даҕ.
1. Киргэ биһиллибит, кирдээх, киртийбит. ☉ Грязный, перемазанный чем-л.
Торопууннаах бадаархай өҥнөөх ойуулаах күөх быыстарынан уонна буруоҕа ыһаарыллан саһархай балымах буолбут балаакка таҥаһынан хаххалата тардан кэбиспиттэр. Болот Боотур
2. көсп. Туох да көстүбэт, им балай. ☉ Темный, непроглядный
Балымах хараҥаҕа муус түннүктэр туртаһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа

аат. Быһарга аналлаах аҥаар өттө биилээх, уһуктаах укка олордуллубут уһун синньигэс тимир. ☉ Нож. Саха быһаҕа. Килиэп быһаҕа. Тимир быһах
□ Иисээн хас да чоҥкуну быһах өнчөҕүнэн хайыта охсо-охсо, аҕалан уурталаан биэрдэ
Дьэ, сылаас таба силиитэ минньигэһэ бэрт буолар эбит. А. Софронов
Күөрэгэй биирдэ илиитин быһахха быспытыгар ийэтэ бокуонньук үкчү маннык отунан баайан эмтээбитэ. Т. Сметанин. Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат. Саха фольк.
тюрк. бычак
♦ Быһах угун саҕа — олус кыра, буолуохтааҕыттан лаппа кыра. ☉ Очень маленький, значительно уступающий по размерам характерному образцу предметов подобного класса
Бу быһах угун саҕа сүөһү сыаната диэхтээн... «Сахаада»
Быһах угун саҕа дьарҕаалар [балыктар] устан кэллилэр. Ф. Филиппов
◊ Бадаайы быһах — олус улахан быһах (булка тут-лар). ☉ Очень большой нож (для охоты)
Баалтааны ууһа балталаабыт, Барык-сарык илбискэ этиллибит Обот-соллоҥ олуй-молуй, Хааннаах дьаргыс бадаайы быһаҕым. П. Ойуунускай. Биричиинэй быһах — бүк тутуллар кыра быһах. ☉ Складной перочинный нож
Сэмэн оҕонньор Хабырыыска оскуолаҕа киирэригэр кэтэр таҥаһын-сабын, үөрэххэ наадалаах арааһын уонна биир биричиинэй быһаҕы атыыласта. Амма Аччыгыйа
Уоттан тэйиччи кэнсиэрбэ бааҥката солуурчах өрө тардыллан турар, ол аттыгар ньуоска, биричиинэй быһах көстөллөр. С. Никифоров
Аччыгый оҕо бадаархай тиит хатырыгар биричиинэй быһаҕынан бэйэтин аатын быстар. Суорун Омоллоон. Быһах уһугунан <тиийэн> тосторугар дылы — туруоруллубут сорук туолара чугаһаан баран, бэрт кыраттан иҥнэн, мэһэйдэтэн, туолбат кутталга киириитэ. ☉ Наступление угрозы срыва из-за мелких, незначительных помех перед самым завершением поставленной задачи
Тогойкин быста ыран, ыал уотун көрөн баран: «Быһах уһугунан тостор диэбиккэ дылы, уотун көрөн бараммын... Суох, суох, сырдыгар тахсан бараммын охтуом». Амма Аччыгыйа. Быһах эрбии — аҥаар илиинэн эрбэнэр, биир өттүгэр эрэ тутаахтаах эрбии. ☉ Ножовка
Бу тоҕойум, эрбии. Быһах эрбии диэн. Көрөөр эрэ, маһы эрбиэҕим. Багдарыын Сүлбэ. Оттон эмээхсиним буоллаҕына, быһах эрбиинэн эрбиирдии аалар: «Хайа, ынаҕыҥ ханнаный?» М. Шолохов (тылб.). Үөстээх быһах — хаптаҕай өттүгэр уһун синньигэс куоһахтаах саха быһаҕа. ☉ Якутский нож с продольным желобом на плоской стороне
Бырдьай саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа, олуктуу-олуктуу, бүк-тах тута-тута чааркааны оҥортуур. Күндэ
Муос уктаах, үс үөстээх сүрдээх үчүгэй быһах кыыҥҥа угуллан, Тураах Уйбаан оронун үрдүгэр ыйанан турар. МНН

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм