прил.: перочинный нож биричиинэй быһах.

м. быһах, быһычча; перочинный ножик биричиинэй быһах.

аат. Быһарга аналлаах аҥаар өттө биилээх, уһуктаах укка олордуллубут уһун синньигэс тимир. ☉ Нож. Саха быһаҕа. Килиэп быһаҕа. Тимир быһах
□ Иисээн хас да чоҥкуну быһах өнчөҕүнэн хайыта охсо-охсо, аҕалан уурталаан биэрдэ
Дьэ, сылаас таба силиитэ минньигэһэ бэрт буолар эбит. А. Софронов
Күөрэгэй биирдэ илиитин быһахха быспытыгар ийэтэ бокуонньук үкчү маннык отунан баайан эмтээбитэ. Т. Сметанин. Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат. Саха фольк.
тюрк. бычак
♦ Быһах угун саҕа — олус кыра, буолуохтааҕыттан лаппа кыра. ☉ Очень маленький, значительно уступающий по размерам характерному образцу предметов подобного класса
Бу быһах угун саҕа сүөһү сыаната диэхтээн... «Сахаада»
Быһах угун саҕа дьарҕаалар [балыктар] устан кэллилэр. Ф. Филиппов
◊ Бадаайы быһах — олус улахан быһах (булка тут-лар). ☉ Очень большой нож (для охоты)
Баалтааны ууһа балталаабыт, Барык-сарык илбискэ этиллибит Обот-соллоҥ олуй-молуй, Хааннаах дьаргыс бадаайы быһаҕым. П. Ойуунускай. Биричиинэй быһах — бүк тутуллар кыра быһах. ☉ Складной перочинный нож
Сэмэн оҕонньор Хабырыыска оскуолаҕа киирэригэр кэтэр таҥаһын-сабын, үөрэххэ наадалаах арааһын уонна биир биричиинэй быһаҕы атыыласта. Амма Аччыгыйа
Уоттан тэйиччи кэнсиэрбэ бааҥката солуурчах өрө тардыллан турар, ол аттыгар ньуоска, биричиинэй быһах көстөллөр. С. Никифоров
Аччыгый оҕо бадаархай тиит хатырыгар биричиинэй быһаҕынан бэйэтин аатын быстар. Суорун Омоллоон. Быһах уһугунан <тиийэн> тосторугар дылы — туруоруллубут сорук туолара чугаһаан баран, бэрт кыраттан иҥнэн, мэһэйдэтэн, туолбат кутталга киириитэ. ☉ Наступление угрозы срыва из-за мелких, незначительных помех перед самым завершением поставленной задачи
Тогойкин быста ыран, ыал уотун көрөн баран: «Быһах уһугунан тостор диэбиккэ дылы, уотун көрөн бараммын... Суох, суох, сырдыгар тахсан бараммын охтуом». Амма Аччыгыйа. Быһах эрбии — аҥаар илиинэн эрбэнэр, биир өттүгэр эрэ тутаахтаах эрбии. ☉ Ножовка
Бу тоҕойум, эрбии. Быһах эрбии диэн. Көрөөр эрэ, маһы эрбиэҕим. Багдарыын Сүлбэ. Оттон эмээхсиним буоллаҕына, быһах эрбиинэн эрбиирдии аалар: «Хайа, ынаҕыҥ ханнаный?» М. Шолохов (тылб.). Үөстээх быһах — хаптаҕай өттүгэр уһун синньигэс куоһахтаах саха быһаҕа. ☉ Якутский нож с продольным желобом на плоской стороне
Бырдьай саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа, олуктуу-олуктуу, бүк-тах тута-тута чааркааны оҥортуур. Күндэ
Муос уктаах, үс үөстээх сүрдээх үчүгэй быһах кыыҥҥа угуллан, Тураах Уйбаан оронун үрдүгэр ыйанан турар. МНН

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4