сущ
көлө, болбуот

I
1. туохт.
1. Кими, тугу эмэ кууһан эбэтэр илиигэ ылан өрө тарт. ☉ Поднять кого-что-л. (взяв или обхватив руками)
Сир-дойду түөрт гыммыт биирдэрин ыарахана ыарахан аҕыс кырыылаах дьэҥкир тааһы өттүгүм баһыгар диэри көтөхпүтүм. Ньургун Боотур
Хара Бытык чабычаҕы тобус-толору сүөгэйи көтөҕөн мадьатан аҕалла. Н. Неустроев
Тиити ортотунан ылан көтөҕөн көрдө, нэһиилэ өндөттө. Болот Боотур
△ Оҕону илиигэр ыл, кууһан илиигэр ылан бүөбэйдээ. ☉ Брать на руки и нянчить (ребенка)
Уйбаан дьиэтигэр быйыл кыһын Дьонун кытары таах кыстыыр. Оҕо көтөҕөр, муус анньыһар, Ардыгар бурдук да тардыһар. Дьуон Дьаҥылы
Вася, балтыгын саатат! Ыл тирээпкэтэ, муостаны сот. Оҕо ытаата, көтөх! Н. Габышев
△ кэпс. Кими эмэ ураты бүөбэйдээн көр-иһит, сырытыннар, аҕал-илт. ☉ Чуть ли не на руках носить кого-л. (напр., приводить, уводить, проявляя особую заботу)
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, бүгүнү ааспакка, ити куолуһут тойон отун кириэстэт уонна улахан кинээһи көтөҕөн илдьэн бу хабала суумата хабарынан сүөһүтүн уоппустатыахха. А. Софронов
Бардам Байбал Кыбыык Сааба өлөн эрэр диэни истэн баран кулубаны көтөҕөн аҕалан үс тыһыынча иэстээхпин диэн үчүгэй бөдөҥ сүөһүтүн бары уоппустатан, — сэттэ күнүстээх түүн Кыбыык Сааба дьиэтигэр үрдүттэн чохчоҥноото. Н. Түгүнүүрэп
2. Ким, туох эрэ диэки хайыһыннар (хол., төбөҕүн, сирэйгин); өрө өндөт, үөһэ уун (хол., атаххын, илиигин). ☉ Поднимать, приподнимать какую-л. часть тела; направлять, поворачивать (голову, лицо)
Киһитэ тиэтэйбэккэ баһын өрө көтөҕөн …… суруктары ылан ааҕар майгынан көрүтэлээтэ. А. Софронов
Лука Кирикович Абыраамап сирэйин Харытыан кырдьаҕас диэки өрө көтөҕөн олорон, харахтарын кырыытынан Бииктэри уорбалаабыттыы кыҥаталыыр. Л. Попов
Шевцов аргыый төбөтүн көтөҕөн, миигин утары көрбүтэ. Н. Якутскай
Өлөҥ быыһыттан дьиэрэҥ обургу Өрө биэтэҥнээн, дөгдөҥөлөөн таҕыста, — Аҥаар атаҕын өрө көтөхтө. П. Ойуунускай
Кини [саха буойуна] бухатыыр өбүгэлэрин курдук, Өргөн болотун өрө көтөхпүтэ. Эллэй
[Эн, Кыһыл Аармыйа, кыайаҥҥын-хотоҥҥун] Кыымынан кытыастар былааххын ылаҥҥын Кылбаарар халлааҥҥа күөрэччи көтөхтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьон бары, атахтарын өрө көтөҕөн, ороҥҥо тахсан биэрбиттэр. Н. Павлов
3. Ким, туох эмэ туһугар тыл этэн арыгылаах иһити өрө уунан, охсуһуннаран ис. ☉ Поднимать тост в честь когочего-л.
Үрүүмкэ көтөх. Тост көтөх. — [Сайсары:] Көмүстэриэм, бачча көрсүспүччэ, үөрүүгэ бастаан көтөҕүөҕүҥ. Суорун Омоллоон
Эдэр ыалларбыт дьоллоругар, Чэ көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ. И. Эртюков
Чэйиҥ эрэ, доҕотторуом, Үөрүүлээх күммүт көҕүн, Барыбыт сүһүөххэ туран Аан бастаан көтөҕүөҕүҥ! И. Чаҕылҕан
4. Өрө тарт, ылан кэбис. ☉ Поднимать, убирать (напр., трап, якорь)
Кинилэр тиэтэлинэн, сонно тута дьаакырдарын көтөхпүттэрэ уонна куотан эрэрдии дойдуларын диэки устубуттара. Н. Якутскай
Сэмэнчик киирэрин кытта тыраабы көтөҕөллөр. Н. Якутскай
△ Тугу эрэ уйан тур, тутан, иҥиннэрэн тур (хол., мутукча — хаары). ☉ Удерживать что-л. на себе, находиться под тяжестью чего-л. (держа его на весу)
Көмнөх хаары көтөҕөн турар мутуктар хойуу Таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Иккистээн өйдөнөн кэлиитигэр көмнөхтөрүн көтөхпүт суон тииттэр кэннин диэки сырсан эрэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
5. Мууһу алдьат, көөрөлөө (хол., сааскы өрүс туһунан); алдьат, илдьэ бар (хол., тутууну — өрүс туһунан). ☉ Поднимать, ломать лед (о реке); ломать, поднимать (напр., строения — о реке)
Күрүлүүр сүүрүгүҥ Күтүрдүүр күүстэрин, Көтөҕөр көмүөлгүн Көрөммүн үөрэбин. А. Софронов
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. Сэмээр Баһылай
Муосталар бөҕөргөтүүтэ суох буоланнар, кыра да уу көтөҕөн илдьэ барара. КН ТДь
6. Тугу эмэ аллараа өттүттэн үрдэтэн биэр (хол., тутууну). ☉ Приподнять что-л. (напр., строение, путем возвышения основания насыпью)
Аллараа өттүгэр мууста-хаарда тибэн, көтөҕөн биэр да сөп буолуо. Н. Заболоцкай
7. Долгуннуран бар, тыалыран бар. ☉ Начинать волноваться, поднимать волны (об озере)
Саймаарыйар күнүм тахсан Аан дойдубун анаарар, Арылы тиэрбэс көлүччэм Көмүс долгунун көтөҕөр. С. Данилов
8. көсп. Үрдүк таһымҥа таһаар, ордук үчүгэй көрдөрүүнү ситис (хол., үлэни, производствоны). ☉ Поднять на более высокий уровень, повысить показатели (напр., о производстве, предприятии)
Бу эдэр кыыс [Валя] диспиэччэр буолан, ханнык да массыына таһаҕаһа суох кураанах айаннаабатын ситиһэр, онон автобаза үлэтин өрө көтөҕөргө улаханнык көмөлөһөр. Софр. Данилов
Табаарыс Айалов сылгы иитиитин биир эмэ дьыл өрө көтөҕө түспүт буолбатах. Л. Габышев
△ көсп. Көҕүлээ, угуй, ордук таһаарыылаах, көхтөөх гын. ☉ Воодушевлять, увлекать, вдохновлять, окрылять кого-л.
Саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев
Киһиэхэ эрэбил баара, Киһини өрө көтөҕөр: Оҥорботун оҥорторор, Өйдөөбөтөҕүн өйдөтөр. Баал Хабырыыс
«Айымньы» холкуос айар үлэтэ дьон өйүгэрсанаатыгар тиийэн, кинилэри өрө көтөхтө. М. Доҕордуурап
△ Өрө таһаар, үрдэт, өйөбүл буол. ☉ Поддерживать, возвышать, поднимать кого-л.
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). [Болтоһо:] Самнарбыттарын наар таҥнары баттыыллар, көтөхпүттэрин наар өрө таһаараллар. А. Софронов
△ Үрдэт, дэбдэт, киэргэт, киһиргэт. ☉ Приукрашивать, представлять в лучшем свете, нахваливать
Оннук дьоннор икки ардыларыгар сымыйа тыл, бэйэни киэргэтинэн, көтөҕөн кэпсэнии эҥин суох буолар. Эрчимэн
Оскуолаҕа үөрэтиллэр предметтэр оҕо уопсай сайдыытын көтөҕөр аналлаахтар. ФГГ СТМЛ
9. көсп., кэпс. Элбэх баайга, малгасалга тигис, өлгөмнүк эмискэ бай (үксүгэр чиэһинэйэ суохтук). ☉ Завладеть большим богатством, неожиданно разбогатеть (обычно нечестным путем)
Сааттаахха самсаһан, Көмүс харчыны көтөҕөн, Онтон олус улаатан, Байан барбыта. А. Софронов
[Саппыкылаах:] Тугу эмэ сибикилээтэххинэ, лааппыларын көтөҕөн баран, бу диэки кэлиэҥ буоллаҕа дии. Айталын
[Тимир Тимэппий:] Тиит Арыы кэппэрэтиибэ элбэх да табаардаах кэппэрэтиип этэ, ол табаарын көтөхтөхтөрүнэ улахан алдьархайы оҥорор дьон [бандьыыттар]. Күндэ
10. көсп. Өрө көтүтэн илдьэ барар курдук буол (дьол, үөрүү, санаа эҥин туһунан). ☉ Увлекать, уносить за собой куда-л. (напр., о счастье, мечте)
Олох, эдэр саас үчүгэйэ, кэрэтэ, үөрүүтэ-көтүүтэ кинилэри ханна эрэ ыраах өрө көтөҕөн илдьэ бара турарга дылы буолар. А. Бэрияк
Санаа чэпчэки кынатыгар олордон көтөҕөр. Көтүтэр. Төрөөбүт сиригэр тиэрдэр. Т. Сметанин
[Муусука дорҕоонноро] бу наҕыл, бу чуумпу киэһэҕэ эйигин, ханна эрэ ыраах аргыый өрө көтөҕөн, бэйэлэрин кытта илдьэ туруох курдуктара, эн өйгөр, сүрэххэр сырдыгы, кэрэни куталлара. Н. Заболоцкай
11. көсп. Уопсай дьүүлгэ таһаар, туруор (хол., боппуруоһу). ☉ Поднимать, ставить на общий суд, выносить на обсуждение (напр., вопросы, проблемы)
Сорох экскурсиялар туох да улахан боппуруоһу көтөхпөккө тыаһа-ууһа суох уостан хааллылар. С. Васильев
Мин бэйэм үлэбэр хомуньуустар уонна ыччаттар көтөҕөр инициативаларын бириэмэтигэр өйүүргэ итиэннэ ону киэҥ маасса билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарарга кыһанабын. «Ленин с.». Ногин көтөхпүт проблемата киһи утарыа суоҕун курдук чуолкай этэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. аат. суолт. Биирдэ кууһан ыларга сөптөөх туох эмэ; илиигэ ылан кууһан олоруу, кууһа сылдьыы. ☉ Охапка чего-л.; ношение на руках кого-чего-л., сидение, обхватив руками кого-что-л.
Көтөх мас. Биир көтөх от. — Көстөкүүн уолчаан Доропуун оҕонньор иннигэр көтөх муҥунан хаһыаты уонна сурунаалы аҕалан, чохчолуу кутан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кини күн аайы биирдии көтөх тэтэрээти киллэрэн, киэһэни быһа, өссө түүн эмиэ бэрэбиэркэлиир. Ф. Софронов
Оҕону көтөххө илдьэ сылдьарга, хачайдааһыҥҥа, суосканы эмнэриигэ уо. д. а. үөрэтиллиэ суохтаах. ИБГ ДьОЫа
♦ Айыыһыт көтөҕөр — олоҥхоҕо алгыстаах айыы санаалаах, төрүүр дьахталларга көмөлөһөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин аатын кубулуйбат эпиитэтэ буолбут сорҕото. ☉ В эпосе олонхо — часть постоянного эпитета богоподобной Айыы Нуоралджин, помогающей роженицам и приносящей им и новорожденным счастье, благополучие
