м. (паровой двигатель) барабыык.

бүт диэнтэн хай
аата. [А.И. Софронов] алтынньы бүтүүтүгэр сэллик дьыспаансырыттан кэлэр сиэстэрэ көрүүтүгэр аҕыйах хонукка дьиэтигэр сытта. Амма Аччыгыйа
Үрүҥ күммүт киириитэ, Үлэ чааһа бүтүүтэ Барабыыкпыт барахсан Барыар хара турбата Үөлэс аһан үөгүлээбит. С. Васильев
Алыы бүтүүтүн саҕана тайах субу-субу тохтоон ыттыын охсуһар буолла. Т. Сметанин

I
аат.
1. тут. Тутуу (хол., дьиэ) турар олоҕо. ☉ Фундамент, основание сооружений, конструкций (напр., зданий)
[Кирилл:] Өйдөөтүм: акылаат түһэрэн эрэр эбиккит дии. Таайабын: улахан механизированнай хотоҥҥут акылаата дии. Л. Попов
Биригээдэ атын чилиэннэрэ барабыык акылаатын охсон, суон бэрэбинэлэри үрүт-үрдүгэр хатайдаан таһаараллар. Д. Таас
Көҥүс түгэҕиттэн биэс-алта миэтэрэ дириҥник аллара хаһан ыпсаран аҕыстыы хос эркиннээн, ампаардыы охсон акылааты түһэрбиттэрэ. С. Васильев
2. көсп. Туохха эмэ төрүт, тирэх буолар көстүү. ☉ Фундамент (база, основа чего-л.)
Оҕолорбут, чэйиҥ, кытаатыҥ, Ууруҥ олохпут акылаатын. С. Васильев
Тыылга ордук күүркэйэн үлэлээн, кыайыы бөҕө акылаатын түһэрсэргэ күүс-көмө буолуу соруга турар. Г. Колесов
Билсии бөҕө акылаата ууруллубутун кэннэ, кэлбит хоноһо кус оҕолоох уулары, куруппааскылаах сирдэри аргыый, «олоруохтааҕар» сураспыта буолла. Н. Заболоцкай
II
аат. Дуоһунаһынан, идэнэн, категориянан о. д. а. көрөн быһыллыбыт ыйдааҕы харчынан төлөбүр кээмэйэ, хамнас. ☉ Оклад (зарплата)
Норуот хаһаайыстыбатын производственнай салааларыгар орто хамнастаах үлэһиттэр акылааттара улааттылар. И. Аргунов
Уоппуска төлөбүрүн кээмэйэ үөрэҕи бүтэрээччигэ иҥэриллибит идэтин таһынан эрэсэрээтигэр, эбэтэр дуоһунастаах акылаатыгар олоҕуран быһаарыллар. «Кыым»

аат.
