туохт. Тугу эмэ оҥорорго олус кичэй; кимиэхэ-туохха эмэ болҕомтоҕун олус уур, кыһалын. ☉ Очень стараться в чем-л.; сильно озаботиться чем-л., заботиться о ком-л. — Бу сайын дьарҕам көбөн тиийбиппэр: «Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла
Бу кыһаммытын-мүһэммитин, сүүрбүтүн-көппүтүн! Далан
Арахпакка, уһуннук кыһаннахха-мүһэннэххэ, ханнык даҕаны күчүмэҕэй суол тобуллар түгэнэ син көстөн тахсааччы. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ үс көҕөнү босхо бултанан ылыах киһи курдук, сирэйэ-хараҕа турбута, кыһаммыта-мүһэммитэ сүрдээх. Н. Заболоцкай

I
1. даҕ.
1. Кытаанах, алдьанымтыата суох. ☉ Неподдающийся быстрому разрушению, крепкий, прочный. Бөҕө мас. Бөҕө таҥас. Бөҕө массыына
□ Туохтан да бөҕө, ньыгыл Алмаас тааһы ааттыыллар. Эллэй
Оҕонньор ону …… син өссө да бөҕө тиистэринэн түсүһэн сүөрдэ. Н. Заболоцкай
Суодаллан оҕочоос, Уойбута да толоос, Бэрт бөҕө тигиилээх Бириһиэн көстүүмнээх. С. Данилов
△ Ол-бу кыһалҕаҕа, өлүүгэ-сүтүүгэ тулуурдаах. ☉ Способный переносить лишения, невзгоды; живучий
Баҕардар, чысхааннаах тыал үрдүн, Уйуохпут, сахалар бөҕөбүт. «ЭК»
«Туох ааттаах бөҕө куһай?» — диирэ кини, икки уоһунан атыыр чөккөйү батыһыннаран баран. Далан
2. Халбаҥа, саарбаҕа суох, бигэ туруктаах. ☉ Не подверженный переменам, надежный; прочный, крепкий. Бөҕө тирэх. Бөҕө эрэмньи. Бөҕө эйэ
□ Бу үөһэ ахтыллыбыт пьесалар …… саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
«Сэбиэскэй кэргэннэр государство бөҕө ячейкалара буолуохтаахтар», — диэтэ Хандыы, эҕэлээх мичээрин аһарбакка эрэ. А. Федоров. Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга тыыннарын харыстаабакка бөҕө тылларын биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
△ Саарбахтааһыны билбэт, бигэ эрэмньилээх. ☉ Полный уверенности; твердый, крепкий (напр., о надежде)
Арай сүүрүк аттаах Сургууһут икки, Иҥнэри Дьарааһын икки санаалара бөҕө, кинилэргэ туох да кыбыстыы суох. Д. Таас
3. эргэр. Бөҕөскө дьүөрэлээх улахан күүстээх-күдэхтээх. ☉ Обладающий большой физической силой, характерной для силачей старых времен. Бөҕө киһи
□ Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэртэри билбэтэх Бииллээх биэкэлэ, Бөҕө быһыылаах Бөлтөркөй көрүҥнээх …… Мааҥыа бэйэлээхтэр Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай
△ Күүстээх, суон (киһи күөмэйин этэргэ). ☉ Сильный, крепкий (о голосе)
Буров бөҕө хабарҕатын муҥунан: «Ох ты!» — диэн саҥа аллайан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
«Дьоммун кытта бырастыылаһыннарыҥ!» — диэн титирэстээбит, ол эрээри бөҕө куолаһынан көрдөстө. Н. Заболоцкай
2. аат суолт.
1.
көр бөҕөс. Тиэтэйбит барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туохха эмэ тулуура, кытаанаҕа (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Прочность, крепость чего-л. (часто с аффиксом принадлежности)
Ити быа төһө бөҕөтүн билбит суох. — Билбэтим, Иван Васильевич. [Хайыһарбыт] бөҕөтүнэн хайдаҕа эбитэ буолла. — Чэпчэкитинэн, халтархайынан бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ күүһүнэн үчүгэйэ, бөҕөһө. ☉ Обладание большими физическими данными (о ком-л.)
