II 1) бегун (спортсмен); ыраахха сүүрүк бегун на длинные дистанции, стайер; 2) скакун (лошадь).

аат. Уһун тыыннаах, уҥумтуота суох сылгы, өр сүүрэр кыахтаах киһи. ☉ Бегун на длинные дистанции, с длинным дыханием (напр., о марафонце)
Мантан инньэ мин хотуом этэ, уһунньуппун ээ. П. Аввакумов
Хайа да күн сүүрүк киһиттэн уһунньута, сүүрүк аттан биэтэккэ тахсыылааҕа хайҕанар. ОГГ СМ
Ол түмүгүнэн, ат сүүрдүүтүгэр ордук быһыйдары, уҥмат тыҥалаах уһунньуттары сүүмэрдээн өрөспүүбүлүкэҕэ киллэриэхтэрэ. «Кыым»

I
1. даҕ. Атаҕынан чэпчэки, сыыдам сырыылаах, түргэн, сүүрүк. ☉ Быстроногий, резвый, быстрый. Быһый атахтаах. Быһый көлөлөр. Быһый киһи. Быһый табалар
□ Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Тогойкин] аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Ат бөҕө, кус быһый киһи буолбатах. Күннүк Уурастыырап
Ахмет! Улахан да быһый киһи эбиккин. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Атаҕынан чэпчэки, кытыгырас киһи. ☉ Быстроногий, быстрый в беге человек, бегун
Майгынныын, күүстүүн, быһыйдыын дэгиттэр барахсан этэ. Амма Аччыгыйа
Чаачар уҥуоҕунан дьарамай эрээри, тэтиэнэҕин, быһыйын иһин итинник хос ааттаабыттара үһү. Софр. Данилов
Онтон ыла Уйбаан быһыйын уонна күүһүн туохха да көрдөрбөтөх. Р. Кулаковскай
Ааттаах быһыйдар, үтүө кылыыһыттар ааттара киэҥ сиринэн тарҕанара. М. Чооруоһап. Тэҥн. кытыгырас
II
аат. Куобах холо (илин атаҕа). ☉ Передняя нога зайца
Ийэм көбдөкөнү тиниктиир, Миэхэҕэ быһый түбэһэр. Баал Хабырыыс. Уолбут куобах этин олус таптаан сиир: «Маама-а, мин куобаҕы быһыйын сиэҕим. Сөп диэ-э?» Багдарыын Сүлбэ

1) толстеть, увеличиваться в объёме; ат хаһата хаҥаабыт слой жира на брюхе у лошади увеличился; 2) увеличиваться в количестве, (при)умножаться; хахыйах ойуур хара сүүрүгүҥ хаҥаатын фольк. пусть умножатся твой чёрные бегуны (рогатый скот) подобно лесной чащобе.

I
аат. Намыһах сир диэки устар уу халҕаһата, уу устар хайысхата. ☉ Поток воды, течение
[Борохуот аал] Күүстээх күөнүнэн Күтүр сүүрүгү Көҥүтэ үтүрүйэн, Күөстүү үлүннэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Били үнүргү уу өссө эбиллибит. Быһыт уутун сүүрүгэ куп-куугунас, ньип-ньирилэс буолбут. Суорун Омоллоон
Кинилэр өр эрдэн хойдубут мууһу, сүүрүгү кытта охсуһан, сыыр аннын нэһиилэ булбуттара. Н. Заболоцкай
♦ Сүүрүк хоту уһун — олоххо туох да сыала суох буол, дьон санаата, олох долгуна хайа диэки охсорун хоту олор, сырыт. ☉ соотв. плыть по течению. Олоххо сүүрүк хоту устар аҕыйаҕа суох буолааччы
□ Арай кыайбатыҥ, сатаабатыҥ суох, аҥаар кырыы элэҥнэтэн иһэҕин, арыт ыһыктынан, сүүрүк хоту устаҕын. Н. Лугинов
Кини сүүрүк хоту ханна уонна тоҕо устара биллибэт сүрэҕэ суох, ээл-дээл киһи этэ. А. Чехов (тылб.)
ср. ДТС йүгрүк ‘быстрый, скорый; бегущий, стремящийся’
II
1. аат., спорт.
1. Сүүрүүнэн дьарыктанар киһи, сүүрүүгэ идэтийбит киһи. ☉ Бегун. Үс сүүрүк сырсыбыттар: Авдеев, Васильев уонна Семёнов
□ Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ. «ХС»
2. Сүүрэр дьоҕурдаах сылгы. ☉ Скакун
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
Ойуур кэриитигэр хахха сиргэ уон сэргэҕэ уон араас сылгылар: атыырдар, биэлэр, сүүрүктэр, дьоруолар, тардыылаах аттар баайыллыбыттар. И. Данилов
Ипподромҥа бу ый уон күнүттэн «Хатас» сопхуос сүүрүктэрин киллэрэн эрчийэ сылдьар. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Түргэнник сүүрэр, сүүрэр дьоҕурдаах. ☉ Быстро бегающий
«Сүүрүк киһи эбиккин, доҕор!» — диэтэ Ньукулай. Амма Аччыгыйа
Харсыһыылаах оҕустаах киһи сүүрүк аттаах курдук аатырара. Далан
Улуу Хоро диэн сүүрүк оҕустаах оҕонньор, илин диэкиттэн көһөн киирэн иһэн, оҕуһунан Аллан өрүһүн кэстэрэн көрөр да, оҕуһа дириҥэ бэрт буолан кыайан туораабат. БСИ ЛНКИСО-1994
♦ Үрүҥ <хара> сүүрүк фольк. — элбэх ахсааннаах сүөһү үөрэ (сылгы, ынах). ☉ Бесчисленное множество скота (конного и рогатого)
Үгүс элбэх ахсааннаах үргүүк үрүҥ сүүрүгү көрбүтүм эбээт. Ол тухары маннык сүрдээх киэптээх сылгыны көрө иликпин эбээт! Саха фольк. [Элбэх дьон кэллэҕинэ] Кэлбит кэриэс сирбитигэр Кэлбэккэ кэбэлийиэхпит, Үрүҥ сүүрүкпүт тобоҕо Үрүйэ быыһыгар өлүтэлиэ, Хара сүүрүкпүт тобоҕо Хара сыбарга хампарыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ ол сахтан иитэр сүөһүбүт Үрүҥ, хара сүүрүгэ эбэ хотуммут Ис, тас хочолорун устунан Сааскы халаанныы дэбилийбитэ. И. Гоголев
ср. тюрк. йүгүрүк ‘быстро бегающий; скакун, беговая лошадь’