прил. 1. ыйдаҥата суох, сырдык тыкпат; беспросветная тьма ыйдаҥата суох им балай хараҥа; 2. перен. (безрадостный) ыйдаҥата суох, ыар, хараҥа.

буднишний прил. 1. (не празд- яичный) көннөрү, үлэ; в будничные дни көннөрү күннэргэ; 2. перен. (повседневный) күннээҕи, күн ахсын буолар; будничная жизнь күннээҕи олох; 3. перен. (безрадостный, беспросветный) кэри-куру, чуҥкук.

прил. I. (лишённый света) хараҥа; тёмная комната хараҥа хос; 2. (о цвете) хара, хараҥа; тёмные волосы хара баттах; 3. перен. (неясный) хараҥа, биллибэт; 4. перен. (сомнительный) хараҥа, саарбах; тёмное дело саарбах дьыала; 5. перен. (злостный) хараҥа; тёмные силы реакции реакция хараҥа күүстэрэ; 6. перен. (безрадостный) хара, ыар; 7. перен. (невежественный) хараҥа, үөрэҕэ суох.

даҕ., поэт. Киһи санаатын баттатыах курдук чуҥкук дьүһүннээх. ☉ Безрадостный, грустный, унылый (о пейзаже, погоде и т. д.)
Киирэн эрэр күн уота Санньы-курус саһархай. Ытыыр-соҥуур муҥа дуу, Ыллыыриэйэр өҥө дуу? М. Тимофеев
Ардыырардаабат икки ардынан луҥкурбут курдук санньы-курус күннэр үүммүттэрэ. П. Аввакумов
Долгун, будул туманнарга Чомполонон ый устар, Санньы-курус хонууларга Санааргыы уотун кутар. А. Пушкин (тылб.)

даҕ. Киһи санаата түһүөх, хомолтолоох, хобдох (үксүгэр дьиэ иһинээҕи быһыыны-майгыны этэргэ). ☉ Проникнутый печалью, безрадостный, сумрачный (обычно об атмосфере в доме)
Собус-соҕотоҕун тыбыс-тымныы, ибис-иччитэх чэки-курус дьиэтин уҥа оронугар бүк түһэн олорон уол санаарҕаабыта. Далан
Дьиэ иһэ чэки-курус, хайдах эрэ, туох эрэ буолбутун курдук. В. Протодьяконов

1) тяжёлый; грузный; ыар сүгэһэр тяжёлая ноша; ыар таһаҕас тяжёлый груз; ыар киһи грузный человек; 2) тяжёлый, трудный, сложный; обременительный; ыар үлэ тяжёлый труд; 3) перен. тяжёлый, серьёзный, опасный; ыар баас опасная рана; 4) перен. обидный, оскорбительный; тягостный, неприятный; ыар тыл обидное слово; 5) перен. тяжёлый, безрадостный, горестный; печальный, мрачный; ыар санаа мрачные думы; ыар олох безрадостная жизнь; ыар күннэр-дьыллар тяжёлые времена; ыар ынчык горестный стон; 6) перен. тяжёлый, тяжкий, суровый, очень серьёзный; ыар буруй тяжкая вина; 7) перен. тяжёлый, с тяжёлым характером; ыар киһи человек с тяжёлым характером; 8) перен. тяжёлый, безвыходный, критический; ыар балаһыанньалаах киһи человек, попавший в тяжёлое положение; 9) перен. тяжёлый, затруднительный; тыынара олус ыар у него затруднённое дыхание; 10) перен. дорогой (по цене); ыар сыаналаах маллар дорогие вещи; дорогие товары; ыар сыанаҕа ыл = купить что-л. по дорогой цене; ыар уунан утуй заснуть крепким сном.