1. Сүһүөхтэрдээх көҥдөй умнастаах, куолаһыгар туораах сиэмэлэрдээх, оҥоһуулаах сиргэ аска анаан ыһыллар үүнээйи култуурата. ☉ Зерновые растения
Сытыган лаҥхатын өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаан-чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Күһүн буолан от-мас хагдарыйан эрэр, оттон холкуос бурдугун үксэ хомулла илик. Т. Сметанин
Бэс ыйын саҥатыгар үстүөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, отмас сиэмэтэ кэҕиннэ, үүнээйи чэмпэрдэ. У. Нуолур
2. Бурдук үүнээйи ас буолар өттө — туорааҕа, сиэмэтэ. ☉ Зерно, семя зерновых
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан, онон-манан ойута барбыт тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Лоҥкууда сиһин солоон аҕыйах сылларынан аҥаардас солооһуннарга эрэ бурдугу ыһар буолуохпут. М. Доҕордуурап
3. Ас бэлэмнииргэ анаан бурдук туораахтара мэлийиллэн бороһуоктуҥу көрүҥнэммит мээккэтэ. ☉ Мука
Хотонтон Хобороос, Даайыс тахсаллар, таҥастара бурдукка биһиллибит. А. Софронов
• Бу оҕом хантан харчы булан, үрүҥ бурдук атыылаһаҕын? — Тыый, ийээ, оттон дохуоппар кэллэҕэ дии. М. Доҕордуурап
Дьахтар имигэс тарбаҕынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар, өрүтэ көтөҕөн таммалатар. Н. Габышев
4. эргэр. Бурдук быһыллан түүтэхтэммитэ. ☉ Сжатый хлеб (в снопах)
[Дьаакып:] Хобороос, бурдуккун киэҥ сиргэ таһырдьа таһаар. А. Софронов
Доромоон астыы олорор бурдугун тиэтэйэсаарайа хомуйан баран, дьиэтин харбаан кэбистэ. Күндэ
Кыдаманан эһиллэр, Кыстык оппут кээһиллэр, Кыһыл көмүс бурдукпут Кылааттара чуоҕуспут. А. Абаҕыыныскай
5. Хатарыллыбыт эт эбэтэр үүнээйи аһылык мээккэтэ. ☉ Мука из сушеных мясных или растительных продуктов
ХIХ үйэ ортотугар унньуула бурдуга Дьокуускай баһаарыгар атыыланара уонна буута буут сэлиэһинэй бурдук сыаната сыаналааҕа үһү. Багдарыын Сүлбэ
Сүөһүгэ анаан үрдүк белоктаах аһылыктар улам элбэхтик оҥоһуллуохтара: балык уонна уҥуохтаах эт бурдуга, аһылык буолар доруоһалар, фосфаттар. ЭБТ
ср. тюрк. бүртүк ‘зерно’
◊ Бурдугу астаа — түүтэх бурдугу үлтү сынньан туорааҕын арааран ыл. ☉ Молотить (напр., снопы вручную)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Доромоон, отуччалаах киһи, уҥа диэки олорон, хаппыт сүөһү тириитигэр хас да түүтэх бурдугу киллэрэн, биир улахан саар ыаҕаска бурдук астыы олорор. Күндэ
[Түүтэхтэри] Итини молооччугунан (ураҕаска баайыллыбыт эпчиргэнэн) үлтү кырбыыллар. Бу аата бурдук астыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Бурдугу ыс — анаан бэлэмнэниллибит сиргэ туораах бурдугу тарҕата ыһан эбэтэр анал массыынанан олорт. ☉ Сеять (зерно, хлеб)
[Мэхээлэ:] Холобур хайдах бурдугу ыһары, оту оттууру, сүөһүнү иитэри көрдөрбүт киһи, син ону үтүктэн иһиэ этилэр. А. Софронов
Ким сүөһүнү иитиэй, ким даҕаны бурдугу ыһаат, бааһына диэки күһүҥҥэ диэри эргиллэн көрбөт, от хомууругар барар. П. Егоров. Бурдук ас — бурдуктан оҥоһуллубут астар. ☉ Мучные изделия
Оччотооҕу кэмҥэ Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
• Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, — дии санаатым. А. Софронов
Майаҕа кулинарнай маҕаһыын эмиэ үчүгэйдик үлэлиир. Манна саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бурдук аһылыктаах — бурдугу сиир, бурдугунан аһылыктанар. ☉ Питающийся хлебом; зерноядный
Арыыбурдук аһылыктаах, Араҕас дьоруо аттардаах, Амма, Таатта оҕолоро, Артыаллаахпын билэннэр, Ахтан ааспат буоллулар. Саха нар. ыр. II. Бурдук атаҕа — бурдугу бастакы көтүтэн ыраастааһын тобоҕо. ☉ Остатки, охвостья зерновых после первой очистки
Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буол-ла. Дьон сугулааҥҥа муһунна. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
Элбэх аһылыгы бааһынаттан мунньуохха сөп. Ол курдук бурдук атаҕын, мэкиинэни, соломону кыратык да энчирэппэккэ хомуйуллуохтаах. «Кыым»
Үүнүүлээх от, бурдук атаҕа хадьымалга сытан ардаҕа суох күннэргэ ситэ куурбат, түүн аайы силбигирэр буолла. САБСБ. Бурдук бааһыната — бурдук ыһарга анаан хорутуллубут сир. ☉ Вспаханное поле для зерновых
Бурдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, оннооҕор сыһыы ортотугар, От ньуурун талыытыгар, сыыс от кыбыллан тахсааччы Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев. Бурдук буолага — бурдук ыһар сир. ☉ Пашня
Сырдык, ыраас сарсыарданы эҕэрдэлээбиттии, бурдук буолагын үрдүнэн күөрэгэй чыычаах көмүс чуораан куолаһа дьырылыырчарылыыр. Н. Якутскай. Бурдук быһааччы — бурдугу сиэрпэнэн быһар киһи. ☉ Жнец
Кинилэри кытта Кэлбиттэр онно Улуу мунньахха Тыа, куорат дьоно: Тимир ууһа, Таҥас баайааччы, Ыал хамначчыта, Бурдук быһааччы. С. Данилов. Бурдук быһар массыына — бурдугу быһан түүтэх-түүтэх түһэрэр массыына. ☉ Жнейка
[Чокуурап:] Бүгүн ити сарайга баар бурдук быһар массыынаны көрөн, өссө өрөмүөннүөххэ наада. С. Ефремов. Бурдук (миэлиҥсэ) быыла — миэлиҥсэҕэ тартарыллыбыт бурдуктан көтөн онно-манна (истиэнэҕэ эҥин) түспүт өттө. ☉ Мучная пыль, осевшая на стены и другие предметы
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки кии-лэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. — «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым, бурдуккар холбуу кутан кэбис», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев барабыыгын бурдугун быылыттан ороон, [Абдуркулланы] саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин. Бурдук кылаата — түүтэхтэммит бурдук кэбиһиллибитэ. ☉ Скирд, скирда (снопов)
[Егор Егорович] Илин диэки сонуок кэтэҕэр, бурдук кылаатыгар, аттаргын, мин кэргэммин сибилигин илт. С. Ефремов. Бурдук маҥхааһайа — ыраастаммыт, куурдуллубут туораах бурдугу харайар ыскылаат. ☉ Зернохранилище
Бурдук ото — соломо диэн курдук. Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур, бурдук отунан, күөл хомуһунан «кырыымпа» оҥостон, ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Үүнэн турар бурдук отуттан ырыыгдаҕар сарыннаах, самнаҕар кааскалаах, бэрийбит күтүр, — субу бэттэх сүүрэн дарайан иһэрэ. Суорун Омоллоон
