтаан ыла-ыла, хаас ууран, эмиэ тиэйбитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Хас кэрискэ туолла да, аны ортото томтойуор диэри бугул быраҕыллар, онтон эмиэ саҥа хаас ууруллар. С. Маисов
ср. др.-тюрк. хаш ‘край, берег, бровка, граница’, тюрк. каш

1. аат.
2. Сылгы сиэлин уонна кутуругун биир утаһына. ☉ Конский волос
   Сылгы аалыммыт маһыгар хаалар кылы хомуйан бары туһах хаталлар. Амма Аччыгыйа
   Сиэл …… уһун кылынан олус үйэлээх бөҕө көнтөс, муоһа, ыҥыыр холуна, сөрүө, араас быа-туһах өрөн, хатан, тигэн тутталлар. АНП ССХТ
   Соҕотох кылы бэл диэтэр Туллукчаан быһа көтөр, Сүүс кылтан сылгы үтүөтэ Быспат өтүүтүн өрөллөр. «ХС»
   2
   көр кылыс II. Ону [туораах бурдугу] аны кылыттан, бэкиинэттэн ыраастыырга дьиэ кэргэнэ бүттүүн кыттан, биирдиилээн талан муҥнаналлар. Күннүк Уурастыырап
   Сиэмэлэртэн кылларын аналлаах массыыналарынан имитэн араарыллар. «Кыым»
3. көсп. Музыкальнай инструменнар устурууналара. ☉ Струны музыкальных инструментов. Гитара кылларын тардыалыы олордо, Музыка тыаһыгар сөрүсөп дьиэрэтэ Ыллаата… Дьуон Дьаҥылы
   Кырыымпа чиккэччи тардыллыбыт кыллара бары мүччү бардылар. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт. Кылтан оҥоһуллубут; кыл курдук кытаанах, дороххой. ☉ Сделанный из конского волоса; жесткий, как конский волос
   [Үрүҥ эһэ] Үс-түөрт кыл бытыгын Үөрэ-көтө салбанна. Л. Попов
   Аан бэтэрээ чанчыгар, аналлаах атах маска, аттарыы лэпсэлээх, симэхтээх көмүс ыҥыыр. Ыҥыыр хоҥсуоччутугар үүн, быалаах кымньыы, кыл дэйбиир. Суорун Омоллоон
   Кэмниэ-кэнэҕэс дьон улаҕатыттан били маҥан кыл сэлээппэлээх киһи туран тыл көрдөөтө. А. Бэрияк
   ♦ Кыл бычык тыын — 1) тыыныҥ кылгаан, бөтүөхтээн арыычча тыын (улаханнык ыалдьыбыт эбэтэр өлөөрү сытар киһи тыына кылгаабытын этэллэр). ☉ Дышать тяжело, с трудом, едва дышать (о тяжелобольном или находящемся при смерти человеке). Оҕонньор уһугулаан, кыл бычык тыынар буолбут; 2) сылайан эбэтэр түргэнник хааман нэһиилэ тыыҥҥын ыл, аҕылаа. ☉ Дышать с трудом, запыхаться. Сибилигин манна кыл бычык тыынан киирэн тахсыбыта. Кыл быыһыттан — арыычча, бэрт кыранан. ☉ Еле-еле, чуть-чуть
   Кыл быыһыттан өрүһүйдүм. ПЭК СЯЯ. Кыл имэрийэ — тобус-толору, ыы-быччары (убаҕаһы, тохто сылдьар тугу эмэ иһиккэ үөһээ иитигэр тиийэ кутуу туһунан). ☉ Наполненный до краев (о сосуде)
   Кыл имэрийэ дьалкыйар Кылбачыгас бакааллар Доҕордоһуу туһугар Тоҥхотуллан бараллар. Р. Баҕатаайыскай
   Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр, үөрбүтастыммыт дьүһүннээхтэр. В. Протодьяконов. Кыл күөмэй — синньигэс (тыҥкынас) куолас. ☉ Тонкий (писклявый) голос (букв. волосяное (толщиной с волосок) горло)
   Хотоҕой куурдар Куо тумулум иччитэ, Хабах бас, Харчы сото, Кыа сыаллайа, Кыл күөмэй, Хотун эдьиийим! Саха фольк. [Кыталык кыыл] Кыл күөмэйинэн Сыыйан ыллыыр, Кырыымпа эгэлгэтинэн Кэрдиистээн кэпсиир. Д. Говоров. Кыл күөмэй буол — чымаадыстаан, кыбыстан аҕыйаҕы аһаа, түргэн соҕустук аһаан испэккэ, бытаар. ☉ Есть очень медленно и мало (от жеманства или стеснительности). Кыл күөмэй буоллаххыный, түргэнник аһыы оҕус. Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук — олус элбэх уонна кып-кыра. ☉ Очень мелкий, словно мелко нарубленный конский волос в большом количестве (напр., о насекомых)
   Биһиги ампаарбытыгар, кылы кырбаабыт курдук, киһи харахтаабатах көйүүрэ үөскээтэ. А. Сыромятникова
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
   Убай Давыдовтарга кылы кырбастаабыт курдук эмдэй-сэмдэй кыыс оҕо дэлэйбит. Н. Габышев. Кыл мүччү — сыыһа-халты, бэрт кыранан (баттас эбэтэр куоттар, урутаа эбэтэр хойутаа). ☉ Едва, коекак (успеть), чуть (опоздать)
   Көлөлөрбүтүн кыл мүччү былдьаттыбыт. В. Протодьяконов
   Киэһэ аҕыстааҕы пуойаска кыл мүччү баттаһабын. «ХС»
   Биһиги бандьыыттартан ити курдук кыл мүччү халты харбаппыппыт. А. Кривошапкин (тылб.). Кыл саҕа — олус (бэрт) кыра, быыкаайык. ☉ Самая малость, чуть-чуть
   Туора киһи гиэнигэр кыл саҕаны да көрөр, оттон бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрүммэт (өс хоһ.). Дьаамык иккис сарсыардатыгар аҕалбыта. Кини биһигиттэн хайабытыттан да кыл да саҕанан намыһаҕа, мөлтөҕө суох этэ. Н. Чернышевскай (тылб.). Кыл саҕаттан — олус (бэрт) кыраттан, быыкаайыктан. ☉ На волосок (от чего-л.), на немного
   Оҕо сырдык тыына кыл саҕаттан самсаммыта. «ХС». Кыл тарда — тэбис-тэҥ, итэҕэһэ да, чорбоҕо да суох сөрү-сөп, оруобуна буолар гына (иһиккэ кутуллубуту иһит үөһээ кытыытын кытта кылы тардан тэҥнээбит курдук). ☉ Вровень с краем посуды, без верха (наполненность посуды проверяется натягиванием волоска по ее верхнему краю). Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо. Биир солуотунньугу ордук биэрэргин — соҕотох хараххын тэһэ анньынар курдук саныыгын…» Амма Аччыгыйа
   Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Кыл тиэтэлинэн — муҥ кыраайынан, олус ыксаан (тугу эмэ гын). ☉ Торопливо, в большой спешке, бегом, на бегу (делать что-л.)
   Үлэтин быыһыгар кыл тиэтэлинэн буостаҕа баран кэллэ.  Хаҥас диэки …… төгүрүк остуолга кыл тиэтэлинэн чэй тардан аһаттылар. М. Доҕордуурап
   Хонуктарыгар Бүөтүр кыл тиэтэлинэн чэйдии охсоот, тииҥнэрин сүлэн, тириилэрин таҥастаан баран, ытыгар тииҥ этин лыксыччы буһаран аһатта. Р. Кулаковскай. Кыл түгэнэ (түгэнигэр) — олус кылгас кэмҥэ, аҕыйах кэм устата. ☉ На мгновенье, в один миг, вмиг
   Кыл түгэнигэр мин олох мэнээрийэн хааллым. И. Данилов
   Саллааттар бары чөрбөс гынан, кыл түгэнэ тохтоон, ытыһарга бэлэм тутта охсубуттара. «ХС»
   Киэскэ төбөтүн, саннын, көхсүн тааска улаханнык өлөрөн кыл түгэнэ өйүн сүтэрэн ылар. «ХС». Кыл түргэнинэн — туох-баар кыаҕа баарынан түргэнник. ☉ Очень быстро, как можно скорее
   Уолаттар …… бу алдьархай тахса сыспыт сириттэн кыл түргэнинэн атахха биллэрбиттэрэ. Далан
   Массыына кэлэн хамбаайыҥҥа куусабын тоһуйан биэрэр, туоларын кытта кыл түргэнинэн аллара чугас баар сиилэс угар сиргэ ыстаннаран киирэн сүөкүү охсор. Үлэ үөр. Кыл тыынынан көр кыл тиэтэлинэн. Бэйэтэ чугас, бэрт улахан кэпсэтиилэргэ эрэ кыл тыынынан сылдьан кэлэрэ. Болот Боотур
   Уруога эрэ бүттэр, дьиэтигэр кыл тыынынан тэбинэн кэлэр оҕо этэ. Н. Заболоцкай
   [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов. Кылы <субуйа, сыыйа> тарпыт курдук — көбүс-көнө, тэбис-тэҥ. ☉ Очень прямой, ровный
   [Кыыл] айан-сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
   Бөһүөлэк, кылы сыыйа тарпыт курдук, суос-соҕотох көнө уулуссатын чугастааҕы дьиэлэрин элэктэриичэстибэ уота элэҥ-сэлэҥ сырдатара. Н. Заболоцкай
   ◊ Кыл атах зоол. — наһаа судургу организмнар атахтарын оннугар кылга маарынныыр сыҕарыйар органнара. ☉ Органы передвижения у низших организмов, похожие на тонкие волоски. Кыл доҕуур эргэр. — соҕотох кылтан оҥоһуллубут уонна хаптаһыҥҥа ииччэх-бааччах гына иҥиннэриллибит кыра көтөрдөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах кыра синньигэс туһах. ☉ Притороченная к доске петля из одинарного конского волоса, предназначенная для ловли мелких птиц (напр., пуночек)
   Кыл доҕуурга туттаран, Туллук өрө мөҕүстэ. И. Гоголев. Кыл иһит эргэр. — кыл ситиинэн ойуулаан уонна тигэн оҥоһуллубут туос иһит. ☉ Берестяная посуда, сшитая и украшенная тонкими веревками, сплетенными из конского волоса
   Бастыҥалыы ойуулаах Матаарчах кыл иһити Бааралаһыннардыбыт. Саха нар. ыр. III. Кыл көнтөс эргэр. — хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа. ☉ Длинный плоский повод для привязывания коня, сплетенный из нескольких скрученных волосяных веревок
   Кыл көнтөһүн эрийэ тардан атын баайда. М. Попов
   Аҕабар кылтан өрүллүбүт көнтөс баар. КИИ СТ-2. Кыл күрдьэх эргэр. — ойбонтон бытархай мууһу таһаарарга уонна сороҕор муҥха балыгын түҥэтэргэ туттуллар кылынан өрүллүбүт сиэккэлээх ньолбоҕор иилээх сүүр. ☉ Продолговатое решето с волосяной сетью для выгребания мелкого льда из глубокой проруби, используемое также как мера при дележе добытой неводом рыбы
   Сорохтор солбуһа-солбуһа кыл күрдьэҕинэн балык эстилэр. С. Васильев. Тэҥн. сүүр. Кыл кылыы эргэр. — айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнур из конского волоса для настораживания самострела или охотничьей пасти
   Киһибит тыыннааҕар айаны улаханнык туттубут эбит. Ол туһунан кини хоруобар көстүбүт уон икки эбиэн ырба уонна кыл кылыы туоһулууллар. ЭБЭДьА. Кыл өтүү эргэр. — сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа. ☉ Толстая длинная веревка, сплетенная из конского волоса
   Сэлэ — маҥаннаах хара кылынан хатыллыбыт эриэн өтүү. Багдарыын Сүлбэ. Кыл ситии эргэр. — кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа (үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар). ☉ Тонкая волосяная веревка, сплетенная из конского волоса, обычно используемая для шитья берестяных изделий
   Кини бүк түһэн, кытаанах кыл ситиини хатартан дьуккуруйан уот кыһыл буолбут ньилбэгин үрэн сырылатта. А. Сыромятникова. Кыл сэбирдэх бот. — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтэрдээх үүнээйи (атыннык бэчимэ от диэн ааттыыллар). ☉ Роголистник
   Уу дириҥэр араас салахайдар, оттон сибэккилээх үүнээйилэртэн кыл сэбирдэхтэр (роголистник) уонна синньигэс сэбирдэхтээх быалыктар олохсуйаллар. КВА Б. Кыл туһах эргэр. — үксүн кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах. ☉ Петля, плетеная из конского волоса, для ловли мелких зверей и птиц
   Саха сиригэр куобаҕы үксүн наар боробулуоха туһаҕынан бултууллар. Кыл туһаҕы бэрт хам-түм тутталлар. М. Попов. Кыл тымыр көр капилляр. Кыл үөн зоол. — оһоҕос көҥдөйдөөхтөр кылаастарыгар киирсэр, балтараа сэнтимиэтиргэ диэри уһуннаах, кыл курдук быһыылаах, ууга олохтоох паразит-чиэрбэ. ☉ Паразитический водяной червь, похожий на волос, длиной до полутора сантиметров из класса первичнополостных червей. Кыймаҥнас кыл үөн. Кыл хаа эргэр. — балыгы кутарга аналлаах сыарҕа устатыгар сөп гына оҥоһуллубут улахан, ньолбуһах быһыылаах кылынан өрүллүбүт мөһөөччүк. ☉ Большой, во всю длину саней, овальный волосяной мешок для перевозки рыбы
   Ньукуус дьиэ диэки күөх окко олорон, кыл хаа абырахтыыр. Күндэ
   Хараанай эмээхсин кыл хааҕа толору собо тиксибититтэн тоҥмута ааһан хаалла. И. Гоголев. Кыл хааһах эргэр. — балыгы кутарга аналлаах кылтан өрөн оҥоһуллубут орто кээмэйдээх мөһөөччүк. ☉ Средний по размеру сетчатый мешок для рыбы, сплетенный из конского волоса
   Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан, балыгы куттардылар. С. Васильев. Кыл хамыйах эргэр. — ойбон мууһун ыраастыырга уонна муҥха балыгын үллэрэргэ кээмэй быһыытынан туттуллар төгүрүк иигэ иҥиннэриллибит кыл сиэккэлээх уһун уктаах тэрил. ☉ Черпак с длинным черенком и волосяной сеткой на круглом ободке, предназначенный для очистки проруби ото льда и используемый как мера при дележке добытой неводом рыбы
   Ордьоох [киһи аата] кыл хамыйаҕынан (ойбоҥҥо бырахпыт баҕаларын) баспахтаан көрдө да, таба харбаамына хаалла. Амма Аччыгыйа
   Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, [балыгы] кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Тыһы кыл — синньигэс кыл. ☉ Тонкий конский волосок
   Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (өс хоһ.). Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан саанан айа тартым, көрбөтүн диэн, маҥан синньигэс тыһы кылынан сыһыылаан кэбистим. Н. Заболоцкай
   ср. тюрк. кыл ‘конский волос’

I
туохт.
1. Туох эмэ аһылларсабыллар сабыытын, хаппаҕын арый. ☉ Открывать, раздвигать ту часть чего-л., которая открывается и закрывается
Дьахтар чуулаанын айаҕын аспыт, өҥөйөн көрөн турбут. Саха фольк. Бар, тахсан, ампаары аһаҥҥыт, туох сыаналаах өттүн илдьэр гына бэлэмнии туруҥ. Эрилик Эристиин
Николай Семенович аан тардарын туппутунан туран хаалла. Ааны аһан иһэн сабан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туох эмэ ыпсыһа, кэлимсэ сылдьарын араар, арый. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. сложенное, сомкнутое. Кыыс зонтигын аста
□ Сарсыарда туох эрэ илиитин илибирэппитигэр киһи хараҕын аспыта, кыыһа кэлэн уһугуннара турар этэ. Н. Заболоцкай
Кэмбиэрин аһарын кытта «Күндү Таня, дорообо!» диэн тыл сүрэҕин даҕайбытынан киирдэ. М. Доҕордуурап
Михаил Иванович хараҕын аһаат, түннүгүнэн хоһун иһигэр тыкпыт күн сырдыгыттан симириктии түстэ. Н. Лугинов
3. Туох эмэ бүөтүн, ыга хаппахтаммытын арый. ☉ Раскупорить, распечатать что-л. Дьоно бааҥканы аһан баран, биирдии быһыы килиэби ылаллар. Н. Якутскай
Кубаров биир бытыылка портвейны аһан мадьыктаһар. Софр. Данилов
4. Хатааһыннааҕы арый. ☉ Отпирать, отмыкать что-л. запертое
[Дэһээтинньиктэр] кэлэннэр, хаайыы дьиэ тас күлүүһүн халыгыратан аһан бараннар, хаамыра иннинээҕи хоско киирдилэр. Эрилик Эристиин
Кыыс, күлүүһүн аһан күүлэ аанын сэгэтэн баран, саараҥнаан турда. Софр. Данилов. Сарсыарда эрдэ дьиэлэрин тас күлүүһүн аспыттара. И. Бочкарев
5. Туох эмэ бүөлэнэн, хаайтаран турарын төлө ыыт, арый. ☉ Открыть что-л. закрытое, закупоренное. Кырааны ас. Быһыты ас. Хорууну ас
6. Ханнык эмэ сэкириэти, кистэлэҥи аһаҕастык эт, кэпсээ. ☉ Открыть какой-л. секрет, тайну
Итинтэн эмээхсин туох сэкириэтин барытын аһан, сэһэнэ ыраатан барда. Эрилик Эристиин
«Кини [Дабыыт] өстөөхтөрү утары охсуспакка, өстөөххө биһиги бары кистэлэҥмитин аһан биэрэн, билигин буруйдаах», — диэбитэ Никитин. Д. Таас
Дьон хаайаллар бодоруһаат: «Сэкириэккин, поэт, ас, Чэпчэки дьыала буолбаат Хоһооннору айар баҕас». И. Гоголев
7. Ханнык эмэ дьайыыны, үлэни-хамнаһы саҕалаа. ☉ Начать какое-л. действие, какую-л. деятельность
Бу Всеволод Михайлович Ионов судаарыскай оскуола аһан, хас да сыл устатыгар саха оҕолорун үөрэппитэ. Суорун Омоллоон
Аан хос — пионердар мунньахтыыр хосторо. Уҥа муннуккка пионер муннугун аспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таҥара дьиэтин ылан баланыысса оҥосторго уонна кэпэрэтиип лааппытын аһарга көрдөстүбүт. А. Бэрияк
8. Урут биллибэти дьон билиитигэркөрүүтүгэр таһаар. ☉ Придать гласности что-л. ранее неизвестное
Оттон итэҕэлтэн ситимнээн тахсыбыт өс хоһоонноро, сыныйан көрдөххө, итэҕэли чиҥэтиэхтээҕэр сахсатар, кини суолтата «улахана» суоҕун аһар эбиттэр. Саха фольк. Хара Үрүйэ быйаҥын аспыт оҕонньор ити [Филипп] баар. С. Ефремов
тюрк. ач
♦ Аан ас — тугу эмэ бастакынан саҕалаа; бастакынан кэпсэт. ☉ Начинать что-л. первым, первым прервать молчание, первым заговорить
Балачча олорбохтоон баран Уйбаан кэпсэтиигэ аан аста. Дууһатын аһар көр дууһа. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар. «Кыым»
Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев. Уоту ас көр уот. Немецтэр бүлүмүөт уонна бинтиэпкэ уотун аһаллар. Саллааттар с.