даҕ., кэпс.
1. Киһи хомойуон курдук куһаҕан, мөлтөх, тутах. ☉ Плохой, дурной, убогий, скудный, жалкий
Хос иһэ киһи олорботох хобдох, испиэскэ сыттаах салгынынан көрүстэ. Н. Якутскай
Маайа олоҕо билигин, күнэ күнүн үтүктүһэн түһэн хобдох, түүппэх олох. Н. Габышев
[Сэрии иннинээҕи сылларга уонна сэрии суостаах сылларыгар] хобдох ас-таҥас. Кырыымчык хамнас. Г. Нынныров
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
2. Киһи кута-сүрэ тохтообот, астыга суох. ☉ Наводящий уныние, унылый, печальный
«Бүлүү сиригэр холоотоххо, хобдох да сир», — дии саныыр Маайа, кураайы кырдаллары көрө-көрө. Н. Якутскай
Ыкса күһүн хара сир олус хобдох: От-мас кубарыйа өлүктүйэр. Таллан Бүрэ
Таатта үрэх дуомугар эрэ сыккыстаата, хаатыттан кыайан тахсыбата, от сирин угуттаабата, күөллэргэ кутуллубата. Хобдох, дьэки-курус саас. «ХС»
△ Ардахтаах, былыттаах, тымныы (күн-дьыл). ☉ Ненастный, непогожий
Күһүҥҥү хобдох хонуктар Күһэйэн кэллилэр. Эллэй
Таһырдьа хобдох баҕайы тыал үөлэс үүтүгэр энэлийэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саппараҥ, самыыр. Хобдох күн-түүн. Чэчир-72
3. көсп. Киһи тэһийбэт, курус, чуҥкук. ☉ Унылый, тоскливый, безрадостный
Ира, мин эйиэхэ хобдох баҕайы суругу суруйабын. Н. Габышев
Сөрүүн хоһун сүрэҕэ сылытта, Хобдох хоһун дууһата байытта. В. Гольдеров
Мин санааларым, сүрэҕим бу быраҕыллыбыт өтөҕү санатара. Оннук курус уонна иһийбит, оннук чуумпу уонна хобдох курдуга. В. Гаврильева
ср. др.-тюрк. хопдах, монг. ховдог ‘жадность’

1. аат. Ол-бу чуолкайа суох боруоран көстөр кэмэ, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, боруҥуй. ☉ Сумерки, полусвет, полумрак
   Тиийиэм киэһэ уот өһөн, Имик-самык буолуута. С. Данилов
   Туундараҕа имик-самык. Н. Габышев
2. даҕ. суолт.
3. Мөлтөх, нэһиилэ сырдатар; кыламныыр эрэ (уот туһунан). ☉ Слабо мерцающий (об огне)
   Им балай буола түспүт хараҥа хоско арай камин сөҕүрүйэн эрэр чоҕун имиксамык уота …… чаҕылыҥныыр. Г. Угаров
   Кыһын кэнсэлээрийэҕэ уонна аҕыйах ыалга быста-быста, имик-самык уоту биэрэр, ый баһыгар-атаҕар бурдук тардар. С. Васильев
   Романтизм ньыматынан суруллубут кинигэлэр үксүгэр лаампа уотун имик-самык сырдыгар эбэтэр тунаархай ыйдаҥаҕа буолар сабыытыйалаахтар. ФЕВ УТУ
   Дьахталлар көмүлүөк оһох имик-самык уотугар түүн үөһэ ааһыар диэри иистэнэн кыҥастаһаллара. «ХС»
4. Боруҥуй, хараҥаран көстөр. ☉ Темноватый, недостаточно светлый, сумрачный
   Имик-самык хос улахан түннүгүн ыарахан баархат сабыытын кыыс тиийэн тэлэйэ баттаата. Л. Попов
   [Сценаҕа] тахсан имик-самык саала диэки хайыста. Н. Лугинов
   Нэһилиэгим сис кинээһэ Ыадастан, аҥнан киирдэ. Имик-самык дьиэм иһэ Эбии күлүгүрдэ. М. Ефимов
5. көсп. Өспүт, хараастыбыт, уотакүөһэ суох (киһи туһунан). ☉ Унылый, безрадостный, сумрачный (о человеке)
   Бии сааһын тухары күлэр-алларастыыр, өргөллөнөн күлүбүрүүр бэйэтэ …… ытаан-соҥоон эрэр курдук, үдүкбадык, имик-самык. Суорун Омоллоон
   «Ханнык хаартыны туруордуҥ, көрдөр эрэ», - диэтэ Сэмэн Мэхээлэйэп Көстөкүүн диэн …… имик-самык харахтаах, эриччи хаппыкка дылы киһиттэн. Күндэ
6. сыһ. суолт.
7. Бэрт мөлтөхтүк, нэһиилэ (уот, сырдык туһунан). ☉ Слабо, слабо мерцая (об огне, свете)
   Били имик-самык умайа турар уот, күлбүт курдук, чачыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
   Ыһыырынньык имиксамык умайан сыыгыныыр. Софр. Данилов
   Оһохторун уота имик-самык кылаҥныыр. Н. Якутскай
8. Сэниэтэ суохтук, симиктик (кэпсэт, саҥар). ☉ Тихо, неуверенно (говорить)
   Тутатына наадалаах эрэ суолга биирдии-иккилии тылынан имик-самык кэпсэтэллэрэ утары умуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Имик-самык кэпсэтэ олорбут дьон «оксиэ», «кырдьык, бөдөҥ кыайыы буолбут» …… дэһэллэрэ иһилиннэ. Д. Кустуров
   Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
9. көсп. Бүрүллүбүт, хараастыбыт курдук (киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Сумрачно, грустно, уныло (выглядеть - о человеке)
   Сорокин күөдьүйэн күлүбүрэйэн испитэ хайдах эрэ имик-самык көстүүлэннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Мин туох буруйдаахпыный? - Ыларов харахтара тымныйталаан, имик-самык дьүһүннэннэ. Р. Баҕатаайыскай

1. даҕ.
2. Сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Бессильный, слабый, вялый. Улук оҕо
3. көсп. Сылаалаах, салгымтыалаах, чуҥкук (хол., түүн). ☉ Унылый, скучный, безрадостный (напр., о ночи)
   Ол гынан баран, ол харах да ууларын, ол улук да түүннэри бэйэм саамай дьоллоох кэмминэн ааҕынабын. Суорун Омоллоон
   Күммүт улам уһуур уонна үрдүүр, Кыһыҥҥы улук түүн кылгаата. Таллан Бүрэ
   Улук олохтон туймаарыйбыт оҕолорго туох барыта сонун, көрнар курдук. Ф. Постников
4. аат суолт.
5. Сэниэтэ суох буолбут, күүһэ өһүллүбүт, нукаай курдук киһи. ☉ Бессильный, слабый, вялый человек
   [Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Күүһэ, сэниэтэ суох буолуу, сылайыы. ☉ Усталость, депрессия
   От тиэйэр уолум, Оронтон турбат Улукка сиэтэн. Эллэй
7. Киһини салгытар, сылатар, тохтообокко биир кэм уһуннук буолар туох эмэ. ☉ Что-л. монотонное, однообразное, скучное
   Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
   ◊ Улук буол — күүһэ, сэниэтэ суох буол, кыайан хамсаабат курдук буол. ☉ Становиться вялым, усталым, слабым
   Утуйарга улук буолан, Сытарга сыҥсаар буолан, Аһыырга ас аҕыйаан [Санаалара сарбыллар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Үрүҥ Уолан] Уҥуох-уҥуохтара Улук буолан бардылар. П. Ойуунускай
   Икки илиилэрэ улук буолан хаалара. И. Данилов. Улук көлө — 1) аһара сылайбыт, илистибит көлө (ат, оҕус, таба). ☉ Заморённый упряжной скот. Улук көлөнөн ырааппаккын; 2) мөлтөх, кырдьаҕас ат. ☉ Кляча. Аҕам ата кырдьан, улук көлө буолбут. Улук уу — уһуктубакка кытаанахтык утуйар уу. ☉ Крепкий сон
   Айдааны уутун быыһынан истэ, тулуйа сатаан баран, уһугар улук уута көтөн, Дуксуу үөхсэ-үөхсэ олоро биэрдэ. В. Миронов
   Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн, утуйан барбыппыт. Д. Таас
   Устунан хаһан да утуйбатах улук уутунан утуйбут. Н. Абыйчанин
   ср. др.-тюрк. улух ‘потрёпанный, старый’, алт. улук ‘тягостный, неприятный’

I
1. даҕ.
1. Олус чуумпу уонна сылаас (сайыҥҥы киэһэ, түүн). ☉ Тихий, тёплый, безветренный (вечер, ночь)
Хайдах эрэ, хараан киэһэ, ыам кэмигэр, балык оонньуурун ымсыыра кэтэспит булчукка маарынныырым. Р. Баҕатаайыскай
[Хабырыыстаах] үрэҕи кыйа, кырдал устун хаампыттара. «Бөтүрүөп» иннинээҕи хараан түүн эмиэ бу курдук луҥкурбут этэ. В. Гольдеров
Хараан түүн ичигэс салгына ил-ил гынар. Итии сиик түстэ. Салгын лаппа ырааһырда. «ХС»
2. көсп. Ыарахан, хараҥа, ыар (күннэрдьыллар, кэм). ☉ Тяжёлый, горестный, безрадостный (о времени, днях)
[Харалаампыай] Хайҕанаахтыыр ааттаргын Ханыылаһа истэммин, Хараан күнүм кэллэҕинэ Харайыа-көрүө диэхтээммин Ханыылаһа кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Быдан сыллар аастылар эн кэллиҥ. Хараан, халбархай кэмнэри, Халтархай, хабылык хаардары Тоҕо кэһэҥҥин, — Эн кэллиҥ. «ЭК»
2. аат. суолт. Тыала суох чуумпу, сылаас борук-сорук, хараҥа киэһэ (эбэтэр түүн). ☉ Тихий, безветренный сумрак, тёплый тёмный вечер (или ночь)
Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Уһун буһук харааныттан Отон тупсан күннээччи. Күннүк Уурастыырап
[Киэҥ Дьалкылдьыма эбэ хотун] тыаллаахха куугунуухааҕыныы, харааҥҥа хараара нэлэһийэ сытара буолуохтаах. И. Гоголев
Хаарыан наҕыл Хараан түстэ. «Чолбон»
◊ Хараан бырдаҕа — хараан киэһэ, түүн түһэр хойуу бырдах. ☉ Несметные полчища комаров в тёплую безветренную погоду
Дьөгүөр кэргэнэ утуйарын мэһэйдээмээри, хараан бырдаҕар тахсан, кыһаллыбакка хойукка диэри нүксүллэн олорор үгэстээх. Нэртэ
[Кустар] сорохторо халыҥ үөрдээх буоланнар, ыраахтан көрдөххө хараан бырдаҕын курдуктар. «ХС»
Халымаҕа, суостаах тымныы, хараан бырдах уонна тула түргэн сүүрүктээх уу куттала баар сиригэр итирдэр утахтары маассабайдык аҕалан атыылааһыны аччатыахха. «Кыым»
ср. тув. каранлик ‘тёмный’, кирг. хараан ‘неясные очертания виднеющегося вдали предмета’, бур. боро хараан ‘тёмный’
II
аат., түөлбэ. Кусчут хаххата, дурда. ☉ Укрытие охотника на уток, засидка
Мин онтон дьиэбэр төннөн иһэн, Тураҥнаах күөлү соҕуруу кырыытынан ааһарга толкуйдаммытым, онно саас андыга сытар дурда (Өймөкөөннүү эттэххэ — хараан) баара. Н. Заболоцкай
Бүгүн киэһэ мин турабын Бүлүү турук тааһыгар, Харааҥҥа булчут тыытын Соһор биллээх хомотугар. «ХС»