Ньыыкан Аһыҥас Өлөксөйдүүн тапсан бултууллар. Биирэ бөҕөтө бэрт, биирэ сатала бэрт. М. Чооруоһап
Сиэгэн бөҕөтүн урут истибиккит эбитэ дуу, ымыр да гыммата, хата, тайаҕым төттөрү тэйэн, илиим дэргийэн ыарыйда. Т. Сметанин
◊ Бөҕө атах кэпс. — модьугу күүстээх атахтардааҕынан ааттанар аата. ☉ Одно из названий филина, отмечающее его сильные ноги. Бөҕө атах түүн бултуур. Бөҕө тыыннаах — кими-тугу эмэ өлүөххэ да өлбөт диэн этии. ☉ Так говорят о ком-чем-л. живучем
Кус быһый, ат бөҕө көр ат II. Ааттаах ытааччы, сырыыны-айаны кыайааччы, кус быһый, ат бөҕө чэгиэн-чэбдик Николай Мордюскин 1941 с. от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар. Ф. Софронов
тюрк. бөҕэ, бөкэ
II
эб.
1. Предмет ахсаанынан элбэҕин көрдөрөр. ☉ Выражает значение множественности
Дьон бөҕө мустубут. Амма Аччыгыйа
Кус бөҕө табыллан тэллэс гына түстэ. Т. Сметанин
Киһи бөҕөнү көрдүм. Н. Лугинов
Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
2. Предмет кээмэйинэн улаханын, элбэҕин, кыаҕын, күүһүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на большую величину, мощь, силу чего-л.
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тыраахтар кэлэн сир бөҕөнү солоото. С. Ефремов
Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ! Н. Лугинов
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. «ХС»
Аргыар бөҕө аҥылыйар. С. Данилов
Ыйдарыы бөҕөнөн народнай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
3. Даҕааһын ааттары кытта бэлиэ үрдүк кэрдииһин көрдөрөр (аҕыйахтык тутлар). ☉ С прилагательными выражает высокую степень признака (мало употр.). Толкуйа диэн Туохтан да олус, Сайаҕаһа бөҕө Саллыы дьыала! П. Тобуруокап
Учууталларын кытары сыһыана бэрт бөҕө. Н. Лугинов
4. Предметтэри түмэн-хомуйан этии суолтатын көрдөрөр. ☉ Выражает значение собирательности и обобщения
Миэхэ үлэ бөҕө кытаанаҕын биэрдилэр. «ХС»
Биир үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола …… көтөн испит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиһиэй бөҕө бэртэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Саха фольк. Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
5. Кыраҕыйар-ытыктыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает почтительное отношение
Оҥоруу бөҕө Охторуор дылы Олоруохпун баҕарабын. А. Софронов
Аптаах бөҕө эппитин курдук, Сииккэ сиэлбит, тумаҥҥа муммут. С. Зверев
Дьэ дуу, ити дьүһүннээх мотуорга улахан бөҕө күүһэ-күдэҕэ хааланан турдаҕа. М. Доҕордуурап
△ Бу суолта да эбиискэни кытта ордук чаҕылхай буолар. ☉ Значение 5 с частицей да получает более яркую окраску
«Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын», — диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
6. Туохтуурдары кытта хайааһын күүскэ, кыахтаахтык, элбэхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүн кэпсиирэ буолбут -ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ С глаголами выражает силу, многократность совершения действия (чаще всего употр. с деепр. на -ан, выступающими в качестве сказуемых)
Кыргыттар ымсыыран бөҕө. Софр. Данилов
Түбэһэн көрбөтөҕүм, истэрин истэн бөҕө.«ХС». Муҥхабыт бу түстэ. Күөл үрдүн толору Дьон мустан бөҕөбүт.«ЭК». Сүөргүлээбэт бөҕө дьоммут, Сөп-сөп кэлэн сылдьа туруҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да киинэҕэ сылдьабыт бөҕө. «ХС»
△ Сирэй саҥа, ойоҕос саҥа бүтүннүүтэ элбэхтэ буолбутун көрдөрөр. ☉ Выражает многократность всей прямой или косвенной речи
«Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла. Далан
Кинини төһөтө эмэтэ бу үлэттэн уурай, дьон саҥатыттан-иҥэтиттэн тохтуу түһүөххэ диэн бөҕө биэрдим. М. Попов
Уйа туттар тураахтар «Дуух-даах» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
7. Диалогка саҥарааччы ыллам сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает охотное согласие говорящего
Оо, биһиги кинигэни ааҕан бөҕө! Суорун Омоллоон. [Антон:] Тахсан бөҕөтө, толлор биллибэт. А. Федоров
△ Бу суолтаҕа буоллаҕа дии эбиискэни кытта үгүстүк туттуллар. ☉ В значении 7 часто употребляется с частицей буоллаҕа дии
«Бырастыы гынан бөҕө буоллаҕа дии»,— Иван Иванович сэргэхсийэ түстэ. Софр. Данилов
Баран бөҕө буоллаҕа дии, мантан киэһэ төһөнү тоҕо көтөөрү. «ХС»
Булан бөҕө буоллаҕа дии. И. Данилов
8. Сирэн, сиилээн, сиргэнэн сыһыаннаһыыны, сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную оценку (осуждение, презрение) говорящего
Сандааран түһэн ээ, таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук! Софр. Данилов
«Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов
Дьэ, кавалер бөҕө. И. Гоголев
Кырдьык, сүөһү бөҕө дии. Амма Аччыгыйа
Бэйэм даҕаны киһи бөҕөбүн. Н. Заболоцкай
«Оо дьэ, эмиэ учуутал бөҕө», — диэн ким эрэ эҥээритэн эттэ. Н. Габышев

1. даҕ.
