I
1. даҕ.
1. Ойоҕосторо маҥан, эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх (ынах сүөһү). ☉ Белобокий, в белых полосах поперек туловища, белополосатый (о рогатом скоте)
«Ласпайаана» диэн ынаҕыттан курдаах ала тыһы ньирэй төрөөтө. Ону «Кустуктаана» диэн ааттаата. М. Доҕордуурап
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт. С. Зверев
Аччыгыйкаан Арыйаан Аччыктаабат буолбута, Ала ынах маҥыраан Айманара ааспыта. Эллэй
2. Улахан үрүҥ элэмэстэрдээх, элэмэс, дьаҕыл-элэмэс (сылгы сүөһү). ☉ Пегий, пестрый (о лошадях). Кэрэ биэ кэлэр, ала биэ ааһар (тааб.: халлаан сырдыыта уонна хараҥарара). Төрөөбүт хотугу кыраайын айылҕатын, олоҕундьаһаҕын — күөгэйэ намылыйбыт күөх нуоҕай мутукчатыттан ала дьоруо атыгар тиийэ …… Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Космоһы хоһуйуу, Космоска хоҥкуйуу — Биһиги кэммит Поэзиятын муодата, Атах мээнэ тэбиммит Ааттаах аллаах Ала ата. Күннүк Уурастыырап
3. Толбонноох, эбирдээх, чуоҕурдаах. ☉ Пестрый, пятнистый
Моонньун ортотугар эргиччи синньигэс үрүҥ сурааһыннаах, кутуругун төрдүттэн өрө иэҕиллибит күөхтүҥү-хара түүлээх, ууга ала буолан көстөр, кэрэттэн кэрэ атыыр көҕөн бэркэ сибиэркиир... Амма Аччыгыйа
Өрүөстээх самыытыгар биэс тыҥырах суола үрүҥ түүнэн саба үүммүт, оттон арҕаһа ала чуоҕурдардаах — эмиэ чэрдийбит баас онно. Л. Попов
2. аат суолт. Элэмэс, эриэн, эбир өҥнөөх сүөһү; туох эмэ элэмэһэ, эриэнэ, эбирэ. ☉ Скот белобокий, пестрой, пегой масти; пестрота, пятнистость чего-л.
Саадьаҕайы алаҕа холоото, Аланы саадьаҕайга аҕалла, сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ, Кэр-дьэбэр кэбилэннэ. С. Зверев
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. Ньирэйдэр эриэннэр, алалар, харалар — буобура курдуктар. С. Данилов
Байыкка өйдөөбөт, түүн, борук-сорукка бэйэтэ да ала элбэҕэ бэркэ дылы этэ, сиргэ түспүт хаардыын киниэхэ ала буолан көстүбүттэрэ. Н. Заболоцкай
3. эб. суолт. «Олус, наһаа, сиэрэ суох» диэн күүһүрдэр суолтаны биэрэр эбиискэ курдук туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы со значением «очень, безмерно, крайне»
Ат оҕус көлөнөн Ала муҥу көрөн, Аан күдэн тыыннанан Араскаат бөҕөнөн айанныырбыт. Саха фольк. Бэрт диэн бэйэлээх, алыс диэн айылгылаах, анаарартан ала дьикти, көрөртөн көрө түктэри оҕону илиититтэн сиэппит. ПЭК ОНЛЯ I
Елисейи «Духоборкаҕа» биһиги дьоммут мунньахтыы олороллорун тыллаабыт диэн букатын сымыйанан этэллэр. Ити Прокосов ойоҕо ала кубулҕат тарҕаппыт тыла. Эрилик Эристиин
тюрк. ала
♦ Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин — олоҥхоҕо Аллараа дойду абааһыларын ийэлэрэ. ☉ В олонхо — мать всех абаасы Нижнего мира
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут, Адаҕалаах Ала Буурай, Аан-Дьааһын диэн ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Онуоха Арсан Дуолай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки киэҥ көҕүстэрэ сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаалара саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур. Ала буркун — сир-халлаан ыпсыыта биллибэт хаардаах силлиэ. ☉ Снежная буря, пурга. Ала буркун аарыгырбыт Арыы тыалларын силистэри ылҕаан Киэҥ кэскили тирэхтиир, Кэлэр иннибитин эрчимниир тыраахтар көлө. С. Зверев
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур. Ала буурҕа — ардахтаах, хаардаах күүстээх силлиэ. ☉ Сильная вьюга, снежная буря
Дьол быатыгар, Сор быатыгар Ыйыстар ыас хараҥа, Ытыллар ала буурҕа... П. Тобуруокап
Дууһаҕа кимиилээх ыар аймалҕаны кытары кырдьыы аргыһа — мөлтөөһүн, кыаммат буолуу, аһыы өйдөбүллэрэ, ала буурҕа курдук саба халыйан киирдилэр. Н. Лугинов. Ала бэлиэ — харахха быраҕыллар, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөр. ☉ Бросающийся в глаза, особенно приметный; выделяющийся чем-л. на общем фоне из однородных рядов