1967. Кэтэһэ сытар өстөөх кимэн киирии саҕаламмытын ыраахтан биллэ, олус күүстээх уоту аста. Саллааттар с.
1970
Хараҕын ас көр харах. Туобуйа хоргус кыыһа атын буолбута, кулаак баттала кинини хараҕын аспыта. П. Ойуунускай
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Н. Габышев
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
Хонноҕун аһар көр хоннох. Кини аатырар буулуурун чараас солконон сабан, өрүс үрдүнээҕи кылдьыы кырдалга киллэрэн хонноҕун аһан тахсыбыта. Н. Босиков
Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. И. Федосеев
II
туохт.
1. Түргэн биир хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
«Күтүр, эр киһи буолаҥҥын Бар, сааны ыл да тахсан ытыалас!»— диэн Маайа Бүөтүрү түөскэ аста. Эрилик Эристиин
Оҕонньору түҥ-таҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
«Минньигэс да чэйдээх ыалга кэлбит эбиппин!» — диэн баран, Болот, өссө иһээри, чааскытын дьахтар диэки аста. Н. Заболоцкай
Киһитин антах анньан көрдө да, онтуката сонун тэллэҕиттэн тутуһан баран, сосуһа сырытта. М. Чооруоһап
△ Кэннин диэки эмискэ түргэн хамсаныыны оҥор (хол., саа эстэригэр төттөрү охсуутун туһунан). ☉ Сделать быстрое, резкое движение назад (напр., об отдаче ружья при выстреле). Ыппыппар саам күүскэ санныбын аста
2. Туох эрэ уһуктааҕынан батары киирэр гына оҕус. ☉ Колоть, проткнуть каким-л. острым оружием, предметом
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Т. Сметанин
3. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү алдьат, буортулаа» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «ломать, повредить, портить что-л. целое». Охтон иһэн, өрүһүнэбин диэн атырдьаҕын угун тосту анньан кэбистэ
□ Дьэ-буо! Халыҥ күөх тыалары, Хараҥа маардары үрдүлэринэн, Хабараан салгыны хайа анньан Хамсаан-имсээн Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Нор. ырыаһ. Киһим ойон турда да үҥүүнэн миэхэ түстэ, сонум эҥэрин хайа аста, эппэр тиийбэтэ быһыылаах. Т. Сметанин
4. Үрдүк сиргэ ыйаа, туруор. ☉ Водрузить что-л. на высоте, на высокое место
Ийэ дойдубут иһин уоҕуран, Уруйдаах походка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Онно кутааҕа Омуоһап, Ойуунускай таҕыстылар, Кинилэр дьон, тыаһаан-ууһаан, Кыһыл былааҕы астылар. С. Данилов
Римтэн кэлбиттэри үнтү кырбаан, Сууллубут Рим үрдүгэр Сулустаах кыһыл былааҕы Суугуначчы биһиги анньыахпыт. С. Васильев
5. Туох эрэ уопсай састаабыгар, ахсааныгар киллэр. ☉ Включать, заносить в число, состав чего-л.. Бу оҕону үөрэнээччилэр испииһэктэригэр ас
□ Сүүрбэ аҕыс сүөһүнү Симон талан ылан, үүрүүгэ барар сүөһүлэр испииһэктэригэр аста. Л. Попов
Эй, суох, ити киһи, хата, бөрөлөрү кытта куудьустаҕа буолуо. Итэҕэстэрин кинилэргэ анньан кэбиһээри. Н. Заболоцкай
Баҕар, эн 1856 сыллаахха суруйтуҥ буолуо, ону ревизия билиниэ суоҕа, миэхэ анньыахтара. Н. Габышев
6. Дьөлүтэ кэйэн ыарый. ☉ Причинять остроколющую боль. Кулгааҕым анньар
□ Тугу эрэ этиэх, кэпсэтиэх курдук санаан баран, уҥа ойоҕоһо анньыбытыттан тохтоото. Т. Сметанин
7. кэпс. Тугу эмэни тик (хол., этэрбэс тумсун). ☉ Шить, вышивать (напр., вставку в носовину торбасов). Этэрбэс тумсун ас
□ Балааҕыйа баспын олорто, Дуомуна тумуспун аста, Оппуруос улларда. Саха нар. ыр. III
тюрк. санч, чанч
♦ Бүөргэ ас — имнэн. ☉ Подавать кому-л. незаметные для других знаки (букв. ткнуть в почки)
«Кинитээҕэр [Уйбаачааннааҕар] буолуоҕу эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргиппит кыысчаан сылдьар быһыылаах!» — диэн баран, эмээхсин Соняны бүөргэ аста. М. Доҕордуурап. Быһа анньан биэр — тала, сыымайдыы барбакка өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять часть, долю, не очень разбираясь что и сколько
Дьиэлээхтэр үөрэ түһэллэр, сөбүлүүллэр, баайдарын аҥаарын быһа анньан биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өттүккэ ас көр бүөргэ ас. Бурхалей Ахметы өттүккэ анньан имнэнэн баран, ойон туран дьуһуурунай диэки көрсүө соҕустук туттан аадьуо хааман барда. Эрилик Эристиин
Сеня Тимохин аттыгар олорор модьу-таҕа көрүҥнээх суоппар уолу өттүккэ анньар. Н. Якутскай
Саарытын ас көр саары. Ылдьаа бэҕэһээ отун сүгүн охсубатаҕа, онон бүгүн убайа саарытын анньара буолуо. Сүнньүн ас көр сүрүн. Кэллэллэр, хайдах эрэ сөрүөһүннэри тарда сылдьан сүнньүлэрин анньар этим, инии, оҕолоор! Саха фольк. Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
Суол айаҕар Суору суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Умса ас кэпс. — кими эрэ туох эмэ куһаҕан, кутталлаах суолга киллэр. ☉ Толкать кого-л. на неприятности, опасное дело (силой, властью)
Аҕам миигин, умса анньан туран, күүһүнэн биэрбитэ кэргэн. Н. Неустроев
Үүнэн эрэр сибэкки курдук бэйэтин [Мария Кирилловнаны] Верейскэй кинээскэ, биэс уонча саастаах оҕонньорго, умса анньан биэрбиттэрэ алдьархайдаах суол. М. Доҕордуурап
Уот ас көр уот. [Сайсары] эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов. Ырыанан анньа сылдьар — биир кэм ыллыы, ырыа аргыстаах сылдьар. ☉ Он ходит, постоянно напевая песню
Санаата көтөҕүллэн, уола кыайбытын истэн кэнники кэмҥэ наар ырыанан анньа сылдьар. «ХС»
Киэһэлик Иван уус күөрдүн тиэйэн, ырыанан анньан тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
◊ Батары ас — туох эмэ уһуктаах, төбөлөөх сэп иһирдьэ киириэр диэри саай, оҕус. ☉ Вонзать какой-л. инструмент, орудие глубоко во что-л. «Эти элийэр, сыаны сыымайдыыр, хаһаны хайытар, быттаны бысталыыр, быһах буолуохтун», — диэн алҕаан баран этигэр батары анньан биэрбит. МНН
Уус Мандар атырдьаҕын эрчимнээхтик буорга батары аста уонна онно өйөнөн ийэбин көрөн турда. И. Гоголев
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Тайах маһын хаарга батары аста. И. Никифоров. Бүөлүү ас — ханнык эмэ хайаҕаһы кытаанахтык сап. ☉ Плотно закрыть, заткнуть какое-л. отверстие
Уолугун төрдүн туох эрэ бүөлүү анньан кэбистэ, таныыта кычыгыланан, хараҕа симириктээн барда. Амма Аччыгыйа
Сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн, кулгааҕын сөмүйэтинэн бүөлүү анньан баран уу үрдүгэр хамсаабакка таалан ылла. И. Данилов
Үрдүгэр түһэн айаҕын былаатынан бүөлүү астылар, хам баттаан кэлгийдилэр, күлүк сиргэ состулар. В. Протодьяконов. Быһа ас — дьуккурут, бааһырт. ☉ Ссаживать, поцарапать. Бачыыҥкам атахпын быһа аста
□ Онтон ботом арҕаспын быһа аспыта, икки бүөрүм тобуллуор диэри дьөлө оборбута. М. Доҕордуурап. Дьөлө ас — тугу эмэ сытыы уһуктааҕынан, төбөлөөҕүнэн кэй. ☉ Уколоть, подколоть, проколоть
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа. Киэр ас — кими-тугу эмэ илиигинэн бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүй. ☉ Оттолкнуть от себя кого-что-л. [Мааппа эмээхсин] үүттээх көһүйэтин, кэлэйбиккэ дылы, киэр аста. Күндэ
Соня тутан олорор сиэркилэтин эмискэ киэр аста уонна хараҕын саба тутунна. Л. Толстой (тылб.). Көҥү ас — күүстээх анньыынан, охсуунан улахан хайаҕаһы оҥор. ☉ Прошибить, протаранить с силой
Көҥүллээх күндү дойду Көр уоругун, Көмүс уйатын, Көҥү анньан, Күдэҥҥэ көтүтээри, Күлүгүрэн күүрдүлэр. Нор. ырыаһ. Мэһэй-таһай харгыһы Көҥү анньан сылбахтыыр, Бэлиэтэ суох аргыһы Күдэн гына туманныыр. А. Абаҕыыныскай. Оҕуруо ас — оҕуруонан тугу эмэ киэргэт (хол., үтүлүгү, этэрбэһи). ☉ Украшать бисером (напр., рукавицы, торбаса). Кыыс үтүлүгэр оҕуруо аспыт. Оһуор ас — оһуордаан, киэргэтэн тик. ☉ Вышивать
Дьахталлар таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэринэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
[Эбэтэ] Очуос таастан ойоору Оҥостубут кулааһайдаах, Олус нарын ойууну оһуор анньан сөхтөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Куулаттан үтэн киирбит тумус ойуур күлүгэр биир кыыс оҕо оһуор анньа олорор. М. Доҕордуурап. Сүһүөх анньар — үүнэр (үүнээйи туһунан). ☉ Растет, вырастает (о растении)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьир-будьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Сүһүөх аспыт отторго Сөрүүн сүөгэй амтаннаах Сүмэһинэ буоламмын Симэлийэн иҥмитим. П. Тулааһынап
