көр дайбас
Тоҕус уон хонугу быһа тайбаһан тахсыбыттар. ПЭК ОНЛЯ I
Бадарааны бадарааҥҥа бырахпыт курдук Баллырҕаччы тайбаһан, Бас быстар Балай бардама манна баар буолла. П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт. Ууну, бадарааны баллырҕаччы кэһэн, батыччахтаан хаамп. ☉ Идти, двигаться напропалую по чему-л. жидкому, вязкому, издавая хлюпающие звуки
Бадарааннаах суол устун үнтү күллүөйдэтэн, хаамыы-сэлии былаастаан айанныыллар. У. Нуолур
[Хаайыылаахтар] сааскы ууну курдары-хардары күллүөйдэтэллэр. У. Нуолур

1. аат.
2. эргэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. ☉ Тигр
   Баабырдар, модьугулар, хахханнар, түлүрбэхтэр – бары түүн утуйбаттар. Н. Якутскай
   Баппаҕайын быһа хаптарбыт баабыр ордук сэрэхтээх буолар. А. Федоров. Бу түүн Доодоҥ утуйбакка, Бааһырбыт баабыр курдук, Сири кырбыыр, өрө мөхсөр, Бөҕөстөрүн сынньар, мөҕөр. М. Ефимов
3. көсп., поэт. Адьырҕа, сиэмэх. ☉ Хищник
   Бу дьолу күдэҥҥэ көтүтээри, Арҕааттан анысхан аҥыйда: Киирдилэр – эппитин сэймэктээри, Фашистар – хаанымсах баабырдар. Эллэй
   Киһи диэн көр оннук уустук, Таайыллан биэрбэтэх таабырын. Көрөҕүн кини арыт намчытын оҕолуу, Арыт харса суоҕун, баабырын. М. Тимофеев
4. даҕ. суолт. Күүстээх, модун, сүҥкэн. ☉ Сильный, могучий, огромный
   Орто дойду сылгытын Иэйэхситэ Үүт Дьөһөгөй айыы Моонньохтоох тойон баабыр сэргэлээх Симэхтээх көмүстээх Сири иһиттээх. Саха фольк. Баабый дохсун илиилээхтэр, Баабыр хара ытыстаахтар, Баллырҕаччы балталааҥ. П. Ойуунускай
   ср. тюрк. бабр, бэбр ‘леопард, пантера’
   ◊ Баабыр кыыл – баабыр диэн курдук
   Баабыр кыыл биир киһини харбаан ылан өрө илгэн кэбиспитэ, киһи көстүбэт буолуор диэри үөһэ кыырайан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
   Кырата буоллаҕына, баабыр кыыл суолун көрөөрү одуулаһабын. Н. Якутскай
   Хаһан эрэ Хахай тойон Бастыҥ солбуйааччыта Бадаайы тыҥырах Баабыр кыыл Баһылык буолбут. Күн Дьирибинэ
   Хахай кыылтан хааннаахпын, Баабыр кыыл балтынабын, Куоска абаҕата буолабын, Куһаҕан булчуттан куотабын. Болот Боотур

