единица (чего-то)

1) один раз, однажды; Москваҕа биирдэ сырыттым в Москве я был один раз; 2) однажды, как-то раз; биирдэ маннык буолла однажды случилось такое # биирдэ баран эттэххэ откровенно говоря; раз на то пошло; скажем прямо; биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир откровенно говоря, мне безразлично, какой он есть; биирдэ санаатахха впрочем; биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук впрочем, и это тоже как будто правильно.

даҕ.
1. Соҕотоҕун бэйэтэ дьаһанар, бэйэтэ оҥорор (атыттартан тутулуга суох). ☉ Индивидуальный, единоличный
Сир үллэһигэр саҥа сирдэри ылбыт биирдэм да отчуттары, артыал да отчуттарын көрсүтэлээбитим. А. Бэрияк
Аны ким даҕаны кинини «биирдэм» диэбэт, кини – холкуос чилиэнэ. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа түбэлтэ курдугун бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает эпизодический характер высказываемой мысли (и вот однажды)
Арай туран биирдэ, оҕонньор өрүһүгэр муҥхалыы киирбит. «Кыым»
Арай туран биирдэ, аһыыр да, пиибэ иһэр да харчыта суох буолан хааллым. В. Ойуурускай

сыһ.
1. Биир эрэ төгүл. ☉ Один раз
Биһиги диэтэх дьон Биирдэ оҕустахпытына Симэлийэн уостуоҕуҥ. П. Ойуунускай
Биирдэ төрөөбүт үйэҕэ киһи баарын биллэрэн хаалар сөп эбит. А. Сыромятникова
2. Ол эрэ түгэҥҥэ, ол онно эрэ. ☉ Только; только тогда
Убайым киэһэ хонугар биирдэ эрэ кэлэр. Т. Сметанин
Сөбүлээтэххинэ биирдэ этиэм. Н. Якутскай
Бырдах сиэбитигэр биирдэ биллим. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Биир кэм иһигэр; тутатына. ☉ Сразу, одновременно
Эһиги тоҕо бары биирдэ сүтэн хаалаҕыт? Амма Аччыгыйа
Чараас кыҥырай ойууру быһа түһээт, мин кыра эрдэхпиттэн саамай таптыыр сирбэр биирдэ баар буолбутум. Далан
4. Эмискэ, соһуччу. ☉ Неожиданно, вдруг
Вася биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, тэйиччи тиийэн, хаарга батары түһэн турар эбит. Амма Аччыгыйа
5. Ханнык эрэ биир түгэҥҥэ, биир кэмҥэ. ☉ Однажды, как-то раз
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин
Биирдэ уруок кэнниттэн Дьөгүөссэни дириэктэр ыҥырда. С. Васильев
♦ Биирдэ баар буол – эмискэ, соһуччу баар буол. ☉ Мгновенно заявляться, моментально появляться
Миигин мииниэҥ эрэ кэрэх, Бэйэҥ дойдугар биирдэ баар буолуоҥ. Р. Баҕатаайыскай. Биирдэ олорон тур кэпс. – тугу эмэ түргэнник, тута бүтэр. ☉ Кончить что-л. сразу, тут же; в (за) один присест
Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС I

көр биирдэ баран эттэххэ
Биирдэ баран ыллахха, туох иннэ диэн маннык өскө-сааска киирэн эрэбитий, бу? «ХС»
Биирдэ баран ыллахха, Бардасов холкуос производствотыгар туох санааны киллэрэригэр мин мэһэй буоллум? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр саҥатын дьиҥнээҕин быһаччы, эмоциональнайдык күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает усиление (в плане откровенности, эмоциональности) говорящим достоверности высказываемой мысли (откровенно говоря, скажем прямо, если уж на то пошло, в конце-то концов)
Биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир. П. Тобуруокап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Онон эн биһикки, биирдэ баран эттэххэ, тоҕо биир буолуохпутун сатамматый? Суорун Омоллоон

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

биирдэ да диэн курдук. Оҕолор биирдэ даҕаны Москваҕа сылдьыбатахтар

көр биирдэ санаатахха
Биирдэ санаан көрдөххө, ити эмиэ да сөпкө дылы: киһини барытын торгуйдаһа турдаҕына, хас киһиэхэ атыылыай. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа бастакы көрүүгэ эрэ оннугун бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает оговорку говорящего относительно того, что высказываемая мысль кажется такой только по первому впечатлению (на первый взгляд)
Биирдэ санаатахха, буолар-буолбат үлэ курдук да, син баранан, бүтэн-оһон биэрбэт. С. Никифоров
△ Арыт утарар дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет противительный оттенок (впрочем)
Биирдэ санаатахха, киһи хараҕа туолара суох, сааһыҥ тухары тугуҥ эрэ итэҕэс. Н. Лугинов
Биирдэ санаатахха, ол эмиэ даҕаны сөптөөх курдук эбит. «ХС»

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

көр биирдэ эмэ
Биирдэ эмэтэ хара суор кынатын тыаһа хобдохтук хообургаан ааһар. Амма Аччыгыйа
Аҕам эрэйдээх дьиэлээхпин диэн, саатар, биирдэ эмэтэ сынньаммат. С. Ефремов

сыһ. Биир-икки төгүл; аҕыйахтык. ☉ Один-два раза; всего несколько раз
Соҕуруу биирдэ-иккитэ сылдьыбыттааҕым. — Байбааскы биирдэ-иккитэ Харытыана диэки үчүгэйдик көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
Киһи киирэн биирдэ-иккитэ атыллаат, тохтоон ол-бу диэки көрө турда. Н. Заболоцкай