сыһ. Үллэ, дыгдаччы. ☉ Распухнув, увеличиваясь в размере
[Охоноон] уҥа атаҕа дарбаччы иһэн хаалбыт. Л. Попов
Көстөкүүн, бааһырбыт өттө, дарбаччы иһэн, уҥа хараҕынан нэһииччэ борутан көрөр буолбута. Уустаах Избеков

сыһ. Чэмэлкэйэ, ырааһа суохтук, өспүттүү, тунаархайдык (көр). ☉ Невыразительно, мутно (глядеть)
Мэхээлэ икки суол дьиэктээх: өлбөөдүччү көрбүт киэҥ харахтарынан атаҕын тумсун араччы борутан, мунамуна, киһини билбэт буола-буола сытыытынан, сымсатынан саптаран сылдьар уонна кыыһырдаҕына, тугу этэрин, хайдах туттарын өйдөөбөт буолуталыар диэри уохтаахтык кыыһырар. Амма Аччыгыйа
Аким Акимович, кырдьаҕас киһи кырдьаҕаһа өтөн, утуктаан өлбөөдүччү көрбүт. Н. Габышев
Чоккуруос харахтаах, хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор икки өттүн өлбөөдүччү көрүтэлиир. Тумарча

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин