даҕ. Түгэҕэ көстүбэт, дириҥ (хол., хаспах). ☉ Бездонный, глубокий (напр., о пещере)
[Бохсуллубут уу] дьилэй дэриэспэ таас хайаҕа хаһыллыбыт чөҥөркөй тоннелларга дьөлө иҥиэттэн түһэн дьэргэйэр. И. Данилов
Хаһыллыбыт хайа Хараҥа чөҥөркөй Хаспаҕа аҥхайар. К. Туйаарыскай
Левинсон киэҥ, чөҥөркөй хараҕынан Морозканы саппыкылары баҕастары эҕирийэ тардан ылар курдук …… өтө көрөр. А. Фадеев (тылб.)

бочка, кадка; ушат; мас уһаат деревянная бочка; уу уһаата бочка для воды; түгэҕэ суох уһаат баар үһү загадка есть бездонная бочка (ойбон прорубь).

I
туохт.
1. Илиигин бэйэҕиттэн киэҥник тэйиччи тутун, оннук туттан тугу эмэ гын. ☉ С силой взмахивать руками или чем-л. находящимся в руках
[Дьөгүөрдээн] хотуурун далайан дайбаабакка эрэ, саннын хамсатан, быһа үтүрүйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Уус илиитэ] Модун балтаны далайан, Болгуо тимири таптайан Хараарда, такыччы тарта. М. Ефимов
[Гагин] киэҥник далайан холустатын киистэнэн сотуолуу-сотуолуу мин диэки суоһурҕаммыттыы көрдө. И. Тургенев (тылб.)
2. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими, тугу эмэ күүскэ оҕус, сырбат. ☉ Размахнуться и ударить кого-что-л. рукой или чем-л. со всей силой
Дьуурай кылгастык далайарын кытта, киһи куул курдук ыраах эһиллэн хаалар. А. Федоров. Эһэ чугаһаатаҕына далайыам диэн курбар баар чохорооммун ыллым. Т. Сметанин
3. Илиигин киэҥник тэйиччи тутан кими, тугу эмэ ый. ☉ Широким жестом указывать на кого-что-л.
Иван Иванович «киниттэн ыйыт» диирдии Надежда Алексеевна диэки далайда. Софр. Данилов
Биир курбачыйбыт эдэр саллаат хаҥас илиитинэн далайан аһыллан турар аан диэки ыйда. П. Филиппов
[Эппилиэттээх нууччаҕа] илиитинэн далайда: «Билсэн кэбис, ротмистр Угрюмов». «ХС»
монг. далай
II
1. аат.
1. Дириҥ уулаах киэҥ күөл, өрүс эбэтэр муора. ☉ Широкое и глубокое озеро (река) или море
Баҕа иигэ далайга эбиилээх (өс хоһ.). Кини [киһи] эбээт, тоҥ муустаах далай Дуулаҕа модьоҕотун солообут, Аргыардаах хоту Арктика Аанын тэлэйэ арыйбыт. С. Васильев
Күн сөтүөлүүр, көмүс хатырыктаах умсар далайдара биһиэхэ баһаам. «ХС»
Киэҥ далай үрүҥ көмүстүү килбэйэ көҕөрөн, аппа аттынан оргууйдук устан күөгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Муҥура, улаҕата биллибэт киэҥ куйаар. ☉ Беспредельное, безграничное пространство
Оо, хаһан эрэ мин даҕаны Омуннаах сүүрбэ саастааҕым, Ол далайы, ол халлааны Кууһар дохсун санаалааҕым. С. Данилов
[Ый] Түҥкүрбүт далайтан ыйанан Түҥнэри хайыһан өҥөйдө. П. Тобуруокап
Халлаан хараҥа далайыгар харах сулустар муодарҕаабыттыы чипчиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
3. түөлбэ. Таба муоһун кэлим сабарайа. ☉ Массивная, увесистая часть рогов оленя
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайыгар» баар дииллэр. С. Тумат
2. даҕ. суолт.
1. Түгэҕэ биллибэт, наһаа дириҥ, улахан, муҥура суох. ☉ Чрезвычайно глубокий, широкий, безграничный
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
Киһитэ тайҕа киэҥ далай түгэҕиттэн кинини була охсон ылла. Амма Аччыгыйа
Улуу далай муораларбыт Оччоон чөҥөрүйэн, Түһэн барбыттара Тоҕо бэрдэй! П. Тулааһынап
2. көсп. Ис дьиҥҥэ тиийэр, киэҥи хабар (санаа, өй туһунан). ☉ Доходящий до сути, всеохватывающий (о разуме, мысли человеческой)
Кыыс [хотонтон] тахсан кэллэ уонна хаҥас быыс кэннигэр тиийэн, дириҥ далай санааны саныы олордо. Эрилик Эристиин
3. көсп. Бүппэт, эстибэт (күүс, кыах туһунан). ☉ Неиссякаемый, неистощимый (о мощи, силе)
Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх. Т. Сметанин
Ийэ буорбут чэлгиэниттэн Төһө бурдук үүнэр да - Оччо далай күүстээхпит Фашист бииһин эһэргэ. И. Чаҕылҕан
♦ Далай акаары көр акаары
Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай. П. Ойуунускай
Эбэн этэн ис, Даллаҥныырыҥ аанньа Далай акаары, Көбүөхтүүрүҥ аанньа күөх киһиргэс. «ХС»
◊ Куораан далай (далаан) ытыс (илии) көр куораан
[Абааһы уола] Айыы бухатыырын куораан далай ытыһынан икки атаҕын икки ардыттан ылла да, үрдүк былыт оһуутуттан өрө быраҕан кууһуннарда. Ньургун Боотур. [Сатамматах сирэйдээх киһибит] Кураанах тиит быһаҕаһын саҕа Куораан далаан илиилээх эбит. Саха фольк. Күөх далай - уу эйгэтэ, уу иһэ; дириҥ күөл. ☉ Водная среда, водное пространство; глубокое озеро
[Сабыйа Баай хотуннаах] Кыыстаах уол оҕолорун Кыбынан олорон Күөх далай уутунан Көйө сууйдулар. П. Ойуунускай
[Хабырыыһы] былыр үйэҕэ күөх далай түгэҕэр дьуоҕаран баран, үөр буола сырыттаҕа диэн тойоннообуттар. И. Гоголев. Чөҥөрө далай - түгэҕэ биллибэт чүөмпэ. ☉ Глубокий, бездонный омут
[Чупчуруйдаан] Чурумчуку харытын Тордуоҕунан хаптарда, Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй
монг. далай, тюрк. талуй

I
даҕ.
1. Төбөтө тостубут, сарбыллыбыт. ☉ Лишённый верхушки, срезанный, укороченный. Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур э б и т. Н. З аболоцкай. [Бу ойуур] убаҕас муҥур тииттэрдээх сылбах курдук күөрэлэммит лааҥкы буолан хаалбыта. С. В асильев
△ Быстыбыт (илиилээх). ☉ Обруб ленный (о руке)
Му ҥур илиилээх Ыстаарыстын диэн оҕонньор бассабыык саҕана мин баайбын тыллаан биэрбитэ. С. Ефремов
2. Сотору кэминэн түмүктэнэн бүтэн, симэлийэн хаалар, кылгас (хол., үрэх, у у л у с с а ). ☉ Не имеющий продолжения (напр., о речке), тупиковый (об улице)
Ортотугар күөллээх муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа
Умса-төннө түһэн-түһэн баран, арай биирдэ өйдөөн көөр тө …… быыкаайык бүтүннүү маар муҥур үрэх саҕатыгар кэлэн турар эбит. «ХС». Атыыһыт …… бүтүн биир уһун уулуссаны, өссө онуоха эбии кылгас муҥур уулуссаны Үрүҥ көмүс манньыатынан тэлгэтэр кыахтааҕа. Х. А ндерсен (тылб.)
3. көсп. Саамай үрдүкү, кылаабынай. ☉ Самый главный, главенствующий, основной
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Софр. Данилов
Лэкиэ, кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур. [Тыл этэр кыыс] муҥур хотун курдук туттан, сүр сытыытык саҥарар. Мунньах дьоно чуумпуран, сүүгээн-сааҕаан ах барар. Күн нүк Уурастыырап
♦ Муҥур ис элэк. — бүтэй, тэһэҕэһэ суох туолар кэриҥнээх ис (тотон биэрбэт киһини, сүөһүнү сүөргүлээн этэргэ). ☉ Утроба, которую всё-таки можно насытить (о прожорливом человеке, скотине)
Ынахтар муҥур истээх буоллахтарына сыл тахсар отторо оттонно ини. Далан
«Хайа муҥун, муҥур ис туолар кэмэ буолан барда», — диир уһун ньолбоҕор сирэйдээх уол. Р. Кулаковскай
Муҥур истэрин толорор мөккүөрүгэр куруутун ону-маны чүүччэйэнтүөрэн аһыы-сии сылдьар эһэлэр, киһи курдук икки атахтарыгар туран көрөллөрө. «ХС». Муҥур куруҥах киһи түөлбэ. — оҕото суох, сатаан оҕолонор кыаҕа суох эр киһи. ☉ Человек, от природы неспособный к деторождению, бесплодный (о мужчине). Муҥур уһукка тиий (киир) — хайдах да атыннык оҥор о р , б ы һ а а р ы н а р к ы а ҕ а с у о х б у о л а н к ү һ э ллиинэн эрэ оҥорорго, быһаарарга тиий. ☉ Дойти до крайней степени отчаяния, до критического, безвыходного положения
Евграф оҕонньор тулуйа сатаабыт тулуура муҥур уһугар тиийэн, дьону тоҕо дьулуруйа н т е рр ас а а н ны г а р т ии йбитэ. Эрилик Эристиин
Муҥур уһуктарыгар тиийэн холкуостарын биир тыһаҕаһын өлөрөн сиэри гыммыттара да, онуоха санаалара, суобастара тиийбэтэ. Г. Колесов
Суоппардар муҥур у һ у к к а тиийэн, забастовкалыырга күһэлиннилэр. «Кыым». Муҥур уһукка тириэрт — кими эмэ олох ыксаллаах, ыарахан балаһыанньаҕа тэп, хайдах да буолар кыаҕа суох гын. ☉ Довести к ого-л. до крайнего отчаяния, ставить к ого-л. в безвыходное положение. Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС. Муҥур ыраахтааҕы кэпс. — тугу барытын бэйэтэ билэринэн дьаһайар, барыга барытыгар тойоргуур киһи. ☉ соотв. царь и бог
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Сүөдэр дьиэтигэр муҥур ыраахтааҕы. Амма Аччыгыйа
Куриль төһө даҕаны туундара муҥур ыраахтааҕытынан буоллар, үөрэҕи итиэннэ ойууннааһыны ылымматаҕа. С. Курилов (тылб.). Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар кэпс. — тугу да гыммакка, тугунан да туһалааҕынан дьарыгырбакка, таах мээнэ бириэмэтин атаарар. ☉ Бездельничать, праздно проводить время
Бачча уолу, үчүгэйдик иэнин оҥорон, сайынын, кыһынын, үлэлэппэккин. Хата, уолуҥ, сураҕа, онуманы быһа чугдаара, муҥур эмэһэтинэн буору хаһа сылдьар үһү. МНН. Мутугунан быраҕар муҥур үйэ — киһи үйэтэ олус кылгас диэн этии. ☉ Сожаление по поводу краткости, скоротечности земной жизни (букв. короткий век, как расстояние до отброшенного сука)
Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын. Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс. Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьол диэн уот ыстанарын кэриэтэ түбэһээччи. М. Д оҕордуурап. Киһи үйэтэ олус кылгас — му тугунан быраҕар муҥур үйэ! А. С ыромятникова
◊ Муҥура биллибэт (көстүбэт) — олус улахан, киэҥ, түгэҕэ көстүбэт. ☉ Не объятный, безграничный, бездонный
Муҥура биллибэт бороҥ биэ оҕотуттан аһаан улаатар үһү (тааб.: улахан үрэх, туора үрэх). Муҥура биллибэт муораҕа үрүҥ көмүс чааскы устан ааһар үһү (тааб.: күн). Биһиги кыраайбыт — сүүнэ улахан сис хайалар уонна муҥура көстүбэт тайҕа, быйаҥнаах кытыллар уонна нэлэмэн туундара. Умнуллубат к. Муҥура суох — олус эл бэх, ахсаана биллибэт. ☉ Бесконечный, в огромном количестве
Муора балыгын курдук муҥура суох элбэх модун ааллар мустан мөҥүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Норуот муудараһа — муҥура суох. П. Филиппов. Муҥур кутурук түөлбэ. — сайынын кугастыҥы, кыһынын маҥан өҥнөнөр, кутуйах аһылыктаах кыра сиэмэх кыыл. ☉ Ласка (зверёк)
Чааркаан хаппыт сиринэн кутурук быстан хаалбыт. Онтон ыла Лааскайга Кутурук үүммэтэх эбит. Ол иһин Лааскайы муҥур кутурук диибит. Баал Хабырыыс. Муҥур сүөм — эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэни ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран, атыччы тутуллубут кээмэй. ☉ Расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины)
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. монг. мухар ‘комолый; куцый; кургузый; тупой; конец, предел’
II
аат., т ү ө л б э. Майаҕас тыҥылар аймахтарыгар киирсэр, хотугу оройуоннар күөллэригэр, өрүстэригэр үөскүүр сырдык хатырыктаах үрүҥ балык. ☉ Северная пресноводная промысловая рыба, чир
«Бу муҥур дьуукалата», — Лааһар суумкатыттан ылан остуолга уурар. Далан
Муксуун, муҥур, үүкү. Ити балык тарынан туундара ахса суох үгүс күөл лэрэ олус баайдар. С. Руфов
Муҥуру иһин тыырбакка эрэ кэтэҕинэн бү тэйдии хостоон уҥуоҕун ылан баран хо тордоххо «куйах» диэн ааттанар. «ХС»

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»