Алгыстаах санаалаах Айыыһыт көтөҕөр Айыы Нуоралдьын эмээхсин: «Иэйэхсит хотун эйиэхэ Кыыс оҕо кылаан чыпчаххайын, Күн улууһун күтүр күүстээҕин Айан-кэрдэн биэрдэ!» — диэтэ. П. Ядрихинскай. Болбуот көтөх эргэр. — хааһына наадатын бэйэҥ көлөҕүнэн толуй, түһээн быһыытынан көлөнөн хааччый. ☉ Нести повинность, предоставляя подводу
Саха эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар, Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев
Онтон аһаан, таҥнан, иитимньи иитэн, болбуот көтөҕөн, тардыы төлөөн, ыал аатыран олоруох тустаах. А. Софронов
Борбуйун көтөхтө көр борбуй. Саҥа борбуйун көтөҕөн эрэр уолчаан Туос ураһаттан ыстанан тахсан Чаачар саанан ытыалыы оонньуур. И. Гоголев
Оҕо борбуйун көтөҕөр, Уҥуоҕа кытаатар, Тилэх баттаспат ону Чиҥии илик өйө-санаата. С. Тарасов
«Эр киһи буоллаҕым буолан, борбуйун көтөҕөн эрэр», — диэтэ ийэм чэйдии олорон. «ХС». Былааҕы (знамяны) көтөх — кими, тугу эрэ утары өрө күүрэн охсус, охсуһууну саҕалаа. ☉ Поднимать знамя борьбы, решительно бороться, подняться на борьбу с кем-чем-л. [Некрасов] олоҕун тиһэх күннэригэр диэри поэт ити улуу революционнай демократтар …… охсуһууларын салҕаабыта, кинилэр знамяларын күөрэччи көтөҕөн испитэ. Софр. Данилов
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Көҥүлбүт хааннаах знамятын Көтөхтүм мин Петр утары. А. Пушкин (тылб.). Илбис көтөҕөр (тардар) эргэр. — былыр кыргыс боотурдара санааларын күүрдэргэ, харса суох буоларга, кими эмэ өлөрөн сэптэрин хаанныыллар, ойуун кыыран сэптэригэр илбиһи иҥэрэр. ☉ Обряд вселения духа кровожадности в воинов и их оружие: окропление их кровью в сопровождении камлания шамана. Кыргыс дьон иһигэр күүстээх, быһый, куйах кэтэр …… дьоннорун, боотурун күүһүн эбэн, санаатын күүрдэн, илбис көтөҕөр эбэтэр тардар диэн баар эбит. БСИ ЛНКИСО. Илиитин (сутуругун) көтөхпүт — кимиэхэ эрэ күүһүнэн өттөйбүт, кими эрэ охсубут (үксүгэр чугас, билэр киһитин). ☉ Поднять руку на кого-л., ударить (обычно хорошо знакомого, близкого человека)
[Мэхээс оҕонньор:] Бэйэм сүрэхпэр, бэйэм хааммар, соҕотох оҕобор илиибин көтөҕүөм кэриэтэ, икки илиибин сүгэнэн быһа охсунуом. П. Ойуунускай
Подноскин көхсүн этиппэхтиирэ улаатта. Ушкин охсуох курдук, сутуругун көтөҕөн баран, тохтоото. Амма Аччыгыйа
Миигин охсуохтуу өрөһөлөнөр. Үйэтигэр киһиэхэ илиитин көтөхпөтөх, мас көнө эрэйдээх, охсубатын билэбин. Э. Соколов
<Көмүс> уҥуоҕун көтөх <алтан уҥуоҕун араҥастаа> көр алтан. [Кээчэ:] Уол оҕонньору кытта сылдьыа, кыыс миигин кытта сылдьыа. Өллөхпүтүнэ …… алтан уҥуохпутун араҥастыахтара, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Ким уҥуохпун көтөҕүөҕэй? Хоолдьуганы тэрийиэҕэй? Күтүөт оҕо баара буоллар Көмүөх этэ күндү буорга. И. Гоголев
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон. Куолаһын көтөҕөр — мөккүөргэ киирэр, аахсар, утары этэр. ☉ Подавать свой голос против кого-чего-л., вступать в дискуссию, спор с кем-л.