туохт.
1. Тугу эмэ ытыскынан эбэтэр туох эмэ хаптаҕайынан чиҥэтэ эбэтэр көбүтэ охсуолаа. ☉ Взбивая или уплотняя, слегка похлопывать что-л. ладонью или чем-л. плоским, шлёпать
Эмээхсин бэриинэтин «таптап» таптайан оронун оҥостон барда. Эрилик Эристиин
Куруусканы уокка эргим-ургум туппахтаат, арыытын төлө охсон ылан хаарга уурда уонна хаары ыга таптайан, уокка туруорда. Амма Аччыгыйа
Кэлэн аҕылыы-аҕылыы, сыттыгын таптайа олордо. Н. Заболоцкай
△ Киһини, сүөһүнү ытыскынан кыра-кыратык охсуолаа (эйэргээн, сөбүлээн, сөпсөһөн о. д. а.). ☉ Похлопывать ладонью кого-л. (дружелюбно, одобрительно и т. д.)
Никита уолун кууһан ылла, күлэ-күлэ санныга таптайда. Н. Лугинов
Ийэтэ ынаҕын моонньун таптайа-таптайа, сэмэлиир. Амма Аччыгыйа
Дуня ынахтарын кэрийэ сылдьан имэрийдэ, таптайда. А. Фёдоров
△ Кыра оҕону утутаары ытыскынан чэпчэкитик охсуолаа. ☉ Слегка похлопывать ребёнка, усыпляя его
[Ийэтэ оҕотун] түҥ-таҥ соһон илдьэн долборукка баттаан, хотуулунан сабан, таптайан биэрэрэ, оччоҕо кини утуйан хаалар этэ. Эрилик Эристиин
Микиитэ дьиэтигэр ньылбыйан тахсан Сэмэни таптайа олорор Өлөксөйгө сибигинэйдэ: «Хотонтон ийэҥ таҕыстаҕына этээр, мин чааркааннарбын эһэ бардым». Амма Аччыгыйа
«[Аҕаҥ] сарсын кэлиэ, кэлиэ», — таһырдьа тыал тыаһыырын иһиллии-иһиллии оҕотун таптайа сытта. Күндэ
△ Арыы оҥорорго арыыттан уутун ыгаары күүскэ охсуолаа, эллээ. ☉ Колотить, ударять, хлопать по маслу, чтобы выбить из него остатки пахты (при сбивании сливочного масла)
Ыстапаанньа арыытын мас кытыйаҕа ыган, таптайан баран, хаҥас долбуурга илдьэн ууран кэбистэ. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Туос оҥоойукка арыыны Томточчу таптайда. С. Васильев
2. Балтанан тимири эллээ, кыстыкка ууран охсуолаа. ☉ Ударами молота придавать металлу какой-л. вид, ковать
Барык-сарык ортотугар Балтааны ууһун Балтатын тыаһа Баллырҕаччы таптайар. П. Ойуунускай
Ыарахан балта, өрө күөрэй, ыстаал үөһүн ыга таптай! Эллэй
Хоодуотап кыстыкка туох эрэ тимири таптайар. С. Ефремов
△ Кыстыкка ууран өтүйэнэн охсуолаан хотуур биитин чарааһат, таһаар. ☉ Наколачивать чем-л., выпрямлять ударами, натачивая что-л., отбивать (напр., лезвие косы)
Хойутаабыт отчут хотуур таптайар тыаһа чабыргыыр. Амма Аччыгыйа
Мин «буускап» диэн баар эрэ хотуурбун саҥа уктаан, үчүгэйдик таптайдым. Ф. Софронов
Уйбаан оҕонньор кыраабыл тииһээн дуу, хотуур таптайан дуу соло булбат. Хомус
3. көсп. Аһы-таҥаһы, баайы, малы мус. ☉ Копить, скапливать, сколачивать имущество, состояние
[Ийэм] булбутун эрэ мин муннум анныгар таптайара. М. Доҕордуурап
Тугу булбуттарын барытын бычыгыраппакка харамнык таптайан иһэллэрэ, күндүттэн күндү, ыарахантан ыарахан дьиэ-уот тэриллэрин, малы-салы, таҥаһы-сабы булунан, дьонтон ордо сатыыллара. «Кыым». Ахсаана биллибэт элбэх сүөһүтэ аһаабытын-иитиллибитин ордугун, Чоочо кур оту сир-сир аайы үрүт-үрдүгэр таптайан иһэр. ЧМА СТ
♦ <Күлэ-күлэ> күллэри таптай көр күл II
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
[Бандьыыттар] барыбытын сиэхтэрэ, күлбүтүн таптайыахтара. И. Никифоров
тюрк. тапта

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников