1. даҕ.
2. Идэҕэ үөрэммит, идэни баһылаабыт. ☉ Обученный какой-л. профессии, имеющий профессию, квалификацию
   Суруйааччылар, композитордар, араас идэлээх искусство маастардара кэлэн бэйэлэрин уран искусстволарын биһиги саха норуотугар биһирэмнээн көрдөрдүлэр. Суорун Омоллоон
   Биһиэхэ идэлээх дьон наадалар. Н. Габышев
   Сопхуос оробуочайдара уонна идэлээх үлэһиттэрэ аныгы техникаҕа уонна наукаҕа олоҕуран таһаарыылаахтык, өрө көтөҕүллүүлээхтик үлэлииллэр. И. Данилов
3. Тугу эмэ гынар үгэстээх, үөрүйэхтээх; кэмэлдьилээх. ☉ Имеющий какую-л. (в том числе дурную) привычку
   Итиччэ чугастан сыыспат идэлээхпин. Далан
   Надя сыл аайы кэриэтэ туристическай путевканан сири-дойдуну кэрийэр идэлээх. Н. Лугинов
   Учуутал үөрэтэр оҕотун, төһө да улааппытын, сааһырбытын иһин, мэлдьи оҕо курдук саныыр идэлээх. Софр. Данилов
   Кыыһырдарбын эрэ тугу саҥарарым баһын билиммэт буолан хаалар идэлээхпин. С. Ефремов
4. аат суолт. Бэйэтин идэтин үчүгэйдик баһылаабыт киһи, специалист. ☉ Мастер своего дела, профессионал, специалист. Идэлээҕи кытта олоруоҥ - идэлээх буолуоҥ, түөкүнү кытта олоруоҥ - түөкүн буолуоҥ (өс хоһ.)
   ◊ Идэлээх сойуус - үлэ ханнык эмэ салаатын үлэһиттэрин холбоһуга, түмсүүтэ. ☉ Профессиональный союз, профсоюз
   Идэлээх сойууһу тэрийэргэ уураахтаатылар. Идэлээх сойуустар конференциялара. Хайа оробуочайдарын идэлээх сойууһугар киирбитэ. «ХС»

туохт. эб.
1. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын ыйытыы быһыытынан көрдөрөр (сүнньүнэн, туохт. бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего в форме вопроса
Бачча тухары атын биир да кыыһы, биир даҕаны дьахтары таптаабатаҕа буолуо дуо? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Софр. Данилов
Ити алҕас суруллубута буолуо дуо? «ХС»
△ Оо диэн саҥа аллайыыны, ама диэн сыһыан тылы кытта эмоциональнай дэгэттэнэр. ☉ С междометием оо, модальным словом ама приобретает эмоциональный оттенок
«Ама, маннык эдэркээн барахсан иирбитэ буолуо дуо?» — диэн дьиксинэ саныыр. Н. Якутскай
Ама, кини кырдьык итинник сөбүлээбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Оо, ама, кырдьык оннук буолуо дуо? «ХС»
2. Риторическай ыйытыы дэгэттээх этэр санааны бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение высказываемой мысли с оттенком риторического вопроса
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Биирдэ эмэ мөҕүллүбүтүҥ, таһыллыбытыҥ буолуо дуо? С. Ефремов
Ама, кыра оҕолору үөрэппиттээх киһи буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Хомойууну үөрүү тута солбуйарын саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? «ХС»
△ Саҥарааччы биһирэмнээн, кыбытан этиитинэн дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок дополнительного ввода сообщения говорящим
Тэлээрэ-тэлээрэ кинилэр диэтэх дьон үрүмэччилэр — Силээхтэлэрэ дэлэ буолуо дуо — Сир симэҕин барытын кэрийбиттэр. П. Ойуунускай
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын, Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо, Аат эрэ харата аҥааттар. С. Данилов
Бу сураҕы Микииһэлээх истибэт буолуохтара дуо. Н. Павлов

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»