Ити бөлөхтөртөн барыларыттан, кинээс Андрей аармыйаҕа кэлиитигэр, аны тохсус бөлөх түмүллэн тахсан, куолаһын көтөҕөн эрэр этэ. Л. Толстой (тылб.). Кутурук көтөҕөр — түргэнник кудулуччу айанныыр (ат туһунан). ☉ Идти очень быстро, энергично (о лошади; букв. хвост поднимает)
Алта хара таҥастаах Огдуобалыыр дьахталлар, Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кэрэх көтөх эргэр. — кэрэҕи туруор, кэрэх сиэрин-туомун толор. ☉ Приносить (букв. поднимать) кэрэх, сопровождая этот процесс всеми подобающими шаманскими обрядами
Харатаайап кулубалаах кыыстара илэ сылдьар абааһы буолбута. Үс аарыма ойуун, кэрэх көтөҕөн үтэйэннэр, билигин биллибэт. Н. Якутскай. Паары көтөх — паарга хаалларыллыбыт сири хоруй. ☉ Вспахать пары (оставленное на одно лето поле)
Күнү-дьылы баттаһа, Күһүҥҥү паары көтөҕөн Күдэннэтэн эрдэҕэ [тыраахтар]. Н. Рыкунов. Санаатын көтөх — санаатын бөҕөргөт, ордук эрэмньилээх, хотоойу гын (ким-эмэ санаата түспүтүн, мунчаарбытын суох гын). ☉ Поддерживать кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сэмэн туһунан дьоннор истиҥник ахтыһан барбыттара. Ол ыар сүтүктээх аҕа сүрэҕин чэпчэппитэ, санаатын көтөхпүтэ. Д. Таас
Улахан кыһалҕалаах кэмҥэ оннук доҕордоһуу, бэйэ-бэйэни өйөһүү киһиэхэ күүһү-уоҕу биэрэр, санааны көтөҕөр, аралдьытар. С. Никифоров
Андрей Стоянович [өлөрүллэр дьон хаайыыларыгар олорон] санаатын биир да мүнүүтэҕэ түһэрэн көрбөтөҕө, көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Илиилэригэр саа-саадах ыланнар, кинилэр [дьахталлар] эр дьоннору санааларын көтөхпүттэрэ: дьахталлар эмиэ кулут буолардааҕар кинилэри кытта бииргэ өлөллөрүн ордороллорун көрөннөр, эр дьон хорсуннук кыргыспыттара. КФП БАаДИ. Соргу көтөҕөр — 1) айанныан иннинэ өрүтэ тэбиэлээн кыратык мөҥөн ылар (ат туһунан). ☉ Показывать норов перед дальней дорогой (о лошади с седоком; букв. поднимает (предрекает) удачу); 2) эргэр. — былыргы боотурдар өрүтэ ыстанан тииккэ батыйа суолун хааллараллара. ☉ Подпрыгивая высоко вверх, оставлять пальмой отметину на дереве (обычай древних воинов перед отправлением на войну — знак удачи)
Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөҕөн диэн өрө ыстанан бараннар батыйаларынан тиити охсоллоро үһү. Саха сэһ. I. Сүргэни көтөҕөр — эрчими биэрэр, көҕүлүүр, санааны күүһүрдэр, үөрдэр-көтүтэр. ☉ Воодушевлять, вдохновлять, окрылять кого-л., поднимать дух, настроение кому-л.
Сүргэни көтөҕөр, сүрэҕи үөрдэр саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн …… күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэн көрсүбэтэҕэй! С. Никифоров
Сыл, хаар ылан, ырыам ханнан Санаам оонньуур күнүгэр, Биир кыыс ыраас ахтылҕана Мин сүргэбин көтөҕөр. С. Данилов
Дириҥ иэйиилээх индийскэй муусука этимхааным устун дьырылаан киирэн сүргэбин көтөҕөрө, сүһүөхпүн чэпчэтэрэ. Г. Колесов. Таһаҕаһы көтөх эргэр. — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тиэй, таһаҕаһы тас. ☉ Перевозить груз способом подряда
Кини [Киирик Ильич] чугас эргин ыалларыттан аттары эттэһэн кыһын аайы сороҕор Аллаҥҥа, сороҕор Өлүөхүмэҕэ таһаҕас көтөҕөрүн өйдүүбүн. «ЭК». Тыл көтөх — 1) ханнык эмэ этиини киллэр, дьоһуннаах боппуруоһу туруор. ☉ Вносить какое-л. предложение, ставить, поднимать какой-л. значительный вопрос
Сорох геологтар Өлүөнэ уонна Енисей икки ардын үөрэтэн көрөргө тыл көтөхпүттэрэ сэрии туран таах хаалбыта. «ХС»
Бонапарт католическай религия баһылыгын сирэйэ-хараҕа суох суулларыан баҕарара, онуоха ким да тыл көтөхпөт. Л. Толстой (тылб.); 2) кэргэн кэпсэтэн кыыһы (дьахтары) ыйыт. ☉ Делать предложение (девушке, женщине)
Ростовтар Петербурга тиийэллэрин кытта сотору буолаат, Берг Вераҕа тыл көтөҕөр, ону Ростовтар ылыналлар. Л. Толстой (тылб.)