Тыраахтарынан сир тиэрэллэр. Кини кэҥэппит сиригэр Саҥа сүһүөх анньан эрэр Саас эрдэ куппут күөх бурдук Тунааран көстөр, уу курдук. Дьуон Дьаҥылы. Таһырдьа ас — дьиэ иһиттэн күүскүнэн таһаар, холдьох. ☉ Прогонять, выгонять из дома, применяя силу
Онтон, туох да бокуойа суох дьахталлар оҕонньору таһырдьа анньарга эттилэр. Н. Неустроев
Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн, өстөөхтөрүн ааттаһан: «Үтүө кыҥаттарым, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ», — диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото. Эрилик Эристиин
«Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола», — диэт, тойон, оройго охсон баран, акымалыттан ылан, таһырдьа анньан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Түү ас — үүн, улаат (көтөр нуолур түүтүн, куорсунун туһунан). ☉ Расти (о пухе, перьях — у птенцов). Кус тостубут дабыдала үтүөрэн, түү аспыт
△ Түүлэн, куорсуннан. ☉ Оперяться, вырасти (о перьях)
Маннааҕы көлүччэҕэ баар кус оҕолоро түү аспыттар. Уот анньар мас көр үөттүрэх. [Дьарааска] төгүрүк сыл баһыгар биир тамыйах ыстааны алдьаттаҕына, Настаа хотун уот анньар маһынан үлтү сабыыра. Эрилик Эристиин
Оһох төрдүттэн уот анньар мас өйөнөн турарын сулбу тардан ылар. Саха фольк. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһиэхэ аһылык буолар туох эмэ. ☉ Пища, еда, кушанье человека
Туохха да уурбат, быһаҕынан да быспат, хамыйаҕынан да баспат аһыыр ас баар үһү (тааб.: оҕо ийэтин үүтэ). Дьахтар астаабыт аһа сүрдээх ахтылҕаннаах, олус минньигэс, ордук сылаас буолар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. Сорох үүнээйилэр киһи сиир эбэтэр аһылык оҥороругар сөп гына сиппит-хоппут үөскэхтэрэ, туораахтара (хол., бурдук аһа, оҕурсу аһа, хортуоппуй аһа о. д. а.). ☉ Плод некоторых растений (напр., зерновых, огурца, картофеля и т. п.). Оҕурсубут саҥардыы ас биэрэн эрэр. Бурдук туораҕа ас куппут
□ Ардах уута түһэн баран, ойоҕос лиистэртэн иҥнэн, килэриччи чиҥээбит хаппыыста аһын эргиччи баһыллан турар. Амма Аччыгыйа
[Ардах] Хортуоппуй, оҕурсу, от буолан Лаглайан таҕыс, Көмүстээх куоласка ас кутан Күн диэки тардыс. Н. Босиков
Кини [бурдук] ас кутан кытаатта, Арыылыы саһара буста. Баал Хабырыыс
3. Кутургуйа, искэн ириҥэрбитэ эбэтэр быстах сөтөл сымныыр кэмигэр киһи күөмэйиттэн арахсан кэлэр хойуу сил, ириҥэ. ☉ Гной фурункула, нарыва или гнойная жидкость, отделяющаяся при отхаркивании. Ылдьаа кутургуйата ас тардыбыт
□ Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс хоһ.)
Хаһан эрэ кутургуйа аһын курдук дэлби ыстаныа ээ. А. Софронов
4. Кыылга уурар дьааттаах мэҥиэ. ☉ Яд, приготовленный специально для хищного зверя. Мэхээс кыылга ас уура барбыта
тюрк. аш, ас
♦ Айаҕар (иһигэр) ас <да> киирбэт көр айах
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай. Дьон кыһалҕатын туһаналлар. Алдьархайтан ас таһаараллар. «ХС». Ас барбат буолбут харыс т. — куртах, оһоҕос, күөмэй араагынан ыалдьыбыт. ☉ Рак пищевода, желудка, кишок
[Ийэм] онтон сэттэ сааспын туоларбар ас барбат буолан өлбүтэ. ПДА СС
Түүн дьикти түүлү түһээбитэ. Уоннаах уолчаан эрдэҕинэ ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Ас гыммат — чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Он легко одолевает, побеждает кого-что-л.
Бастаан хас да бэйэтин курдук модьу да, ама да көрүҥнээхтэр тардыһан көрбүттэрин Күүстээх букатын ас гыммата. Н. Лугинов
Иллэрээ күн охсубут отун бэҕэһээҥҥи ардах ас гыммата ини? В. Титов. Ас гыныа дуо — тулуппат, киһилээбэт. ☉ Он легко справляется, побеждает, одолевает
Өйдөөбөтүҥ тугун бэрдэй, доҕ-оор! Охсуһа сылдьар киһини ас гыныыһыктар дуо!? Софр. Данилов
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
Оннук үөрэхтээх киһи биһиги тыһаҕастарбыт сыыһын ас гыныаҥ баара дуо, адьас курдары көрөр буоллаҕыҥ дии. Л. Попов. Тэҥн. киһи гыммат. Ас гыныа суоҕа көр ас гыныа дуо. Егоров хапсаҕайдаһан Сидоровы ас гыныа суоҕа
□ Хата, антах баран быыһанар инибит, тугун тылын тылластаҥый, манна куоттахха ас гыныахтара суоҕа, кэбис хааллын. Н. Түгүнүүрэп. Ас көбө — арыый ордук, арыый элбэх, арыый улахан. ☉ Чуть больше
Ол эрээри бөрөтөөҕөр арыый ас көбө ыалдьыт күөрэйбит дииллэр [үрүҥ эһэ]. Н. Заболоцкай
«Ити бүүчээн суола. Куобахтан эрэ арыый ас көбө тойооску», — диэбитэ [Максим]. Р. Кулаковскай. Пуд Ильич моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран бэһиэннэрин кэккэлэһиннэри уурар: «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан. Ас кут эргэр. — аал уот иччититтэн туох эмэ диэн көрдөһөн эбэтэр алҕаан уокка арыыта, саламаатта биэр. ☉ Угостить домашний очаг маслом, саламатом (блюдо из муки и масла) и тем самым заклинать, просить дух огня помочь в чем-л.
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ааспыт Батталлаах үйэҕэ Булчут оҕонньор Дьолу буларга «Бырдьа бытык» Ас кутан, Алгыыр буолара. П. Тулааһынап. Тэҥн. уокка ас (аста) биэр. Ас кутар — ситэр, буһар (хол., бурдук). ☉ Созревает, поспевает (напр., о зерне). Бааһынаҕа сэлиэһинэй ас кутан эрэр
□ Сонуоктарга сэлиэһинэй бурдук ас кутан сириэдийбит. И. Данилов
Бурдук ас кутуоҕуттан буһуор диэри оҕонньордуун, оҕолуун, ыттыын моҕотойдооһун түбүгэр түһэллэрэ. АГГ СТК. Ас тардар — улаханнык ириҥэрэр, кыайан хамсаммат гына кэйэн ыалдьар (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Сильно гноится и болит, не давая резко двигаться, шевелиться (о фурункуле, нарыве). Оҕо кутургуйата ас тардан түүн утуйбат буолла
□ Ас тардан эрэр искэн тоҕо ыстанан тэстиэн иннинэ кууллайан эрэрэ. «ХС». Ас таһаар — оҕо силин былдьыгырата оонньуурун ас баар буолуоҕун (хол., булт, кэһии) билгэлиир диэн этии. ☉ Так говорят тогда, когда ребенок гулит и выделяет слюну, предчувствуя прибытие гостинца, охотничьей добычи. «Оҕом ас таһаарар, убайа кэһиилээх кэлээри гыннаҕа», — диэн эбэм кыра балтыбын таптыыр. Ас тахсыа <суоҕа> — туһата суох буолуо. ☉ Не будет пользы, результата. Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Федоров. Ас үрдүн аһаа — дьоһуннаах аһылыгы аһыырга (урууга, ыһыахха о. д. а.) ытык кырдьаҕаһы аһылыгы бастаан аһыырыгар көрдөһөн этии. ☉ Слова, которыми просят почтенного старца первым приступить к трапезе во время праздничных торжеств (на свадьбе, Ысыахе)
Албын-албын да аатырдарбын, Ас үрдүн аһаабыт, ачастааттаах аймахтардаах этим. Саха фольк. Ас үрдүн аһатыҥ. Саха ост. II. Тэҥн. айах үрдүн охтор. Ас ылбат — сааттаахтык кыайтар; күппүлүү бар. ☉ Быть бесславно побежденным, потерпеть полное поражение. Хаҥхатта икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи дьулаппыт киһи. Кинини кытта мөккүһэн эн биһикки ас ылбаппыт чахчы. А. Федоров. Аһыыр аһа ас буолбат — күүскэ санаарҕыыр, мунчаарар. ☉ Сильно грустить, печалиться (букв. пища, которую он ест, пищей не становится)
Ол [таптыыр] күүһэ диэн маннык: аһыыр да аһыҥ ас буолбат, таҥнар да таҥаһыҥ таҥас буолбат, утуйар да ууҥ уу буолбат. А. Софронов
[Манчаары:] Эйигиттэн Арахсарбын санаатахпына Аһыыр аһым ас буолбат, Араас санаа аралдьытар. А. Софронов. Уокка ас (аста) биэр — саха үгэһэ: туох эмэ бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн эбэтэр байанайтан өлгөм булду тосхойоругар көрдөһөн уокка эбэтэр кутааҕа аһыаҥ иннинэ бастыҥ аскыттан бэрис. ☉ Якутский обычай: угощать (перед едой) печку или костер лучшими блюдами в честь какого-л. знаменательного события или обращаясь к баянаю (общее название духов, к-рые покровительствуют охотникам-звероловам и рыбакам), чтобы он послал хорошую охоту. Уйбаан уокка ас биэрэн туран алҕаата
□ «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк
Онтон саламаат буһан, аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап. [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.
◊ Амтаннаах ас — минньигэс уонна иҥэмтэлээх аһылык. ☉ Вкусная и питательная пища
Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Эйиэхэ хамначчыт олорон, биирдэ амтаннаах аһы аһаан, тылым минньийбитин, сүрэхпин үөрдүбүккүн өйдөөбөппүн. С. Ефремов. Ас астааччы — элбэх киһиэхэ асчытынан сылдьар киһи. ☉ Повар, стряпуха
«Тугу түһээн баттаттыҥ?» — диэн отчуттарга ас астааччынан сылдьар сааһырбыт дьахтар ыйытта, Сибиэтэҕэ кэлэн орон сыҥаһатыгар олорон эрэ. П. Аввакумов. Аһыыр ас — бэйэ эбэтэр дьиэ кэргэн аһаан-сиэн, иитинэн олорор аһылыга. ☉ Пища для пропитания себя самого или всей семьи
Онуоха ыраахтааҕы: «Үс-түөрт хонукка таҥнар таҥаскын, аһыыр аскын олоччу биэриэм», — диэбит. Саха фольк. Бэйэтин уонна суос-соҕотох оҕотун оҥойор айахтарыгар аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын булар кыһалҕалааҕа. Н. Якутскай
Киниттэн араҕыстахпытына, биир да хонукка аһыыр аһа суох хаалабыт буолбат дуо? Р. Кулаковскай
Онтон күөллэр тулаларыгар, киһи ааҕан сиппэт үгүс табата итиэннэ араас кыыллара үөскүүрэ, онон хайа баҕарар юкагир аһыыр ас туһа диэн кыһалла барбакка, үөрэ-көтө олоруон эрэ курдуга. С. Курилов (тылб.). Аттанар ас эргэр. — кэргэн тахсар кыыс төрөппүттэрин дьиэтиттэн арахсан барарыгар бэлэмнэниллэр аһылык. ☉ Пища, приготовляемая в день отбытия невесты из дома родителей в дом жениха. Биһирэм ас — саамай үчүгэй, күндү ас (хол., урууга). ☉ Самая лучшая пища (напр., на свадьбе). Бурдук ас — барыта эбэтэр үксэ бурдуктан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Мучная еда
Оччотооҕу кэмҥэ, Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
Мантан [кулинарнай маҕаһыынтан] саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бэс аһа — бэс субатыттан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Пища, еда, приготовленная из сосновой заболони
Бэс аһын киһи сиир буоллаҕына, сүөһү да сиэхтээх диирим. И. Данилов. Итии киллэрэр ас эргэр. — сыбаайбалаахтар уонна кинилэри арыаллыыр дьон кэлээттэрин кытта бэриллэр ас. ☉ Пища, которую подают прежде всего по прибытии свадебного поезда. Киэһээҥҥи (киэһээ) ас — үлэ күнэ бүппүтүн кэннэ, утуйуох иннинэ аһаныллар аһылык. ☉ Ужин. Үлэбитин бүтэрэн, киэһээҥҥи аспытын аһаары бэлэмнэннибит
□ Киэһээ астарын кэмэ буолан, ыһыырынньык уматтылар. Дьуон Дьаҥылы. Көҥсүү ас эргэр. — өлүөх иннинэ тиһэх кэриэс аһылык. ☉ Предсмертная последняя заветная пища. Күнүскү ас — күн ортотугар аһыыр аһылык. ☉ Обед. Күнүскү аспыт чугаһаата. Күөл аһа көр унньуула. Кэриэс ас көр көҥсүү ас. Оҕуруот аһа — оҕуруот үүнээйилэрин киһи сиир гына сиппит-буспут үөскэхтэрэ, төрүөхтэрэ (хол., хортуоппуй, помидор, оҕурсу о. д. а.). ☉ Овощи
Тойон дьиэтэ туох буолара биллибэт. Баҕар, оҕуруот аһа ууруллуо, баҕар, кулун титиигэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Манна] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата хомуйар Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Верховнай Сэбиэтин депутата Е.И. Новгородова биригээдэтэ үлэлиир. ПДИ КК
[Былыр] Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Ону [үөрэҕи] бүтэрдэхпинэ манна үлэлии кэлиэм, Бүлүүтээҕи ГЭС дьонун кыһыннары сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйыам. И. Гоголев. Өргө аһа — сытыган эрбэһин. ☉ Полынь (букв. еда суслика). Сарсыардааҥҥы ас — сарсыарда, утуйан туран баран аһыыр маҥнайгы аһылык. ☉ Завтрак. Сир аһа — тыаҕа, ойуурга мэнээк үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун уопсай аата. ☉ Дикорастущие ягоды
Күһүнүгэр эҥин араас отоннору, сир аһын хаһаанан кэбиспит киһи, кыһыныгар даҕаны сайыҥҥы кэрэ быйаҥы сии-аһыы олоруллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Үүнүүбүт мөлтөх. Мөгүрүөн алааһа Үкэр отунан долгуйа үүммүтэ, Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров. Таҥара аһа эргэр. — таҥараҕа тиксэргэ аҕабыыт дьоҥҥо түҥэтэр аһа (бэспиирэ уонна кыһыл арыгы). ☉ Еда (просвира и красное вино), раздаваемая священниками людям во время православного богослужения
Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ төттөрү сырсан киирэн, Оҕону эрэ тиэйэннэр, Оҕуһу, аты күүскэ үүрэн, Алаас ыалыгар куоталлар, Таҥара аһа таах хаалар. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ ас — үүттэн оҥоһуллар ас арааһа. ☉ Молочные продукты
Хобороос, оҕобор дагдалаан биэр, үрүҥ аһыттан аһаан бараахтаатын. А. Софронов
Саҥа дьон, эһиги, үрүҥ аһы булан амсайбаккыт буолуо диир. С. Ефремов. Ынах аһа — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас арааһа. ☉ Различные молочные продукты, изготовляемые из коровьего молока
Биһиги эрэйдээхтэр мантан антах биир да ынахпыт аһын аһаабат буолуохпут. С. Ефремов
Ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох оннооҕу дьоҥҥо көрдөрөр. Далан
IV
аат. Киһи баттаҕа. ☉ Человеческие волосы
Хатын дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үһү. Саха фольк. Ол иһин этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН. Киһи иһэ тоттун да, кыһалҕатын умнан кэбиһэр адьынаттаах, өйө-санаата аһынааҕар кылгыыр үгэстээх. Доҕордоһуу т. Тэҥн. баттах
1.
тюрк. сач
◊ (Киһи) аһын саҕата — киһи сүүһүн уонна баттаҕын силбэһиитэ, сүүс үрдүнээҕи баттах кытыыта. ☉ Верхняя часть человеческого лба в соединении с краем волос
Өйдөнөн кэллэхтэринэ — астарын саҕатыттан бычыр-бычыр көлөһүн тахсыбыт, хандалыы тыы саҕа көҕүстэриттэн үрүҥ күүгэн өрө оргуйбут. Ньургун Боотур
Уйбаан аһын саҕатыттан бычык-бычык көлөһүн ыгыллан таҕыста. А. Софронов
Дьөгүөркэ төбөтүн өссө төҥкөттө, ыга тиритэн көлөһүнэ аһын саҕатыттан бычыгыраан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кэтэх аһа — кэтэххэ үүнэр баттах. ☉ Волосы на затылке
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом этэ. Амма Аччыгыйа
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕин аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова. Чанчык аһа — чанчык баттаҕа. ☉ Волосы на висках
Тураннар Калмыков уоһун уунан сиигиртилэр, чанчыгын аһын аргыый имэрийдилэр. Амма Аччыгыйа
Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха муусукатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?! Т. Сметанин
Икки чанчыгын аһын сааһын тухары кырыйтарбат идэлээҕэ. М. Доҕордуурап

I
уой I диэнтэн дьаһ
туһ. Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйүргэни мунньан, туос иһит тиктэн, омуһах хастан, туспа ыал буолбуппутугар үөрэн, мин эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Албын Бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
Андрейдыын күрүөҕэ хааллан турар Коля уотар ньирэйдэрин баран көрөбүт. Далан
II
аат.
1. Туох эмэ умайарыттан үөскүүр итии суостаах кыһыл төлөн. ☉ Огонь, пламя
Быргый кэргэниниин остуолларыгар киэһэ уот сырдыгар чэйдии олорбуттара. Күндэ
Ууга эн тимирбэккин, Уокка эн умайбаккын, Килбиэннээх кэрэ бэйэҕэр Кир, дьэбин сыстыбат! С. Зверев
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
2. Элэктэриичэстибэ биэрэр сырдыга. ☉ Свет от какого-л. источника питания (электрический)
Ууттан уоту уматар Улуу алып бу эбит! С. Зверев
Түүҥҥү Москва түннүктэриттэн тыһыынчанан хамсыыр уоттар тырымныы тыгаллар. Т. Сметанин
Уот барда: мотуор умуллар, уу хачайдаммат. Ходуһа х.