2. Улахан, ыар ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Ыарахан таһаҕастаах көлөлөр субустулар. Амма Аччыгыйа
   [Ыанньыксыттар] биэдэрэлэрэ ыарахан быһыылаах — сынньаннылар. Суорун Омоллоон
   Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Ф. Софронов
3. ыар
4. 2 диэн курдук. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   — Миигин илдьэ бар. — Ыраах, айана ыарахан. Далан
   Хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
   Хас да күн тигинэччи ыарахан үлэҕэ сырыттыбыт. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киһи санаатыгар ордук күүскэ дьайар, самнары баттыыр, ордук ыар. ☉ Давящий на человека, тягостный, тяжёлый, угнетающий (разговор)
   Ыарахан кэпсэтии бүтэрин кытта, бары сэргэхсийэ, чэпчии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Өйдөө, бу былыргы андаҕар саамай ыарахан андаҕар. Суорун Омоллоон
   Арахсар диэн ыарахан суол. С. Ефремов
   Ол ынырык сурах Ыарахан аһыы дьайынан Ыарык-баттык буолан, Ыксары сабардаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Тыла-өһө ыарахана бэрт үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. ыар
7. 4 диэн курдук. Ол курдук кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйунан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. МНН
   Хас биирдии түгэҥҥэ наадалаах дакаастабыллары хомуйаннар, ыарахан буруйдаахтары арыйаллара. М. Попов
8. Чэпчэкитэ суох, үрдүк сыаналаах. ☉ Дорогой, дорогостоящий
   [Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр сыанаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   Ымсыырбычча, олус ыарахан сааны атыыласпыта. Н. Габышев
   Саҥа кэлбит табаар уруккуттан баар табаардааҕар сыаната ыарахан буолар. «Кыым»
9. ыар
10. 6 диэн курдук. Урут иһиллибит арыгы ыарахан сыта аҥылыс гыммыта. Далан
    Остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов
    Сыырастаах, эргэ хотон бэҕэһээ киэһээҥҥитин курдук, ыарахан сыттаах хойуу салгынынан көрүстэ. В. Яковлев
11. харыс. Хат, оһоҕостоох. ☉ Беременная
    Ыарахан сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ. Суорун Омоллоон
    Маарыйа ыарахан буоларын ый аайы кэтэһэллэрэ, көһүтэллэрэ да, оҕо үөскээбэтэҕэ. Н. Якутскай
    Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. В. Титов
12. калька. Модун, сүүнэ улахан, баараҕай күүстээх (массыыналарга, сэбилэниилээх күүстэргэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Относящийся к машинам или средствам вооружения большой мощности, силы, тяжёлый
    Ыарахан самасыбааллар …… ыар таһаҕастарын байытар баабырыкаларга тиэрдэллэр. И. Данилов
    Ыарахан оруудьуйалар сэнэрээттэрэ сири-халлааны дьигиһитэллэр. И. Егоров
13. аат суолт.
14. Ким, туох эмэ улахан ыйааһына; улахан ыйааһыннаах ким, туох эмэ. ☉ Что-л. тяжёлое; тяжесть (вес кого-чего-л.)