«Маама, оттон эйиэхэ аҕам хайдах тыл көтөхпүтэй?» — диэн Кити эмискэччи ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Чиэс көтөх — үтүө баҕа санааҕын эт, алҕаа. ☉ Выражать добрые пожелания, благословлять. Дьоллоохтук, өлүөр-сөлүөр, эйэни холбоон олороргут туһугар былыргылыы чиэс көтөҕөбүн. Саллааттар с. 1967
II
даҕ. Ииммит-хаппыт, хатыҥыр. ☉ Худощавый, сухощавый (о человеке)
Бааска көрдөххө эрэ көтөх буолан биэрбитэ. Кини туруйа курдук иҥиир-ситии эбит. Бу ырбатын, сылайбатын! Далан
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыттыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбитэ. Амма Аччыгыйа
Көтөх киһи диэтэххэ хаамыыта-сиимиитэ олус түргэн. «ХС»
△ Сыата суох ырыган. ☉ Постный, нежирный (о мясе); отощалый, тощий, худой (о животном)
Көтөх эт. Сааскы көтөх сүөһү. — Куонаан, хааһы көтөҕүттэн мыына көрөн, балачча турбахтаата, онтон Витяҕа хат эргилиннэ. Н. Заболоцкай
Сааскы биир көтөх биэ, иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, оҕотун эккирэтэн айаннаан бөдьөйбүтүгэр, ойоҕосторун уҥуохтара эбии атыгыраан көһүннүлэр. И. Никифоров
Былыргы сахалар сылгылара төһө көтөҕүн эбэтэр эмиһин уон икки бэлиэнэн быһаараллара. АНП СЭЭ
◊ Көтөх ынах — саха оҕолорун оонньуулара: бэгэччэктэринэн, бэрбээкэйдэринэн холбуу баайыллыбыт сытар оҕолор тоҥонохторун, тобуктарын көмөтүнэн ат буола тураллар, урут турбут кыайар. ☉ Якутская национальная детская игра: дети лежат, связанные друг с другом за руки и за ноги, и соревнуются в том, кто первым из этого положения встанет на четвереньки
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. гөдэк, көдек ‘подросток; молокосос; низкорослый’

аат.
1. Айанныырга, таһаҕаһы таһарга аналлаах икки сыҥаахтаах көлүнэр тэрил. ☉ Сани
Харытыай таһырдьа таҕыстар эрэ сыарҕа тыаһын иһиллиир дьарыктаммыт да, били күүтүүлээх көмө кэлэн быстыбатах. Софр. Данилов
Доромоон арыытын ампаарыттан көтөҕөн киллэрдэ, Сиэҥкэ тахсан сыарҕаттан ыйааһыны киллэрдэ. Күндэ
Хабдьы өрө көтөн иһэн төннөн кэлэн, аны сыарҕа ойоҕоһугар догдос гына түстэ. Н. Заболоцкай
2. Биир сыарҕа тиэйии туох эмэ (хол., от, мас). ☉ Один воз, одни сани чего-л. (напр., сена, дров — якутская мера объёма)
[Байбал:] Дьэ таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
Кини аны күһүн «Эргиттэҕэ» боппууда бурдук сирин солуур, кыһыныгар сүүс сыарҕа маһы кэрдэр буолла. Амма Аччыгыйа
Биһиги күһүн эрдэ икки оһоххо биэс уон сыарҕа кыстыыр маһы бэлэмниирбит. «ХС»
♦ Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) — тэбис-тэҥнэр, хайалара да чорбойбот. ☉ соотв. ухо в ухо, ноздря в ноздрю (бежать, идти)
Аттар сир ортотугар кэлиэхтэригэр диэри, сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбис-тэҥҥэ хатыһан иһэллэрэ көһүннэ. В. Чиряев
Кинилэр иккиэн биир сыл оскуолаҕа киирбиттэрэ. Сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбистэҥник үөрэнэллэрэ. Н. Түгүнүүрэп. Сыарҕата бытаарбыт — тугу эрэ бириэмэтигэр, кэмигэр оҥорботох, хойутаабыт. ☉ Медлить с чем-л., задерживаться, мешкать
Сылы сыллаан айбатахха Сыарҕабыт адьас бытаарыаҕа. Онон оргууй саҕалыахха, Онтон бэйэтэ барыаҕа. С. Тарасов
Ити, уҥа диэки остуолга олорооччулар сыарҕаҕыт тоҕо бытаарда? Тумарча. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр — кими, тугу эмэ мэлдьи хомуруйа, сэмэлии сырыт. ☉ Цепляться, придираться к кому-л.; попрекать кого-л. чем-л. (букв. полозья его саней цепляются (за кого-л.))