Эргэ тапчаан ороҥҥо, Ботуой курдук симиллибит Бурдук ото матарааска, Уута кэлэн биэриминэ Утуйбакка сытта Ымыы. Күннүк Уурастыырап. Бурдук силим — мээккэ бурдугу ууга суурайан оҥорбут силим. ☉ Мучной клейстер
Бурдук сирэ — бааһына диэн курдук. Тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар өтөх томторугар, бурдук сиригэр, мин ыалым Арамааскы уолун Уйбаанчыгы оҕус сиэттэрэн сир хорута сылдьарын көрөммүн, онно бардым. Амма Аччыгыйа
[Варя:] Бардыбыт, бардыбыт тыаҕа, — Бурдук сирин кэҥэтиэхпит, Өлгөм үүнүүнү ылыахпыт. С. Ефремов
«Доҕордоһуу» холкуос ыаллара, Дойду нэлэмэн кытылыгар Бурдук сирэ солоннулар, Булуук, барана булуннулар. С. Васильев. Бурдук соҕотуопката истор. — судаарыстыба сэбиэскэй кэмҥэ былаан быһыытынан холкуостартан, сопхуостартан хомуйар туораах бурдуга. ☉ Хлебозаготовки
Тихон Павловы нэһилиэгэр бурдук соҕотуопкатын тэрийэ, кулаактарга садаанньа биэрэ, ону толотторо сырыттаҕына, ыкса күһүн кулаактар саанан ытан өлөрбүттэр. А. Бэрияк
Өрөспүүбүлүкэ киин оройуоннарын бары холкуостарыгар, сопхуостарыгар даҕаны бурдугу соҕотуопкалааһын саҕаланар кыахтаныах этэ. П. Егоров
Бурдук сонуога — бааһына диэн курдук. Үрэх арҕаа саҕата, ытыс саҕа лоскуй бурдук сонуогуттан ыла, ыраас халдьаайы буолан барар. А. Бэрияк. Бурдукта быс эргэр. — үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн быһан түүтэхтээ. ☉ Жать хлеб (вручную)
Тойоммут аахха эрдэхпитинэ, бурдук быһа сылдьан Мэхээскэни кытта аргыстаһан кэлбиппин көрөҥҥүн кыыһырбытыҥ. Амма Аччыгыйа
Сатала суох астаах, Саһархай куоластаах, үүнүүлээх бурдугу быһыахпыт, Үгүс көп түүтэҕи таһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ ол курдук, Хайа баайын хаһан, ыстаал кутан, бурдук быһан, Үүнэр-сайдар олох кэскилин оҥостобут. А. Абаҕыыныскай
Бурдук тардар таас көр суоруна. Көтөр буордаах саха балаҕана, Көмүлүөк куйаас сыралҕана, Бурдук тардар таас сыналҕана, Ыһыырынньык Үгээрдээх чаана... Эллэй. Бурдукта тарт — суорунаҕа туораах бурдугу мэлий. ☉ Молотить зерно (на жерновах)
[Хобороос:] Даайыс, ынах киириитэ чугаһаата, онуоха диэри бурдукпутун тардыах.А. Софронов. Мин саах күрдьэбин, торбуйах уулатабын, бурдук тардабын, мас кыстыыбын, кэргэттэр олорор дьиэлэриттэн тахсаммын тойонум аахха үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
Хара өлүөр диэри, кыайбатар даҕаны, бурдук тардар, муус көтөҕөр, от мунньар, бурдук ыһар, бугул угар киһи буолла. Суорун Омоллоон. Бурдук үлэтэ — бурдугу ыһыы уонна хомуйуу үлэтэ. ☉ Работы по посеву и уборке хлебов. Бурдук үлэтэ буолла дии. Быйыл бурдук үлэтин күннэригэр өр утуйбаттар
□ [Түмэппий:] Оппут — бурдукпут үлэтэ бүттэҕинэ, сирбит баарданыыта бүттэҕинэ, уопсай хотоммутун тутуохпут баар ээ, доҕоттор. Күндэ. Бурдук хадьымала — быһыллыбыт бурдук сиригэр хаалбыт бурдук отун төрдүгэстэрэ. ☉ Жниво, жнивье, стерня. Бурдук хомуура — үүнэн буспут бурдугу сиэрпэнэн, массыынанан, комбайнынан быһыы, быстарыы. ☉ Жатва (уборка урожая).

I
аат.
1. Тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кураанах сир. ☉ Остров
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Арыыга олус нүөл сиргэ, уу ылар сиригэр «Якутянка» сэлиэһинэйи ыспыттар. С. Ефремов
2. Тулалаан турары кытта биир кэлим көстүү кыайан буолбат, тугунан эрэ уратылаһар (хол., ортото охсуллубакка хаалбыт ходуһа, ортото хорутуллубакка хаалбыт бааһына). ☉ Участок, выделяющийся чем-л. среди остальной местности (напр., недоскошенный участок покосного угодия, недовспаханный участок пашни). Арыыгын охсон кэбис. Арыыгын хорутан кэбиһээр
□ Киһини курданарынан буолбут мята от ала-чуо арыы буолан үүнэн турар. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Арыы баһа — өрүс арыытын үөһээ өттө, саҕаланыыта. ☉ Начало речного острова. Мотуордаах оҥочо арыы баһын эргийэ барда. Арыы бэс — хонуу ортотугар эбэтэр ойдом турар бэс ойуур. ☉ Растущий посреди поляны или отдельно стоящий сосновый лесок
Түүн утуйдаҕына хойуу арыы бэһи булан, хаары хаһан, тула өттүн тула булгунньах курдук өрө кутан утуйар буолбут. П. Ойуунускай
Суол уһугар кыра арыы бэс көстөрө. М. Доҕордуурап. Арыы кумах — өрүскэ, үрэххэ тумул арыы буолан үтэн киирбит кумах сир. ☉ Песчаный полуостров на реке, речке
Дьону кыһытан талахха Үөр мороду моргуйар, Эбэтэр арыы кумахха Хаас саҥата лыгыйар. С. Данилов. Арыы кутуруга — өрүс арыытын аллараа өттө, бүтүүтэ. ☉ Конец, окончание речного острова
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин. Арыы ойуур — хонууга ойдом үүнэн турар ойуур. ☉ Отдельно растущий лесок посреди поляны
Сылбыакайы хамандыыр оҥоробун, сүүрбэ киһини ол арыы ойуурга сытыарабын. С. Ефремов
Сүөдэрдээх Маайа арыы ойуур аттыгар кэлэн тохтоотулар. Н. Якутскай
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы эргэ сайыымка дьиэни көрөн, хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын. Арыы талах — хонууга, ууга ойдом үүммүт бөлкөй талах. ☉ Небольшой отдельно растущий тальниковый лесок на поляне, воде
Онон-манан арыы талахтар хоннохторугар кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар Арҕаа таалар түбэтигэр Уһун уһуойах туругунан Уйгу-силик тоҕооспут эбит. С. Зверев
Ортоку арыы талаҕы үрдүнэн тыылаах дьон тыйааран сылдьаллара көстөр. Эрилик Эристиин. Арыы тиит — хонууга ойдом үүнэн турар тиит ойуур. ☉ Растущий островком лиственничный лесок на поляне
Суола диэн үрэх оччоҕо, барыта тэҥ мэндээркэй хонуу эбитэ үһү, арыы талах, арыы тииттэр суохтара үһү. Саха сэһ. I
Арыы тиитим курдук дуу Араалланан сылдьаммыт, Аныгылыы олоҕу Арыйыаҕыҥ атастар! Саха нар. ыр. III
Онуоха көрдөҕүнэ — арыы тиит туспан кутаа уоту оттон кэбиспит, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи олорор эбит. Ньургун Боотур. Арыы тумул — уһулуччу ойдом киирэн турар туох эмэ тумула. ☉ Резко выступающий мыс чего-л.
Арыы тумул күөнүгэр, «Атах көлүйэ» үрдүгэр Барыҥый түүнү сырдатар Барабыык үлэтэ тутуллан — Тиҥилэх кытта доргуйбут. С. Васильев
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов. Арыы тыа — туспа, ойдом турар халыҥ ойуур. ☉ Отдельно растущий густой лес
Арыы тыа иһигэр кыһыл саһыл сытар үһү (тааб.: тыл). Арыы тыа кэннигэр кини [массыына] үлэлээн кирбийэр хотоойулаах хорсун тыаһа иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров. Сыһыы ортотунааҕы арыы тыа аттыгар роза сибэккилэр үүнэн тэтэрбиттэр. И. Данилов. Арыы хатыҥ — ойдом үүнэн турар хатыҥ ойуур. ☉ Островком растущий березовый лесок
Илин-кэлин кэбиһэрдээх, Бэдэр саҕынньахтаах, Буобура бууктаах сонноох дьахталлар Үҥкүүлээн иһэллэрин курдук, Арыы хатыҥ чараҥнардаах эбит. Саха фольк. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Билигин бу курдук түннүгүнэн, арыы хатыҥ айгырастаах симэҕэ тэлибириирин эһиги бэйэҕит көрөҕүт. М. Доҕордуурап. Арыы хахыйах — ойдом үүнэн турар бөлкөй хахыйах. ☉ Небольшой отдельно стоящий лесок из молодых берез
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут, — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, — Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. [Уйбаан Дууһа] атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин. Арыы чаллах эргэр. — ойдомнук үүммүт хойуу. ☉ Растущий островком густой лесок
Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут [үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай
Айгыр силик лабаалаах, Арыы чаллах хатыҥнаах Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит, Атас, дьүөгэ аҕастар! Нор. ырыаһ. Арыы чараҥ — хонууга ойдом турар хатыҥ ойуур. ☉ Особняком растущий березняк на поляне
Толоон ортотугар, арыы чараҥҥа, күөрэгэй чыычаах ыллаан, кэрэнаҕыл куолаһа салгыҥҥа кутуллар, тохтор. Амма Аччыгыйа
Эмиэ арыы чараҥар Ылластылар чыычаахтар. Эмиэ хатыҥ анныгар Биэ эмиийэ уһуктар. С. Данилов. Кумах арыы — тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кумах сир. ☉ Песчаный остров
Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай. Күөл арыыта — күөл ортотугар баар арыы. ☉ Остров на середине озера
Сотору төннүөхпүт дии санаан, илиммин күөл арыытыгар куур-да ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа. Мас арыы — ойдом турар ойуур. ☉ Отдельно стоящий лесок
Тумул диэбитэ — уҥуоргу кытыылыы турар мас арыы эбит. Амма Аччыгыйа. Өрүс арыыта — өрүс сүнньүгэр сытар арыы сир. ☉ Остров, находящийся в русле реки
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс арыытын кутуругунан тыы иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
Кыһынын өрүс арыыларыгар олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрэ олохторун-дьаһахтарын көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев. Таас арыы — аҥаардас таастан турар, таас хайалаах арыы. ☉ Каменный остров
Күөл ортотугар уһулу ойон тахсыбыт таас арыы баар. И. Федосеев
Анныттан аһаммын, өрүтэ силэйэн, Оргуйар таас арыы үөлэспин оҥостон Үрүҥ күн анныгар буруобун унаарпыт Уот төлөн булкаанай мин бэйэм буолабын! П. Тобуруокап. Талах арыы — талаҕынан саба үүммүт арыы сир. ☉ Тальниковый остров
Ыраах-ырааҕынан өрүтэ үтэн тахсыбыт, талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймааран барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа. Тиит арыы — тиит мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах тииттээх өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из одной лиственницы или на котором растет небольшое количество редких деревьев. Ыраахтан тиит арыы харааран көһүннэ. Тумул арыы — ууга (өрүскэ, күөлгэ) иһирдьэ быһа анньан киирбит кураанах сир. ☉ Полуостров
Хотугу Муустаах муора кытыла. Кини илин Чукотскай тумул арыы быстар тумсуттан арҕаа Мурманскай куорат анараа өттүгэр тиийэн бүтэр. Н. Якутскай
Эмиэ тумул арыыларга, Сыттаах оттоох сыһыыларга Сэргэстэһэ сиэттиһиэхпит! Дьуон Дьаҥылы. Үрэх арыыта — үрэх хочотугар баар арыы сир. ☉ Остров в долине реки
Ким билэр ол биһиэхэ үрэх арыытыгар биэриэхтэрэ суоҕа эбээт. Күндэ. Харыйа арыы — барыта харыйа мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах харыйалаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной ели или на котором растет небольшое количество редких елей
Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев. Хатыҥ арыы — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной березы или на котором растет весьма небольшое количество берез
Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта, кинини Чаҕаан кинээс тутан, Хатыҥ арыыга баар богадельняҕа ыытаары гыммытын иһин, бэркэ хоргутар буолара. Эрилик Эристиин
Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова
ср. тюрк. арыг ‘остров’
II
аат.
