I
1.
суулаа диэнтэн бэй. туһ. Ойуулаах буобура суорҕаннарыгар сууланан …… Утуйан буккураһа сыппыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Тишко] төбөтүн сонунан тууна сууланан, сытан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Ира] туумбачыкаттан …… түөрт гына сууламмыт адаархай буочарынан суруллубут суругу сулбу тардан таһаарда. Л. Попов
2. Тугунан эмэ бүрүлүн, көстүбэт гына сабылын. ☉ Быть окутанным чем-л., обволакиваться чем-л.
Эбэ уҥуоргута күөх күдэриккэ сууланан турар. Л. Попов
Өлүөнэ өрүс улуу ньуура тумаҥҥа сууланара. Н. Габышев
Сүүрбэччэ киһи, табах буруотун хойуу туманыгар сууланан, күлүк курдук боруһан көһүннүлэр. С. Федотов
3. көсп. Туох эмэ ыарахаҥҥа бэрин, утарыласпакка олорон биэр. ☉ Поддаваться, не сопротивляться каким-л. трудностям. «Дьэ онон хайыыбыт, Михаил Яковлевич? — диэтэ кини оргууй. — “Кыахпыт суох” диэн сууланан кэбиһэбит дуу?» Софр. Данилов
Сорох кыра ычалаах оҕолор: «Син биир холкуоска барабыт. Үөрэҕи кичэйэн да диэн, онтон туох туһата кэлиэй?» — диэн сууланан кэбиһэллэрэ. И. Федосеев
Кини бэлиэр кырдьыбыт киһилии ким да атыыласпат, сатаммат-табыллыбат дии-дии таах халтайга лэбээрдээн сууланан олорон биэрдэҕэ үһү. У. Ойуур
4. Ханнык эмэ дьарыккын тохтот, бырах. ☉ Прекратить, бросить заниматься чем-л. — Билигин оонньоон-көрүлээн көрөр кыахтааххын дуо? — Сууламмытым ыраатта. Ойуун буолуу диэн идэтийии, эрчиллии. Н. Босиков
♦ Күндү түүлээххэ (саһылга-саарбаҕа) суулан — бүтүннүү күндү түүлээхтэн тигиллибит таҥаһы кэт. ☉ Одеваться в дорогие меха, ходить в мехах
Бэрт ыраахтан кэлбит киһи курдук, күндү түүлээххэ сууланан Сыллай киирэн, бэрт бытааннык, килбиктик нууччалаата. Амма Аччыгыйа
Былыргы саха киһитэ …… күндү түүлээххэ сууламмакка, күнү-дьылы күлүк курдук аһарара. П. Аввакумов
Кыргыттар, дьахталлар бука бары саһылга-саарбаҕа сууламмыттар. М. Попов. Солкоҕо суулан — олус маанытык таҥын. ☉ Роскошно, нарядно одеваться, ходить в шелках
Сыаналаах солкоҕо Кэтириис Сууланар. И. Гоголев
Эдэр кыыс Татыйаас …… Солкоҕо сууланан суугунуур тыастаммыт Субуллар суһуоҕун ким бастаан туойбутай? П. Тобуруокап
[Өкүүсэ] бу турдаҕына Мааса кыыс солкоҕо сууланан, хаарыска хааллан суугунаан кэлэн …… тииһин быыһынан сыыйан мөҕө турда. Эрилик Эристиин
II
көр сууласпытынан (суулаһан)
Бары суулан тахсаннар аттары көрбүттэрэ, сиэллэрэ, кутуруктара суох. Д. Софронов
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, Таһыттан суулан киирдилэр, Оһох уотун күөдьүттүлэр. Дьуон Дьаҥылы
Таһырдьа сылдьыбыт дьон таҥара дьиэтин диэки суулан бардылар. Н. Павлов

аат.
1. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн (хол., эр-ойох, оҕолор, төрөппүттэр). ☉ Группа живущих вместе родственников (напр., муж с женой, дети, родители), семья
Ойуунускай дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Ыаллар үксүлэрэ сабыс-саҥа дьиэлэннилэр. М. Доҕордуурап
Арай дал диэки оҕус айаатыыр, көөртүм сайылык ыалларын сүөһүлэрэ мустубуттар эбит. Н. Заболоцкай
2. Дьиэ кэргэн дьиэтэ-уота, олорор тэлгэһэтэ, хаһаайыстыбата. ☉ Жилой дом, двор, домашнее хозяйство
Ыраах соҕус ханнык эрэ ыаллар көстөллөрө. Суорун Омоллоон
Уулусса эҥин бэрээдэгэ суох, онно-манна абыр-табыр ыаллар көстөллөр. Эрилик Эристиин
Кинилэр суол ортотугар олорор Мэхээстээх диэн сэниэ соҕус ыалга этэҥҥэ тиийэн кэлэн тохтоотулар. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Ыкса-чугас олорор, доҕордоһор дьиэ кэргэн (аймахтыы буолбатах). ☉ Близкие друзья, соседи
Олбуордарын кытыытынааҕы оту ыалларын тарбыйаҕа сиэн кирдиргэтэ сылдьар. Софр. Данилов
Булкун-аскын чугастааҕы ыалларгыныын үөрэ-көтө үллэстэн, аһаансиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан
Үтүө доҕотторум, ыалларым, бар-дьонум, мустубуккут иһин махтанабын. М. Доҕордуурап
♦ Ыал аайы баар кэпс. — туох да уратыта, дьиктитэ суох, ханна баҕарар баар (киһини этэргэ). ☉ Обычный, ничем не примечательный (о человеке — букв. имеющийся в каждом доме)
Маайа доҕоро ыал аайы баар боростуой киһи. А. Софронов
Сир аайы, ыал аайы баар кыыс, кыыс кыыс курдуга. А. Бродников
Ол эрэ буолуохсут, тимири ыйыстыбыкка дылы буолан, ыал аайы баар киһи эбит. П. Аввакумов. Ыал аатыттан аас — 1) эргэр. Быста дьадай, бэйэҕин кыайан ииттиммэт буол. ☉ Обнищать, разориться, стать несостоятельным
Оҕуһа суох хааллахпытына ыал аатыттан ааһабыт, бараҥҥын үлэлэспитэ буол. Күннүк Уурастыырап; 2) эһин-быһын, өл-сүт. ☉ Перестать существовать как семья
Кини Далбараайаптар ыал аатыттан ааспыттарын, эстибиттэрин истэн, аһыйбыта буолбута. «Чолбон»
Биһиги эстэн, төрөппүттэрбит өлөн-сүтэн, ыал аатыттан ааспыппыт. «ХС». Ыал устун бар (сырыт) эргэр. — быста дьадайан, кыаммат буолан, ыалы кэрий. ☉ Нищенствовать, ходить по миру
Мин ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Дьөгүөрдээн иэспин илтин эрэ, сотору ыал устун барыахпыт дии. Амма Аччыгыйа
Мин уруута-аймаҕа суох буолан, ыал устун барбытым, айаҕым иһин үлэлээн аһыыр хамначчыт курдук сылдьыбытым. «Чолбон». Ыал устун ыыт эргэр. — баарын-суоҕун барытын былдьаан ылан, ыалы кэрийэргэ күһэй, баайын-дуолун эс. ☉ Обездолить, сделать нищим, пустить по миру кого-л.
Ыал устун ыыппыт, онтон уоруйахха укпут — арыгы. А. Софронов
Оҕом Сүөдэр, тарбытыгар таралыйаҥҥын, хааһыбытыгар тотоҥҥун биһигини ыал устун ыыттыҥ. Н. Якутскай
Тулаайах эрэйдээхтэр тойонноро кэлэн үүртэлиирин, ыал устун ыыталыырын күүтэн олорбуттара. «ХС»
◊ Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтэ көр күбэ II
Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтигэр уруу тэрийбиттэрэ. Ыал аҕата көр аҕа. «Киһи билбэт гына уларыйан хаалбыккын дии», — диэн баран ыал аҕата уолун тыастаахтык сыллаан ылла. И. Данилов
Баҕа санаалаахпыт, хаһан эрэ төннөн Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн Ыал аҕата буолан олорор. С. Данилов. Ыал буол — кэргэн тахсан биитэр ойох ылан бииргэ олор, дьиэтэуотта, хаһаайыстыбата тэрин. ☉ Создать семью, обзавестись хозяйством, жить семейной жизнью
Биһиги манна кэлэн, ыал буолан иккиэйэҕин буккураһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Бу эдэр киһи үөрэххин бүтэрэн үлэһит буоллаҕыҥ, хаһан ыал буолуох курдуккунуй? М. Попов
Атын дьон оҕолоро кини сааһыгар ойох ылан, ыал буолаллар, оҕо төрөтөллөр. Ф. Захаров
ср. др.-тюрк. аҕыл ‘загон для скота’, алт. айыл ‘дом (семья); юрта; селение’, уйг. аилэ ‘семейство, семья’, авыл ‘аул’, монг. айил ‘группа юрт, селение’