Саҥара эрэ түстэргин миэхэ сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэн биэрэр ээ, сааскар. Болот Боотур
Мин ити биир ынахпар тоҕо эн сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥиннэ? С. Ефремов
Киһи кыһыйыах бары сыарҕаларын сыҥааҕа миигиттэн иҥнэр буоллахтара үһү. Ф. Захаров. Сыарҕа үрдүттэн (отун, аһаа) — оту, маһы эбэтэр аһы-үөлү эрдэттэн хаһааммакка эрэ күннээҕинэн олор. ☉ Не иметь запасов (дров, сена, продуктов), жить чем бог пошлёт (букв. с саней топить, кормиться)
Кыһыҥҥы тымныыга сыарҕа үрдүттэн оттор куһаҕан эбит. Болот Боотур
Биир бытаан оҕуһунан алтахтатан күҥҥэ дуоннаах оту тиэйбэт, пиэрмэлэр сыарҕа үрдүттэн сүөһүлэрин аһатан олороллор. В. Протодьяконов
Билигин пиэрмэлэр үгүс хотонноругар от саппааһа диэн суох, сыарҕа үрдүттэн аһатан олороллор. «Кыым»
◊ Ат сыарҕата — аты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Сани, в которые запрягают лошадей
Тэрэнтэй, нэк суорҕаҥҥа сууламмыт, ытаан бэбээрэр кыһыл оҕону көтөхпүтүнэн, көлүллэн бэлэм турар хара ат сыарҕатыгар олоро охсоот, дьиэтин диэки куйаардыбыта. Л. Попов
Мин маннык түргэн ат сыарҕатыгар үйэлээх сааспар иккиһин олорбуппун өйдөөтүм. Эрилик Эристиин. Бүрүөлээх сыарҕа — халыҥ таҥаһынан бүрүллүбүт кыһыҥҥы сыарҕа. ☉ Крытый экипаж, повозка; кибитка
Бүрүөлээх сыарҕанан айаннаан кэллим. Доруобунньа сыарҕа көр доруобунньа. Оҕонньор оту доруобунньа сыарҕатыгар саас-сааһынан уура турда. Н. Габышев. Кыһыҥҥы сыарҕа — кыһын туттарга аналлаах тимир ыллыктаах сыарҕа. ☉ Зимние сани с полозьями с металлическим покрытием
Кыһыҥҥы сыарҕа сыҥааҕа тостубут. Наарта сыарҕа көр наарта. Намчы оҥоһуулаах наарта сыарҕа хаарга сыстар-сыстыбат сыыйыллар, арыт ох курдук субуруйар, арыт хаар туманыгар киирэн көстүбэккэ тыалы кытта тыал буолан көтөр. Т. Сметанин
Саха, эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев. Оҕус сыарҕата — бурҕалдьы олордуллубут, тиит силиһиттэн оҥоһуллубут оҕус көлүллэр сыарҕата. ☉ Бычьи сани с ярмом из лиственничных корней, дровни. Дьиэ таһыгар оҕус сыарҕата турар
□ Сыраан уус уолаттарынаан …… сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Сайыҥҥы сыарҕа — сайын туттарга аналлаах тимир ыллыга суох сыарҕа. ☉ Лёгкие летние сани без металлических полозьев
Ханнык сыарҕаны оҥоробун. Сайыҥҥы сыарҕаны дуу, кыһыҥҥыны дуу? В. Протодьяконов
Силис сыарҕа көр силис. Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын, Томороон силис сыарҕатын Тоҥхойо көлүнэн Тобуох Соппуруон Соххоно Хонооһойдуун Хотугу күөлгэ, Хотуулаахтык хаамтаран, От кээһэ бардылар. С. Зверев. Сыарҕа ат — сыарҕаҕа көлүллүбүт ат. ☉ Лошадь, запряжённая в сани
Хоту, соҕуруу, илин, арҕаа барар суолларынан сыарҕа аттаахтар сырылата, сатыы дьон чоочурҕаһа турдулар. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр ити курдук ону-маны кэпсэтээт, Лоҥкуудаҕа сыарҕа атынан үлэлии киирдилэр. М. Доҕордуурап. Сыарҕа атаҕа көр атах. Оһох аттыгар сыарҕа атаҕа буолар хатыҥ куура турар
□ Кини [Буокай оҕонньор] сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, …… ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Сыромятникова. Сыарҕа кыһаҥата — сыарҕаҕа, элбэх таһаҕас тиэйилиннин диэн, эбии оҥоһуллубут өйөбүл мас. ☉ Дополнительные продольные жердины с обеих сторон саней, предназначенные для увеличения груза. Сыарҕа кыһаҥата от үрдүгэр сытар. Сыарҕа от — тиэйии кээмэйин өйдөбүлэ (урукку кэмҥэ от хомуурун тиэйиинэн ааҕаллара: биир тиэйии — сыарҕа от). ☉ Воз сена как мера (в старину оценка объёма заготовленного сена производилась в возах, напр.: один воз сена)
Билигин биирдии сыарҕа оту биирдии ынах айаҕар биэрэр, бу туох үлүгэр алдьархайай, биитэр бүтүн алаас куортамыгар биэрэр. МНН
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Былыр алтасэттэ сыллааҕыта Сэмэн Нээстэр оҕонньортон сыарҕа аҥаара оту ылбыт эбит. Бэс Дьарааһын. Тэҥн. тиэйии. Сыарҕа сыҥааҕа — инники өттө иэҕиилээх, үксүн хатыҥ мастан оҥоһуллар сыарҕа саамай сүрүн уонна халтарыйар чааһа. ☉ Полоз
Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
Кини [Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов. Сыарҕа сэриитэ — от тиэйиллэр сыарҕатыгар кэккэлэччи туора ууруллубут мастар. ☉ Жердины, сложенные поперёк саней для перевозки сена
Хас да кураанах от күрүөтүн аастылар. Арай күрүө тоһоҕолорун тоһута тардан ылан, сыарҕа сэриитигэр эптилэр. Ф. Захаров. Сыарҕа таба түөлбэ. — биир турку таба, бииргэ холбоммут икки таба. ☉ Одна оленья упряжка, пара оленей
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана мин икки сыарҕа табанан Дьааҥы куоратыгар баран истим. Н. Неустроев
Уон биэс сыарҕа таба сөп буолуо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба. Болот Боотур. Сыарҕа тайаҕа түөлбэ. — табаны салайан биэрэр уһун мас, таба үүрэр күрэй. ☉ Шест для понукания оленей, хорей
Бу диэки сыарҕа тайаҕа кылгас буолар: талахтан оҥороллор. СТТТ. Сыарҕа <суолун> туруута — хаар түһэн, сыарҕанан сылдьар кэм буолуута. ☉ Время, когда открываются зимние санные дороги
Мин аны күһүн сыарҕа турдаҕына эрэ барабын. Болот Боотур
Үрэхтэр муустара тоҥмута, сыарҕа турбута аҕыйах хонно. Бэс Дьарааһын
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Тэҥн. суол туруута. Сыарҕа хаара — сыарҕа сылдьарыгар сөптөөх халыҥ хаар. ☉ Слой снега, позволяющий ездить на санях
Хаар түһэн никийэн кэбистэ. Түһээри түһэн өлгөмнүк түстэ, сыарҕа хаара, кыстык хаар. Болот Боотур
Оҕонньор сыарҕа хаара алдьаныан арыый иннинэ манна көһөн тахсар идэлээх. И. Гоголев
Ыкса күһүн дьыл хойутаан кэлэн, урут сыарҕа хаара түһэр кэмигэр сир хара турбута. Кэпсээннэр. Сыарҕа ыйа — алтынньы ый (кыстык хаар түһэн сыарҕанан сылдьыһыы буолбут кэмэ). ☉ Санный месяц — октябрь (время, когда начинается езда на санях). Сыарҕа ылаҕа — хара үөттэн оҥоһуллар сыарҕа сыҥаахтарын атахтарын туттарыы талах. ☉ Поперечные скрепы саней, сделанные из чёрной ивы
Ол сылдьан арай Болот атаҕа, кырдьык, хаар анныгар туохха эрэ кэлэн иҥнэ түстэ. Хаһан таһаарбыта, эргэ сыарҕа ылахтара буоллулар. Н. Заболоцкай. Таба сыарҕата — табаны көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Оленный возок
Тайах муоһа күрдьэххэ олорон баран, состорон дьурулаатахха син биир таба сыарҕатыгар иһэр курдук сананаҕын. Н. Тарабукин (тылб.). Ыт сыарҕата — ыты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут чэпчэки сыарҕа. ☉ Собачий возок
Уон ыт сыарҕата хоту дойдуну уҥуордаан Дьокуускайдаан иһэр. А. Алдан-Семёнов (тылб)
ср. алт. шырка ‘волокуша, посредством которой перевозились грузы на верховых животных’, хак. соор ‘сани’, монг. чарга, бур. шарга ‘сани; санки, салазки’