с. 1. (по гл. брить) бириэйдээһин, хоруйуу; 2. (по гл. бриться) бириэйдэнии, хорунуу.

1. прич. от брить; 2. прил. бириэй-дэммит, хоруммут; бритая голова бириэй-дэммит төбөлөөх.

1) соскабливать, соскребать; кирилиэс мууһун хоруй = соскоблить лёд со ступенек; 2) брить; бытыкпын хоруй побрей меня # сирэйгинэн буору хоруй = упасть ничком; умса хоруй сгинь, пропади пропадом (букв. упади лицом вниз).

сыһ. Баттаҕы, бытыгы, түүнү барытын ордорбокко, онно эрэ килэйэн көстөр гына (кырый, бириэйдээ). ☉ Наголо (стричь, брить)
Лэри-лэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар. Амма Аччыгыйа
Киччэччи кыргыылаах баттаҕа саҥа үүнэн эрэрэ. Далан

туохт. Ким эмэ баттаҕын, бытыгын, этин түүтүн хоруй. ☉ Брить, побрить (волосы, усы)
Куораттан ыҥырыллыбыт парикмахер кулууп кэннигэр, маҥан балаакка иһигэр эр дьон баттахтарын сүлүйэр, оҕонньоттор бытыктарын бириэйдиир, дьахталлар баттахтарын лэппийэн баран куударалаан биэрэр. Эрилик Эристиин
Аҕабыт да аҕа, уолун төбөтүн бириэйдии түһэр иллэҥэ суох. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быс, сарбый, кырый (хол., оту, баттаҕы). ☉ Резать, стричь, косить (напр., волосы, траву)
«Старовердар» …… бытыктарын кыргыбыттар, баттахтарын төгүрүччү быстараллар. Н. Якутскай
Күөх кэнчээри үүнэн тахсыбыт. Ону туран кырган ыллылар. Онтукалара сотору иккиһин кэнчээрилээбитэ. И. Данилов
Учуонайдар тэбиэн түүтүн кырган уопут оҥорбуттар. БК БК
Мин бириэйдииргэ, баттах кыргар идэҕэ үөрэнним. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
2. көсп. Өлөр-өһөр, суох оҥор, кыдый. ☉ Перебить, истребить, убить, уничтожить
Серкин кэтэҕин тарбанар. Күнүһүн олорбокко, түүнүн утуйбакка иитэр-аһатар сүөһүлэрин кырган кэбиһэрэ иэдээнэ бэрт. Н. Якутскай
Бу үйэ саҥатыгар наһаа кырганнар, киис төрүт эстэ сыспыта. ББЕ З
[Бандьыыттар] дьону тыыннаахтыы көмөллөрүн, оҕолору кыргалларын, бэл, ыттары, куоскалары өлөртүүллэрин туһунан дьулаан сурах тарҕанна. Л. Пантелеев (тылб.)
ср. тюрк. кырк, кырх ‘стричь, брить, резать’

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ биилээҕинэн кыһыйан хоҥнор. ☉ Скоблить, скрести что-л. Илларион, суол уонна көҥүс икки ардыгар тимир күрдьэҕинэн, баһымньынан сир кырсын хоруйар. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ ыһаары, олордоору сири тиэр, хорут. ☉ Взрыхлять почву, вспахивать землю для посева чего-л.
Бурдук ыста. От оҕуста. Сир хоруйда. Сиэмэ ыста. А. Софронов
Үс төгүл кирээдэтин ардын суханан хоруйбут. Суорун Омоллоон
Хас биирдии хаһаайын бэйэтин лоскуй сирин суханан, хоруурунан, баһымньынан хоруйан муҥнанара. БИД
3. Бытыккын бириитибэнэн төрдүттэн быс, бириэйдээ. ☉ Брить, бриться
Бытыгы хоруйдахха хойдор куолута. М. Доҕордуурап
Эргэ сыппах бириитибэ Макар иэдэһин хара дороххой түүтүн хоруйан чычыгыратар. М. Шолохов (тылб.)
4. Туох эмэ мэһэйтэн иҥнэн эбэтэр оннук иҥнибит курдук эмискэ тохтоо. ☉ Внезапно остановиться, натолкнувшись на что-л. Саҥардыы хомуллан эрэр тыраап тумсугар массыына кэлэн хоруйа түһэр. Н. Якутскай
Ааҥҥа кэлэн хоруйан турар ат үрдүттэн киһи атахтара бокуойа суох чороҥолоотулар. «ХС»
◊ Умса хоруй (түс) көр түс I
Эһэ ойбут күүһүгэр тэптэрэн ыраах буорга умса хоруйда уонна турбакка үллэҥнии сытта. Болот Боотур
Оҕонньор бастаан сөрүөстэ түстэ, …… сүүһүнэн тоҥ чигдигэ умса хоруйа түстэ. Эрилик Эристиин
Ытарбын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ, атахтарынан салгыны тэбиэлээмэхтээтэ. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. хаз ‘копать’, монг. хару ‘скоблить, тереть’
II
аат. Ыйытыыга хардаран саҥарыы, харда эппиэт. ☉ Ответ на заданный вопрос, отклик на обращение
Биир кыыстан Миисэ суругу тутан баран, бэл хоруй суруйбатаҕа. Н. Габышев
Мин боппуруоһу эмиэ сатаан өйдөөбөккө, хоруйа суох аһардым. Н. Заболоцкай
Арамаан Хончос тылларын барытын ылыммыта да, хоруйун тугу да тута эппэккэ хаалбыта. И. Никифоров
ср. алт. каруу, маньчж. кару, бур. харюу ‘ответ’