1. Сүөгэйи ытыйан уонна иирдэн оҥорор үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
«Ити арыыга таба да муоҕун булкуйан сиэхпит», — диир Иван Васильевич. Амма Аччыгыйа
Киирэн, баахыла, арыы, үрүмэ, саахар аҕалбытын былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
2. эргэр. Былыр туттуллар арыы кээмэйэ: биир киилэ кэриҥэ. ☉ Старинная мера веса масла, равная примерно одному килограмму
Ол кини кэриэһинэн сылдьыбыта мээнэ хаалбат этэ, — ыйаахтаах курдук, буруолаахтан биирдии арыы хомуллар күһүн аайы. А. Софронов
Дьиҥ чопчу өйдөөмүнэ турабын. Биир арыы кэриҥин биэртим буолуо. Н. Неустроев
Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
♦ Арыы саһыл хааннаах — тэтэркэй имнээх, сырдык, ыраас сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый, с ярким румянцем во всю щеку
[Манчаары] уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах, «эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук» хап-харанан эриличчи көрбүт харахтаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Кини ийэтигэр Ылдьаанаҕа маарынныыр, арыы саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй харахтаах, нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Арыы-сыа иҥмит киһитэ — уойбут-топпут, эмис киһи. ☉ Жирный, упитанный человек (букв. маслом-жиром пропитанный человек)
«Сарсын муостабытын тэлгэтэн бүтэрээ инибит», — кырдьа барбыт, арыы-сыа иҥмит, суон, дөрөл киһи аргыый хардарда. Софр. Данилов. Арыы-сыа курдук тут — олус харыстаан, наһаа күндүтүк тут. ☉ Держать что-л. очень осторожно, бережно (букв. держать как масло-жир)
Оҕолоро барахсаттар сүүрбүт-көппүт алаастарын тураҥ буоруттан ийэ, арыысыа курдук тутан, ыаҕайатыгар кутта. «ХС». Арыы-сыа таммалыыр — 1) олус уойбут, эмис. ☉ Очень жирный, упитанный (букв. масло-жир с него капает)
Ыһаарыламмыт быарынан, искэҕинэн, арыыта-сыата таммалыы сылдьар эмис дьуухаланан күндүлээтэ. С. Курилов (тылб.); 2) поэт. уйгу-быйаҥ тосхойор. ☉ Дающий изобилие, достаток. Ол көрөн турдахпына — Анды куһум Аҥаарыйа көтөн сиппэт, Арыысыа таҥнары таммалыы турар Алаастардаах эбит. Саха фольк.
ср. тюрк. сары йаҕ, сарйу, саруу ‘желтый жир’
◊ Арыы саһыл поэт. — саһархайдыҥы кытархай. ☉ Желтовато-красный
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан Айаар-чаҕаар ырыаны, Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэарыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай. Арыы собуота — арыыны оҥорор собуот. ☉ Маслозавод. Массыына арыы собуотугар туораата. Арыы уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥоһуллуутугар ыгыллан тахсыбыт үүттүҥү уу. ☉ Пахта (букв. вода масла). Тымныы арыы уутун иһэммин абыранным. Балык арыыта — балык сыатыттан оҥоһуллубут, эмп буолар хараҥа араҕастыҥы өҥнөөх убаҕас арыы. ☉ Рыбий жир. Балык арыыта оҕоҕо олус туһалаах. Буспут арыы көр дьэҥкир арыы. Буут арыы — уон алта киилэ кэриҥэ арыы. ☉ Старинная мера веса (в берестяное лукошко вмещалось примерно шестнадцать килограммов масла)
Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
Хаппыраал буола сылдьан, миэхэ икки буут арыыны түһэрбиттэрин ыларыгар ыган-түрдэрэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Күн тойонуом, бу миэнэ эрим балтараа буут арыытын кытта ынахтаах аккын хаартылаан кэбистэ. Күндэ. Дьэҥкир арыы — ынах ууллубут арыыта. ☉ Топленое коровье масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Кылы, сиэли, мээккэ бурдугу, дьэҥкир арыыны кэнникинэн төрүт да аҕалбаттар. Болот Боотур
Дьэҥкир арыы хобордоох-хо долгуһуйда. С. Васильев. Мас (сиэмэ) арыыта — үүнээйиттэн ылыллар убаҕас арыы. ☉ Растительное масло
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуҥ, онтон мас арыытынан оҕунуохтааҥ уонна үчүгэйдик сотуҥ. «Кыым». От арыыта эргэр. — ынах арыыта. ☉ Коровье масло. Тэҥн. сиикэй арыы. Сиикэй арыы көр арыы II
1.
Ону баран өҥөйөн көрбүтүм — сиикэй арыыга үрүмэни дэлби симпит эбит. Н. Неустроев. Утар. дьэҥкир арыы, буспут арыы. Сүөгэй арыы — сибиэһэй сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. ☉ Сливочное масло, изготовленное из свежих сливок. Сыа арыыта — сүөһү ис сыатын уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Жировое масло
Аттар таныыларыттан бурҕаҥнаан тахсыбыт туман, тымныыттан сыа арыытын сылаас хобордооххо соппут курдук «сыр-сыр» гынан иһиллэр. Эрилик Эристиин
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур. Уҥуох арыыта эргэр. — сүөһү уҥуоҕун оргутан, уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Сало, топленное из костей животного
Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда, куолутунан мичээрдээбитэ буолла. М. Доҕордуурап. Уоһах арыы — саҥардыы төрөөбүт ынах арыыта. ☉ Масло, изготовленное из молока недавно отелившейся коровы
Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы умунуохтаах Уйгу чороон иһитин Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Оокколоруом, уоһах арыытынан оҥоһуллубут саламааты сиэхпит. М. Доҕордуурап. Хайах арыыта эргэр. — хайаҕы (көбүөрү) оҥорорго туттуллар арыы. ☉ Сливочное масло, употребляемое для получения хайаха — якутского молочного продукта. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хаһаас арыы — кэлин сииргэ, туттарга ууруллубут арыы. ☉ Масло, откладываемое про запас, запасенное масло
— Оттон хаһаас арыыҥ ханна баартай? — Биэбэккээм, хаһаас арыыны ким бугуллаан көрбүтэ баарай? М. Доҕордуурап
Кэбиһиилээх оттордуун, Кэнчээрилээх толоонунуун, Уруу-хаһаас арыытыныын, эһиил эмиэ эргиллиэҕэ Илгэ күһүн, айма-нымаҥ! Күндэ. Ынах арыыта — ынах үүтүттэн оҥоһуллар арыы. ☉ Масло, изготавливаемое из коровьего молока, сливочное масло
Аҕам ынах арыыта Амтанньыйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
Араҕас ньургуһун атыыта Арҕаа фроҥҥа эһиги Ынаххыт арыытын миэхэ Ахтан атаарар буолаарыҥ! П. Тулааһынап
III
аат. Күүскэ кытардыллыбыт тимир сойдоҕуна үөскүүр, хоҥнумтуо, күөх өҥнөөх чараас тас араҥа. ☉ Пленка на металле, образующаяся после того, как его сильно накалили на огне.
ср. тюрк. йарык ‘трещина’