    Уҥа өттүгэр акыллыбыт уһун киһи олус ыараханы көтөхпүттүү чиҥ-чиҥник үктээн хаамар. И. Гоголев
    Быһата, үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
    Сүгэһэрэ ыараханын үрдүнэн кини санна биирдэ да ибир гыммат, сүүһүттэн хааппыла көлөһүн тахсыбат. Т. Сметанин
15. көсп. Туох эмэ дөбөҥнүк хотторбот эрэйдээх, уустук өттө (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Трудность, проблема, препятствие в чём-л., тяготы (обычно употр. во мн
    ч.). Учуутал үлэтигэр ыарахаттара үгүс, үөрүүтэ — кэмчи. Н. Лугинов
    Билигин эргиэни салайыы үгүс ыарахаттардаах. М. Попов
    Олоххо ыарахаттар урукку да өттүгэр, билигин да бааллар. «Чолбон»
    Соҕуруулууарҕааттан күүстээх тыаллаах, тымныы күн буолан, спортсменнарга ыарахаттары үөскэттэ. «Кыым»
16. көсп. Сыана үрдүгэ, чэпчэкитэ суоҕа. ☉ Высокая цена, дороговизна
    [Табаары] биэс уонча тыһыынчалааҕы ылан, түүлээххэ эргиттим да, онтуҥ быйылгы сыана ыараханыгар былыргы биэс эрэ мөһөөк тэҥэ буоллаҕа дии. Күндэ
    Арсыына хастыыный? Ээ, кэбис, ыарахана бэрт эбит. Н. Якутскай
17. көсп. Дьахтар иһигэр оҕо үөскээһинэ, дьахтар хат буолуута. ☉ Беременность женщины
    Тоҥ Уус хоһууна дьахтар ыараханын билэн аара быраҕан кэбиспит. «Чолбон»
    Ойоҕум миэхэ аан бастаан Хаарыан бастыҥ оҕобутунан Гаврюшанан ыараханын Билинэн баран симиттибитэ. Н. Некрасов (тылб.)
    ♦ Сыҥааҕа ыарахан көр сыҥаах
    Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай
    Ыарахан атах- таах көр атахтаах. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов. Ойуун: «Ол ыарахан атахтаах киһи, ылыныа суоҕа», — диэн аккаастаан көрбүт. ИСА. Ыарахан илиилээх — чэпчэкитэ суох туттуулаах, ыарыһах үтүөрэн быстыбат (хол., хирург бырааһы этэллэр). ☉ Тяжёлый на руку (напр., про хирурга)
    Урут даҕаны баабысканы баламат, ыарахан илиилээх диир этилэр. Болот Боотур. Ыарахан киһи — киһини баттыыр-самнарар, туруору, дьиппиэн майгылаах. ☉ Человек с тяжёлым характером, тяжёлый человек
    Миигин көрдөҕүн аайы ыгар-хаайар. Бииргэ үлэлииргэ ыарахан киһи буолуо. Н. Лугинов
    Ыаллара кинини ыарахан киһинэн, ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар. Р. Кулаковскай
    Бэрт ыарахан, нүһэр, ойуун аҥаардаах оҕонньор. Күрүлгэн. Ыарахан сутуруктаах — күүстээх, сууһарар охсуулаах. ☉ С сильным, сокрушительным ударом, с тяжёлой рукой
    Аччыгый уола ыарахан соҕус сутуруктаах буолуохтаах этэ ээ. В. Санги (тылб.)
    Ыарахан сыҥаахтаах — сыҥааҕа ыарахан диэн курдук (көр сыҥаах). — Маастары ыҥырыаҕы кэлэ охсоллоро биллибэт. — Бука, ыарахан соҕус сыҥаахтаах дьон буолуо. Далан
    Ыарахан тыыннаах — ыар тыын (тыыннаах) диэн курдук (көр ыар). «Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн үөрдүм да этэ… Күтүр өстөөх күлүгэ тоҕо харатай, тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
    Саҥа саата сууһарыылаах-тэбиилээх уонна ыарахан тыыннаах буолсу. Болот Боотур. Сааһырыыбыт, кырдьыыбыт бу билиҥҥи иннэкэннэ биллибэт ыарахан тыыннаах олоххо түбэстэ. Сэмсэ
18. Ыарахан хааннаах — тыйыс, кытаанах көрүҥнээх, дьэбир, дьиппиэн (киһи). ☉ Суровый, строгий, жёсткий (человек)
    Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
    Кини төрүт ыарахан хааннаах киһи дьиппиэрбитэ букатын атын гына ыаһырбыт. Р. Кулаковскай
    Мин кыыһым хаана-сиинэ ыарахан. ХКК
    ◊ Ыарахан бырамыысыланнас — улахан кыамталаах, баараҕай оҥорон таһаарар тэриллэри оҥорор, таҥар бырамыысыланнас. ☉ Тяжёлая промышленность
    Ыарахан бырамыысыланнаһы сүһүөҕэр туруорарга наадалаах үбү буллубут. В. Ленин (тылб.)
    Урут биһиги дойдубутугар ресурса ситэ тиийбэт этэ, онон социалистическай тутуу саамай наадалаах учааскаларыгар эрэ (ыарахан бырамыысыланнаска, оборуонаҕа) күүһү түмэргэ тиийиллэрэ. ЭБТ