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ. Амма Аччыгыйа
Үтүө киһи, тыллыын-өстүүн ала бэлиэ. Наар дьон иннигэр кыһана сылдьар. Д. Таас
Биилкэнэн лэппиэскэни Ойуулаабыт кэриэтэ, Көрөбүт хаарга кини [лааскай суола] ала бэлиэтин. Баал Хабырыыс. Тэҥн. ала-чуо. Ала бэлиэтик — харахха быраҕыллар гына, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөрдүү. ☉ Бросаясь в глаза, выделяясь, особенно приметно
Граната оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүттэрэ, чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Кини [С. Данилов] ырыата-хоһооно бүүсбүтүннүүтэ элбэх национальностаах литература модун куолаһыгар ала бэлиэтик киирэн холбосто. П. Аввакумов. Ала дуурай фольк. — кыһын уорааннаах тымныытын хоһуйар уларыйбат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, живописующий зиму с ее лютыми морозами
Аҕыс ыйга адаҕыйбыт Арахсыбат аргыардаах Ала дуурай кыһын обургу Аргыардаҕа алыһын! Саха нар. ыр. II. Ала дьаргыл фольк. — олоҥхоҕо бухатыырдары баайар, оҕуурдуур аптаах быаны хоһуйар кубулуйбат эпитет сорҕото. ☉ В олонхо — часть сложного постоянного эпитета, живописующего волшебный аркан для пленения, скручивания богатырей
Ала дьаргыл ап-чарай быанан Умса оҕуурдатан ылан, Уол оҕону Аллараа дойдуга Таҥха биһиккэ Таҥхалата ыыппыт [Дьылҕа Тойон]. П. Ойуунускай. Ала кулугунай балык фольк. — «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо ахтыллар, куутунан бухатыырдар ох сааларын сиһин силимнээн оҥорор эпическэй балык. ☉ Упоминаемая в олонхо «Ньургун Боотур Стремительный» эпическая рыба (из ее пузыря приготовляется клей для склеивания дуги богатырского лука)
Ала кулугунай балык куута кууттаах [ох саа]. ПЭК СЯЯ
Ала кулугунай балык Аҕыс үөстээх Куута кууттаах …… көрүлүүр көр муос саатын сулбу охсон ылла. П. Ойуунускай. Ала кулуну төрөппүт — түүн дэлби тоҥон кыайан утуйбатах, титирээн тахсыбыт. ☉ Ночью сильно продрог и не спал (букв. родил(а) пегого жеребенка — родившиеся ранней весной жеребята покрываются инеем так, что кажутся пегими — шутл. выражение)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, Өрүс илэ силбиэтэннэ. Ала кулуну төрөтөр Амыр айан онно буолуо. Күннүк Уурастыырап
— Хантан истиэмий [уолаттар түүн чөкчөҥөлүү сылдьыбыттарын], — оттон Көөстөөнтөн ыйыттым, бөлүүн бииргэ тоҥон, ала кулуну төрөтөн, быһыкка хоммут доҕоргуттан!.. Н. Заболоцкай. Ала моҕой — олус кутталлаах, уодаһыннаах. ☉ Очень опасный и коварный (соотв. змея подколодная)
Арҕаа диэкиттэн адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Дэдээһэп — Үүттүүрэпкэ:] Бу [Өрөпкүөм ойоҕо] ала моҕой ээ
Ону эн киһи курдук саныыгын. Эрилик Эристиин. Ала мондоҕой фольк. — хотой мифологическай аата. ☉ Одно из мифологических названий орла-горбоноса
Атара кутурук, Алтан сабарай, Ала мондоҕой, Тайбыыр дьаҕыл, Сүҥкэн эрэли, Хомпоруун хотой кыыл буоламмын өрө көттүм. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала Мылахсын хотун (хатын) фольк. — аан дойду иччитин аата. ☉ Имя духа-хозяйки земли
[Манчаары:] Аан дойдум иччитэ, Ала Мылахсын хатын, Арыһыйа көрүмэ, Алгыскыттан матарыма! А. Софронов. Ала тойон — күрэҥ дьүһүннээх, маҥан кутуруктаах, боруллуотааҕар арыый улахан, тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан-белохвост
Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. СГФ СКТ. Ала тураах — суордуҥулар кэргэннэригэр киирсэр, кынатыгар үрүҥ куорсуннардаах, уратытык талыгыраан саҥарар, тураахтан кыра көтөр (Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр). ☉ Сорока. Ала холорук — наһаа күүстээх тыал. ☉ Буйный вихрь
Анысхан тыал хайысхата уларыйа турара, ала холорук эбии сэтэрэн испитэ. СГФ СКТ. Ала чахчы — харахха быраҕыллар, көстөн турар. ☉ Очевидно; в самом деле, действительно
Ала чахчы бэрдин даа, Ала — Таайы хайата! Эллэй
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала чоккуруос — олус сырдык өҥнөөх харахтаах. ☉ Человек с очень светлыми глазами, белоглазый. Туос ала — эбириэн, эриэн (үксүгэр маҥан, сырдык өҥ баһыйар). ☉ Пестрый, пятнистый (обычно с преобладанием светлого цвета, светлых тонов)
Улуутуйар Улуу Суорун оҕонньор уоллаах кыыһын атыырдарыттан аҕыстыы кырыылаах, тоҕус сиринэн туос ала, токуруччу туттахха, чиккэччи тэбэ сылдьар икки кылы бэрдэрдэ. П. Ойуунускай. Оксиэ, туос ала — Туус Кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? А. Бурцев. Туҥуй ынах муоһа Туос ала мээмэтинэн Чачата-чачата да буоллар Чалбааттаан аһатан барда. Саха фольк.
II
аат. Табаны туркуга көлүйэргэ табаҕа нотуруускалыы (моонньун төрдүнэн уонна хонноҕун аннынан уган) кэтэрдиллэр кэтит, хаптаҕай тирии быа. ☉ Тяговый ремень через плечо, шлейка (в оленьей упряжке). Сэтиигэ иһэр биир таба алатыттан атаҕын таһааран баран, моонньо быстыах айылаах айанныыр. Тэҥн. аалык

даҕ. Кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх. ☉ Рыжий, красновато-желтый; красно-бурый (преим. об окрасе животных)
Тыа иһиттэн кугас борооску ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Валерий Иванович өрө тарааммыт кугас баттаҕа чанчыгын диэкинэн кырыарбыт. Л. Попов
Айаҥҥа сылайаннар, Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
◊ Бүтэй кугас — сиэллиин, кутуруктуун бүтүннүү кугас дьүһүннээх (сылгы, ынах, сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Полностью, сплошь рыжий (в том числе грива и хвост — о масти лошади)
Бүтэй кугас сылгы. — Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар. КДьА
Дүҥүргэ анаан тириини таҥастыырга …… икки саастаах тыһы бүтэй кугас сүөһү тириитин самыы өттө ылыллар. ЧАИ СБМИ. Кугас ала — ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх, атына кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий, белобокий (о масти лошади)
Кугас ала биэ. ПЭК СЯЯ. Кугас ала чыычаах түөлбэ. — кытарымтыйан көстөр түөстээх, кыра бороҥ чыычаах. ☉ Снегирь-жулан. Кугас баттах түөлбэ. — тыйаах. ☉ Свиязь. Кугас маҥаас — маҥан сирэйдээх, онтон атына кугас (үксүгэр ынах сүөһү). ☉ Рыжий с белой мордой (обычно о масти крупного рогатого скота)
Кугас маҥаас ат оҕус. — Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олесь Дудар туос ыаҕайаҕа ыан бирилэтэ олорор. Л. Попов
Кэрэххэ сүрэх-быар ыарыытыгар кугас маҥаас, эбэтэр кытарар кугас сүөһү …… туттуллар. ФГЕ СТС. Кугас саадьаҕай — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх, атына кугас дьүһүннээх (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжеватого цвета с белой полосой вдоль хребта, красно-пестрый (о масти крупного рогатого скота)
Дьонум кугас саадьаҕай ынахтаах этилэр. — Ыанньыйбыт кугас саадьаҕай Эрдэ кэлэн маҥырыыр. Баал Хабырыыс. Кугас тураҕас — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Гнедой (о масти лошади)
Ньалака сиэлинэн оонньуу, Түөрт туйаҕынан охсуолуу, Кугас тураҕас «Сардама» Хончоһуйан таҕыста. С. Данилов
Кугас улаан көр улаан. Ол анараа өттүттэн …… Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кугас элэмэс — кугас эриэн дьүһүннээх (сылгы-сүөһү). ☉ Пегий, пестрый, с рыжими пятнами (о масти лошади)
Бөлөнүүскэй уола «Сындыыс» диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Ааны аспыттара: ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа баҕайылар, кугас элэмэс аттарын баайталаан, тиэргэҥҥэ дыабаҥнаһан эрэллэрэ үһү. Н. Павлов
Кугас элэмэс — кугас дьүһүн олоччу уонна тураҕас дьүһүн киирэллэр. ОМГ ЭСС. Кугас эриэн — кугаһы кытта атын өҥ булкаастаах (ынах сүөһү, ыт дьүһүнүн туһунан). ☉ Желто-пестрый (о масти животных)
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа, …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
Үгүс ыт дьүһүнэ бороҥ эриэн, хара эриэн, кугас эриэн буолар. АФС БЫ. Симментальскай сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Куочай кугас — ханан да атын булкааһа суох бүтүннүү кугас, бүтэй кугас (сүөһү, кыыл өҥүн туһунан). ☉ Красновато-рыжий, полностью рыжий (о масти животных). Омоҕой баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр
Саха фольк. Туттар сүөһүлэрэ, саха киэнэ сылгы-ынах буолар, дьүһүнүн аахтахха маннык: куочай кугас, тараах күрдьүгэс, мас күлүгүн курдук бар хара. БСИ ЛНКИСО. Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС». Моҥул кугас — маҥан сиэллээх, кутуруктаах, атына кугас уонна кыһыл тураҕас икки ардынан хараҥа кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Темно-рыжий со светлой гривой и хвостом (о масти лошади)
Чыҥыс Хаан чулуу уонна талыы боотурдара тыыннаах сылгы хаанын иһэ сылдьар дьон бары моҥул кугас аттаахтара. КДьА. Өһөх кугас — өһөх өҥнөөх (сүөһү). ☉ Меднорыжий (о масти животных). Өһөх кугас сүөһү. Солоҥдо кугас — солоҥдо өҥүн курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий (о масти лошади). Солоҥдо кугас сылгы. Туос кугас — сырдык араҕас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-желтый (о масти лошади)
Туос кугас сылгы. ПЭК СЯЯ
[Байбал түһээтэҕинэ:] …… Туора Тумул өтөҕүттэн Туос кугас, толоос улахан, Адаҕалаах атыыр оҕус, Айаатаан-мөҥүрээн тахсан …… Утары ойон кээспитэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчы ураты эбиттэр Латвияҕа сүөһүлэрэ — Тоҕо эрэ сүүс бырыһыан, Туос кугастар дьүһүннэрэ. Күннүк Уурастыырап. Тымтык кугас — сырдык араҕас дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади). Тымтык кугас сылгы. Уоһах кугас — сымыыт уоһаҕын курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Красновато-желтого цвета (наподобие яичного желтка — о масти лошади)
Соҕуруу илин туһунан, Суо айыыһыттарын суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев. Уот кугас — уот өҥүн курдук дьүһүннээх (сүөһү, кыыл, баттах өҥүн туһунан). ☉ Огненно-рыжий (о масти животных, волосах человека)
[Лэглээриннэр] «Кугастаайы» диэн, кыһылынан тиэритэ көрүтэлээн кэбиспит, үргүүк умайар уот кугас оҕус-таахтар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] өссө эбиитигэр уот кугас үһү. Кутуруктааҕа эбитэ дуу? Далан
Уот кугас баттахтаах, таракаан муоһунуу адаарыйбыт бытыктаах, байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ, …… киирэн кэллэ. Л. Попов. Хоҥор кугас — кутуруга, сиэлэ сырдаан, онтон атына кытарымтыйан көстөр (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади)
Баһылайдыыр кулуба Баттамалаах оҕото, хоҥор кугас аттаах Холуода хаарты оонньуурдаах. Саха нар. ыр. II
Аҕатыгар Накыйбахха хоолдьуга гыммыт хоҥор кугас атын миинэн Күндүлгэ тиийбит этэ. Күннүк Уурастыырап. Чүмэчи кугас — сиэллиин, кутуруктуун туох баар өҥө-түүтэ бүтүннүү сырдык саһархай (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Желтый, как заболонь (о масти лошади)
Былыр Бүлүү сахалара сылгыны дьүһүннүүллэринэн чүмэчи кугас диэн өҥ баара. «ББ»
ср. бур. коа ‘светло-красный с желтыми крапинами (о масти крупного рогатого скота)’