3. Туох эмэ тыгар сырдыга. ☉ Свет, сияние чего-л. (напр., луны, солнца)
Чолбон уота, суһуктуйан, Сугун күөхтүү халлаан сырдыыр. Эллэй
Ипатий Лука Ивановтуун мас хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Күн сарпа уотугар күөрэгэй Кыната саҕылла кылбардыыр. В. Миронов
4. Сэрии сэбинэн-сэбиргэлинэн ытыы, ытыалааһын. ☉ Стрельба из орудий, боевая стрельба, очередь (автоматная), огонь
Отут сэттис балыыр сыла... Оттон улуу сэрии уота... С. Данилов
Тохтоло суох өрө тибииртэ Аптамаат уотун. Баал Хабырыыс
Өрүһү харбаан эрэр дьону өстөөхтөр аптамаат, бүлүмүөт уотунан тибиирдибиттэр. С. Никифоров
5. көсп. Туох эмэ имэҥэ, үлүскэнэ. ☉ Внутреннее горение, страсть, огонь (напр., любви)
Киһитэ таптал уотугар охтон сарсыҥҥы күн хайдах туох буоларын кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Оҥоойукпар кутан кулу Олох уотун толору. С. Данилов
Дьол бэйэтэ тоһуйан Дьон дьолломмот. Сымыйа. Эрдээх сүрэх уотунан Кинини киһи айар. С. Данилов
♦ Аал уоту отун көр отун
Ама да бачча Алдьархай ааҥнаан, Аймаммыт иһин, …… Алаһа дьиэни Айынар, туттар, Аал уоту оттор — Дьылҕалаах дьоннор буолуохпут этэ... Эллэй
Үс кыталык кыргыттар Үс хотойу таптыыллар, Үс дьиэ саҥа тутуллар, Үс аал уот оттуллар. П. Тобуруокап
Аан тууспан уот көр аан II. Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Ап-(уот) оҕурук көр оҕурук. Хаҥас илиитинэн Хара дьиэрэҥкэй Уот оҕурук батаһы Сулбу тардан ылла, Айыы киһитин Охсон имитэн Илдьэ барда. Ньургун Боотур
Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки II. Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
[Петров:] Итэҕэй, Киргиэлэй, дьиҥ сүрэхпин этэбин. Билигин мин икки уот икки ардыгар сылдьабын. С. Ефремов
<Икки> ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла көр ытыс II. [Манчаары:] Батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ. Кутаалаах уокка олорт — кими эмэ сүгүн олордор бокуой биэрбэккэ мөх-эт, саҥар-иҥэр. ☉ Сильно ругать, бранить кого-л.
Уол аһара мэниктээтэҕинэ эбэтэ кутаалаах уокка олордор идэлээх. Тэҥн. кутаа уотунан сабаа. Кутаа уотунан илгистэр (илгиһин) көр илгиһин. Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Кутаа уотунан сабаа кэпс. — мөҕөн-этэн кут-сим, кыыһыран тохтоло суох эт-тыын. ☉ Разразиться гневной тирадой, речью
Кутаа уотунан сабаан түһэн, доҕор, тугун алдьархайай! Тэҥн. кутаалаах уокка олорт. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I. Уокка арыыны кут калька. — туох эмэ соччото суоҕу тэптэрэн, бэргэтэн биэр. ☉ соотв. подливать масла в огонь
Сылгы иитиитин туһунан кэпсэтии таҕыстар эрэ, Сэһэн Семён, уокка арыыны куппукка дылы, саҥата-иҥэтэ хойдон, күөдьүйэ түһэр үгэстээх. Л. Габышев
[Туллукчаана:] Бүгүҥҥү мунньах уокка арыы куппут кэриэтэ. Айдаан бөҕө тардылыннаҕа буолуо. В. Протодьяконов
Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны кутан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.)
Уокка арыыны (саһаҕаны, саҕаһаны) быраҕан биэр — уокка саҕаһаны бырах диэн курдук (көр саҕаһа). Бу киһи уокка арыыны быраҕан биэрэн, айдааны тарта. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк. Уокка ас бэрис көр бэрис. Сирбин аһатабын, уокка ас бэрсэбин. Уокка биэр — уматан кэбис. ☉ Сжечь, спалить
[Баһыкка:] Бу суругу ааҕан бараҥҥын, хайыта тыытан, уокка биэр диэбиттэр. Күндэ
[Ааныка — оҕонньоругар:] Били хоруопкун харай! Харайыаҥ суоҕа да үлтү сынньан баран уокка биэриэм. С. Ефремов. Уокка киирэр — куттаммакка, дьулайбакка сэриилэһэ барар. ☉ соотв. идти в огонь
Охсуһуунан Оҥоһуллар Олохпутун Харыстыырга Уокка киириэм, Хааммын тоҕуом! Күннүк Уурастыырап
Буокай оҕонньор саҕынньаҕын кэппитинэн уокка киирэн барыах курдук саба түһэн олорор. А. Сыромятникова
Мин сэрии маҥнайгы күнүттэн уокка киирбитим. Н. Кондаков. Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат, <окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат> — олус быстыбыт, ким да аахайбат, ахсарбат буолбут (киһитэ). ☉ Оказавшийся в безвыходном, крайне тяжёлом положении, дошедший до ручки (человек)
Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Уокка оҕустарбыттыы — олус соһуйан, уолуйан. ☉ соотв. как будто током ударило
Дииктэр тиһэх тылларыттан Маарыйа, уокка оҕустарбыттыы өгдөс гынна уонна оҕонньорун сирэйин-хараҕын кэтэһэ-кэтэһэ улаханнык саарбаҕалаабыттыы ыйытта. «ХС»
Уокка саҕаһаны бырах көр саҕаһа. Хабырыыс мөккүстэҕинэ уокка саҕа7аны быраҕан биэрии7и. И. Гоголев. Уокка уган биэр кэпс. — кими эмэ сэрэхтээх, кутталлаах суолга киллэр, соччото суохха түбэһиннэр. ☉ соотв. подвести кого-л. под монастырь
Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, бар дьонтон туораан, бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн, атах-балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа, куруйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Сорудаҕы сатаан толорбокко, бэйэтэ билиэҥҥэ түбэспитин үрдүгэр, төһө доҕотторун уокка уган биэрбитэ биллибэтин туһунан санаан ордук харааһынна. «ХС»
Тэҥн. түһэн биэр. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол көр баттаа. Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, улам-улам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Сирэйэ, уокка баттаабыт курдук, кыпкыһыл буолла. «ХС»
Уорҕатыгар уоту ыстаннар көр уорҕа. Үөһэнэн сытыы кынаттар …… тыастара дурдаҕа кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай
Уоһа уокка тиийбит көр уос II. Оҕобут кыыһыран уоһа уокка тиийбит. Уот аан бастаан — хара ааныттан диэн курдук (көр ааныттан). Биһиги уот аан бастаан чугастааҕы күөллэри билбиппит. Далан
Манна таһыттан киирэр матырыйаал уот аан бастаан саамай кииннээн түмүллэр сирэ — сурук отдела — баар. «Кыым»
Уот ааныттан көр ааныттан. Уот ааныттан сөбүлээбэтэҕим — хотуҥҥун төбөҕөр ытыаран барбыккын... У. Нуолур
Дабыыт кинини [Ньукулааскыны] уот ааныттан ытыктыы көрбүтэ. И. Никифоров
Уот айах көр айах I. Хам буолбут, бэл, уот айах — Хабыгырас хахыйах. Софр. Данилов
[Суоппуйа — Митяҕа:] Ыы, күтүр... Будьур төбө, уот айах эйигиттэн итинтэн ордук тахсыа дуо. Н. Туобулаахап
Уот (уоттаах) араатар — уот айах диэн курдук (көр айах I). «Уоттаах араатар манна наадата суох!» — намыһах уҥуохтаах, бэрт сытыы дьүһүннээх эдэркээн киһи ойон турда. Амма Аччыгыйа
Ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт. Уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров. Уот ар- дах — сэриигэ хойуутук, күүстээхтик ытыалаһыы. ☉ соотв. свинцовый дождь
Уот ардах аннынан улуу Днепр уҥуоргу бүүрүгэр үктэнниҥ! Күннүк Уурастыырап
Сэрии этиҥин, уот ардаҕын аннынан мин Тыалы утары, тыалы утары барбытым... И. Артамонов
Кыр өстөөҕү Көрсүөхтэрэ сирилэс уот ардаҕынан. В. Миронов. Уота умулунна — иэримэ дьиэтэ эһиннэ. ☉ соотв. очаг (в доме) погас
Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут Оттон барбыт уоттара Умуллубат буолуохтун, Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Миигин кэбилээбитиҥ курдук, иэримэ дьиэҥ дьиэрэгэдийдин, аал уотуҥ умулуннун. М. Доҕордуурап. Уота уоттуйбут — туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. ☉ Обзаводиться своим домом (букв. огонь его разжёгся). Соҕотох уоллара уота уоттуйан, дьоно үөрүү бөҕө. Уот бэлэс — олус тыллаах, элбэх саҥалаах киһи. ☉ Бойкий на язык (букв. огненная глотка)
Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Урут сахалар курдук көрсүө, сэмэй дьоннор суох этилэр. Билигин үксүлэрэ уот бэлэс буоллулар, мунньаҕы көтүппэккэ араатардыыллар. И. Гоголев. Тэҥн. уот айах. Уот диэки көр — туохтан эмэ (хол., этэҥҥэ сылдьаргыттан, туох эмэ табыллыыттан) үөр-көт. ☉ Радоваться чему-л. (напр., своему благополучию — букв. смотреть на огонь)
Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана Көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор, быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Сүрэхтээх, эрчиллиилээх, өлүөр-чэгиэн буоллаххына, кыайыгас-хотугас эдэр киһи хайаан даҕаны уот диэки көрүөҥ — ол аата бултуйуоҥ. «Саха с.». Уот диэки көрдөр — кими эмэ туох эмэ улахан ыгылыйыы кэнниттэн уоскут, һуу гыннар. ☉ Дать свободно вздохнуть кому-л., успокоить кого-л.
Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынанчыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Уот диэки көрөр киһибит (үлэһиппит) — киһи эрэнэр, эрэх-турах саныыр киһитэ. ☉ Тот, на кого можно положиться, чья-л. надежда, опора. Кырдьаҕастар уот диэки көрөр дьонноро — уолаттара. Уот иччитин курдук (иччитигэр дылы) өһүргэс — олус өһүргэс. ☉ Очень обидчивый (букв. обидчив, как дух домашнего очага)
— Өһүргэннэ дии, — эмээхсин күллэ. — Өһүргэһиҥ да баар ээ, уот иччитигэр дылы. «ХС». Уот курдук киһи — туохтан да иҥнэн турбат түргэн-тарҕан, сытыы киһи. ☉ соотв. огонь-человек. Умайыктанан түһэн, олох уот курдук киһи кэлэн барда. Уот <курдук> орто — олус куһаҕана да, бэрдэ да суох, лоп курдук орто. ☉ Вполне удовлетворительный, вполне приличный
[Түмэппий:] Чэ, кэбис, оччоҕо, үчүгэйэ да суох, куһаҕана да суох, уот курдук орто киһи буол! Күннүк Уурастыырап
Бу ыаллыы оройуоннарга биһиги курааннаата диэн оттообокко үрдүлэринэн ааһар сирдэрбитин, уот курдук орто үүнүүлээх диэннэр, бэрт ыраастык ньылбы охсон ылаллар. С. Никифоров
Хаһан да уруок үөрэтэрэ көстүбэт. Ол да буоллар үөрэҕэр уот курдук орто. «ХС»
Мэйик диэн ааттаахсуоллаах уот орто булчут киһи олорбут. «Чолбон». Уот кымньыы — уот курдук, уотунан салыыр күүстээх туох эмэ. ☉ Грозная сила, подобная горящему огню (букв. огненный прут)
Үүрэрэ саханы сут, тымныы, Кыйдыыра кыһалҕа, уот кымньыы. Эллэй
Уо, Тымныы Уот Кымньыы Тырымныыр. И. Чаҕылҕан. Уот салаабытын курдук — туох да хаалбатах, кубус-кураанах. ☉ соотв. камня на камне не оставить, сровнять с землёй (букв. как огонь опалил). Ньиэмэстэр сэриилээн ылбыт дэриэбинэлэрэ уот салаабытын курдук буолбут. НАГ ЯРФС. Тэҥн. уот сиэбитин, уу илпитин курдук. Уот сиирин курдук — олус түргэнник, тэтимнээхтик, күүскэ. ☉ Очень быстро, интенсивно (напр., работать — букв. как огонь пожирает). Үлэлэрин уот сиирин курдук бүтэрэн кэбистилэр. Уот сиэбитин, <уу илпитин> курдук — туга да суох хаалбыт. ☉ Остаться ни с чем, с голыми руками (букв. как будто уничтожено пожаром, снесено водою). Тэҥн. уот салаабытын курдук. Уот (уоту) сах — кими эмэ санаатын көтөҕөн, үчүгэй дьыалаҕа көҕүт. ☉ Заронить искру в ком-л.
Кэмигэр эдэр суруйааччыны өйүөххэ, айар үлэҕэ көҕүлүөххэ, уот саҕан биэриэххэ наада. «ХС»
Уоттуу салаа көр салаа I. Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Уот (уоттаах) тыл — туохтан да иҥнэн-бохтон турбат сытыы тыл. ☉ соотв. острый на язык
[Баһыахтыыр Балбаара] уот тыллаах, куһаҕан харахтаах, наһаа күүстээх эмээхсин. Амма Аччыгыйа
Симон эмиэ уот тыллаах кыыска түбэспит сорум дии санаата, ханнык баҕарар кыыс тыла былааччыйатынааҕар уһун диэн доҕоро Ньургун эппитин өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Анфиса бэйэлээх уот тыла кутаалана түспэт дуо... Н. Габышев. Уот тымта түһэр — 1) аһый гына түһэр. ☉ Почувствовать резкую боль, словно обожгло огнём
Омун Сүөдэр сыҥааҕа уот тымта түһэрин кытары, …… анараа киһи батыйа өнчөҕүнэн сототун синньигэһигэр дайбаабыта. МНН; 2) улаханнык кыыһыран турар. ☉ Рассердиться, вспылить, вспыхнуть
Бороскуобуйа уот тымта түһэр. Н. Якутскай. Уоту көрөн (уот диэки көрбөт буолан) олоробут — аспыт-үөлбүт олох бүттэ, уокка буһарар аспыт суох. ☉ У нас кончились продукты, варить нам стало нечего (букв. мы лишь смотрим на огонь, мы уже не смотрим на огонь). Былыр элбэх ыал уоту көрөн олорон хоргуйан өллөҕө. Уоту (уотта) ас — күүскэ ытыалаан бар. ☉ соотв. открыть огонь
«Өстөөхтөргө уоту аһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта …… Романченко. С. Никифоров
Өстөөхтөр дэриэбинэ таһыгар алдьархайдаах уоту аһаллар. С. Федотов
Биһиги — бүлүмүөттэринэн уонна аптамааттарынан күүстээх уоту аспыппыт. ПДА СС. Уотунан оонньуур — сэрэхтээх, кутталлаах суолга киирэн биэриэх курдук сылдьар. ☉ соотв. играть с огнём
Күлүмэ, Серёжа, күлүмэ. Таптал диэн уот. Уотунан оонньоомо. Сотору баҕар бэйэҥ ыллараайаҕын. Н. Лугинов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара. А. Абаҕыыныскай. Уотунан умайар кэпс. — сүр улаханнык, хаһыытыы былаастаан кими эмэ мөх, үөҕэн саҥар. ☉ Осыпать кого-л. руганью, ошеломлять, оглушать кого-л. бранью
Аҕалара тоҥхоҥноон эрдэҕинэ, тойон үөхсүбүт саҥата уотунан умайа түһэн баран, дэйбиирин угунан үлтү сынньан барбыта. Эрилик Эристиин
«Ынаҕы хостоһоҕун дуу, суох дуу?!» — диэн Луха саҥата уотунан умайда. Д. Таас. Уоту туппут курдук — олус ыксаан, тиэтэйэн өрө сүүрэ сылдьар, төттөрү-таары биэрэстэнэр. ☉ соотв. носиться как угорелый (букв. как будто огонь держит). Уоту туппут курдук элэстэнэр. НАГ ЯРФС. Уоту тутар курдук куттан (дьулай) кэпс. — олус күүскэ куттан, салын. ☉ соотв. бояться как огня. Уруулга олороруттан уоту тутар курдук куттанар
□ Хайа да бэйэлээх биригэдьиир кинини үлэҕэ соруйуон уоту тутар курдук дьулайар буолан барда. С. Федотов. Уот үрдүгэр олорор курдук — хайдах да буолара биллибэт, халбархай. ☉ соотв. как на угольях (углях)
Үлэтигэр балаһыанньата түөрэккэй. Билигин уот үрдүгэр олорор курдук сананар. «Кыым». Уот үрдүгэр үктэннэр кэпс. — олус ыксатан, тиэтэтэн, ыгылыт, ууга-уокка түһэр. ☉ Поторапливая кого-л., заставить его нервничать, суетиться (букв. заставить его ступать на огонь)
Бу сырыыга ыанньыксыттар, уруккуларын курдук, уот үрдүгэр үктэннэрэн көрсүбэтилэр, — саҥата суох бүтэйдии иһитинэн-хомуоһунан тамнааттана сырыттылар. С. Федотов
Уот халахайга түс көр түс I. Эн хат нухарыйан барыаҥ, оттон …… бөрүө муҥнаах сөҥөн эрэр өйгөр ханна эрэ ыраах тиэтэйэн уот халахайга түһүө, үрдүк алгебра иһирик ойуурун эҥин эргиирдэрин ылгыа. Н. Заболоцкай. Уот харах- ха — оруобуна, сөрү-сөпкө, лоп бааччы, бэргэнник. ☉ соотв. не в бровь, а (прямо) в глаз
Иэс төлөбүрдээх дииллэрэ уот харахха эбит. В. Титов
Күтүр өстөөх сүрдээхтик да уот харахха түһээбит эбит. Болот Боотур
Кырдьыгы уот харахха этии хос быһаарыыта да суох үчүгэйдик өйдөнөр. «ХС». Тэҥн. үүт харахха. Уот холорук — айдааннаах, алдьархайдаах быһыы-майгы, балаһыанньа. ☉ Чрезвычайно трудное положение, происшествие
Чуумпу өрүс кытылыгар бүгэн сыппыт Амма солобуодата уот холорук ортотугар түбэспитэ. Софр. Данилов
Оо, суостаах этэ, уот холорук! Р. Баҕатаайыскай. Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, в большой спешке (букв. словно за огнём сходить)
Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстүкүүннүүн уот ылар курдук, киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Суох, уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. Г. Нынныров
Дьиэтигэр уот ылар курдук киирэн тахсар кыһалҕа тирээтэҕэ. И. Сысолятин. Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук — олус түргэн, эмискэ буолар. ☉ Очень быстрый, внезапный (букв. подобно тому, как выскакивает уголёк [из натопленного камелька])
Кини …… турбут-олорбут, уот ыстанарын курдук хамсаныылаах омук киһитэ эбит. Болот Боотур
[Дьэбдьиэс эмээхсин] уот ыстанарын курдук олус омуннаах Уйбаан диэн уоллааҕа. С. Федотов. Уот этэр — эппитэ эрэллээх, саарбаҕаламмат, итэҕэллээх (былыргы саха уот хаһан да сымыйалаабат дии саныыр). ☉ Быть убеждённым в правоте сказанного, полностью верить сказанному (букв. [его слова верны так,] как огонь говорит [правду])
Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев. Уу да ылбат, уот да сиэбэт — туохха да кыайтарбат, туохха да хотторбот. ☉ соотв. и в воде не тонет, и в огне не горит
[Дьаакып:] Күүс, дуол кинилэргэ буоллаҕа дии. Кинилэри уот да сиэбэт, уу да ылбат дьоно буоллулар. А. Софронов
Бу күтүрү абааһы аймахтара …… Уу да ылбат, Уот да сиэбэт Гына кубулҕаттаан Туох да охсуһуу сэбэ хоппот гына Абынан-сараһынынан оҥорбуттара үһү. Ньургун Боотур. Үрдүгэр уот отун кэпс. — кими эмэ кыйахана-кыйахана мөх-эт. ☉ соотв. мылить голову (букв. на нём огонь зажигать). Эн иннигиттэн үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. Хараҕын уота умуллубут (хараҕа өспүт) көр харах. ☉ соотв. огонь в глазах потух
[Эһэттэн] харахпын араарбакка туран, табах уматынным. Табахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым хараҕын уота өстө. Н. Босиков
Хараҕыттан уот чаҕылла (чаҕылыйа) түстэ көр харах. Тойон ынырыктаах куолаһынан хаһыытыы түһэрин кытта, Бурхалей икки хараҕыттан уот чаҕылыйа түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин
Харахпыттан уот чаҕылыйда, Хааһым үрдэ дьаралыйда, Халты оҕуста бадаҕа... А. Бэрияк
◊ Аал уот көр аал III
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Аал уоппут сылааһа сыдьаайар, Алаһа дьиэ дьолунан туолар. «ХС»
Балаһа уот көр балаһа. Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьү- кээбил уота көр дьүкээбил. Дьүкээбил уота умайдаҕына тымныы ордук сытайар. Н. Якутскай
Уйаара-кэйээрэ суох хаар куйаарын сулустар, ый, арыт дьүкээбил уота үдүк-бадык сырдаталлар. КЗА АҮө
Кутаа уот көр кутаа I. Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма АччыгыйА. Бэркиһиибин кутаа уоттан Хайдах тыыннаах ордубуппун, Ууну-уоту ортотунан Сатыы хаампыт уһун суолбун. М. Хара
Сибиэ уот көр сибиэ II. Сибиэ уот — айыыларга, иччилэргэ ас кутарга анаан оттуллар уот. КГР СЛ-8
Туспан (кутаа) уот көр туспан. [Абааһы бухатыырын] туспан кутаа уоту оттон баран, дэлби уматан кэбистэ. Ньургун Боотур
Уокка ас (аста) биэр көр ас III. Аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап
Уокка кэбиһэр кэһии көр кэһии I. Уокка оҕустар көр оҕустар. Урут элиэктириктэр бэйэлэрэ уокка оҕустаран өлөр түбэлтэлэрэ баара. «Кыым». Уот абытай көр абытай
2
Уот абытай олуона халаачык баар үһү (тааб.: ыстаҥалас). Этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Уот анньар мас — үөттүрэх диэн курдук. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин. Уот ас — тугу эмэ умат. ☉ Поджигать что-л. Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар
И. Доҕордуурап. Абарбыт татаардар атыҥҥа санаммыттар: кинилэр, уотунан үүрэн таһаараары, таҥара дьиэтигэр уот аспыттар. Суорун Омоллоон. Уот аһыйа түс — уот салаабытын курдук эмискэ ыарый. ☉ Почувствовать острую боль, сильное жжение, словно огнём прижгло
Уол илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Артур Сардаананы уураары өссө биирдэ холонон эрдэҕинэ, иэдэстэрэ эмискэ уот аһыйа түспүттэрэ. В. Протодьяконов
«Сааппаккын...» — диэн иһэн сирэйэ соҕотохто уот аһыйа түспүтүн өйдөөн хаалбыт. П. Филиппов. Уот барар — туохтан эмэ сылтаан баһаар саҕаланар. ☉ Начать гореть, начинаться (о пожаре)
Хайыһан көрбүтэ — хаппыт мутукчатыгар уот баран, сиэн күлүбүрэтэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуурга уот бардаҕына — Ханааба хаһан бүөлүүллэр. Эллэй
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. А. Сергеев (тылб.)
Уот биһилэх көр биһилэх. Нөҥүө күнүгэр Дамбоны ылбыт фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
1923 сыллаахха тохсунньуга бандьыыттар Дьааҥыны уот биһилэххэ олорпуттара. АНХ СС. Уот биэрбэт — кыайан умайбат; ботуруон буораҕа умайбакка, саа кыайан эстибэт, ыппат. ☉ Не гореть (о спичке); давать осечку (напр., об оружии)
Киһи ытар. Саата уот биэрбэт. Суорун Омоллоон
Уот биэрбэккэ уончата түһэртэрэн баран, доруоп дьэ эстэн «дар» гына тыаһыыр... И. Гоголев
Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Уот иччитэ көр иччи. Уот иччитигэр дылы маппакка бараҥҥын (өс ном.). Уот иччилэрин курдук баттахтара арбаһан, холумтаҥҥа сэргэстэһэн тураахтыыллар. И. Гоголев
Уот кугас көр кугас. Бу киэһэ пиэрмэ ынахтарын кытта туора муостаах Дьэспэ диэн ааттаах …… уот кугас оҕус кэлсибит. Далан
Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, уҥа өттүгэр биир уот кугас ынах кэйиэххэ айылаах субу күрдьүөтээн турар. А. Фёдоров
Уот Кудулу Байҕал көр байҕал. Киэҥ киспэлээх, Уһун уорҕалаах, Уоттаахкүөстээх Уот Кудулу Байҕал обургуга Умса хорус гына түстүм... С. Зверев. Уот куйаас — сайыҥҥы олус итии күн, өҥүрүк куйаас. ☉ Палящий зной
Туох барыта умайар уот куйаастан ууллан туймаарыйа нухарыйбыкка айылаах. Софр. Данилов
1963 сыллаах сайын, от хомуурун үгэнэ, уот куйаас. П. Егоров
Бэс ыйын бастакы күннэригэр, ардах түспэккэ, сир-дойду умайар уот куйааска куустаран турара. Дьону үөр. Уот кураан — олус уһун кэмҥэ ардах түспэккэ, от-мас, сир-дойду бүтүннүүтэ куурар-хатар, кэхтэр күнэ-дьыла. ☉ Сильная, продолжительная засуха
Уот кураан буолбута. Оту, маһы Күн кубарыччы салаабыта. Эллэй
Биһиги табабыт диэхтээн, биир уу сут, уот кураан кэлиэ да имири эстиэ. Н. Лугинов
Ол сайын …… уот кураан түһэн, аһыҥа өрө туран начаас икки ардыгар сир кубарыйа кууран хаалта. Н. Босиков
Уот курбуу тыл көр курбуу. Кремль кириэппэс кэтэҕиттэн, килбиэннээх трибуна үрдүттэн Ярославскай табаарыс тахсан, тааска чаҕыллар уот курбуу тыллары дьабдьыйда. Н. Габышев
Уот курбуу чаҕылҕан көр курбуу. Халлааҥҥа хара былыттар Халҕаһалыы аалса устубуттар. Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт. Болот Боотур
Уот кыһыл көр кыһыл. Уот кыһыл бөтүүктэрэ …… утуктаан куоҕайа олорор. Амма Аччыгыйа
Охсууга охтубут дьоруойдар хааннарыттан уот кыһыл сибэккилэр быктылар. Т. Сметанин. Уот Моҕой — остуоруйаҕа кэпсэнэр уотунан тыынар моҕой. ☉ Огнедышащий дракон
Бу чаҕылҕан чаҕыллар күлүмэ уот моҕой курдуктук курбуутаан муораҕа эриллэн түһэрэ. П. Ойуунускай
Онуоха айыы бухатыыра оһоллоох Уһун субуйа батаһын сулбу тардан Ылла, үс хос бастаах садаҕа уот Моҕойу суон моонньун быһа оҕуста. Ньургун Боотур
Уот сут көр сут. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут, той буолан, үлэнихамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Уот (төлөн) булкуур көр булкуур. Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уот турар көр тур. Отчуттар алааска уот турбутун, кыайтарара биллибэтин истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
Инникитин ойуур уота турбатын туһугар …… нэһилиэнньэ ортотугар өйдөтөр үлэни ыытыахтарын наада. «Кыым»
Уот тыла көр тыл I. Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов. Уоту аһат — уокка аста биэр (былыргы үгэһинэн, сахалар саҥа тиийбит сирдэригэр эбэтэр үчүгэй аһы аһыыр буоллахтарына, аһыахтарын иннинэ бастаан уот иччитин күндүлүүллэр). ☉ Угощать духа огня (по старинному якутскому обычаю, прибыв куда-л. или приготовив что-л. вкусное, принято первым угощать духа огня)
Сайылыктарыгар көһөн кэлээт, …… уоттарын аһаттылар, алгыс эттилэр. «Чолбон»
Уот уобуруччу көр уобуруччу. 1918 сыллааҕы сайын Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ боруоннар уот уобуруччуларыгар ылларбыта. В. Ленин (тылб.). Уот (уоту) ыыт — тугу эмэ умат, баһаары оҥор. ☉ Поджигать что-л., устраивать пожар
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан, Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн, Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Кэнники Кэрэхтээх тумул сирэйиттэн утары уот ыытан тоҕус сорунан [уоту] тохтоттулар. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. от, ут