I
туохт.
1. Туох эмэ көтөн, кыырайан иһэри илиигэр түһэрэн ыл. ☉ Поймать, схватить что-л. на лету
Микиитэ хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
«Икки чыккымайы кытта биир көҕөн иҥнибит», — Таалай хортууһун өрө быраҕан баран хабар. С. Маисов
2. Мэҥиэни ыйыстан күөгүгэ иҥин (балык туһунан). ☉ Хватая насадку, попадаться на удочку, клевать (о рыбах)
Ээй, ол чиэрбэни мунду эрэ хабар, өрүс балыга ас диэбэт, тиэстэни ордорор. И. Федосеев
Буордаах ууга күөгүнү быраҕар туһата суох, балык мэҥиэни көрөн хаппат, оттон бу сырдык өттүгэр курдаттыы көстө турар, ол иһин манна балык улгумнук кэлэр. Н. Заболоцкай
Көр эрэ, «Чардааттаах» үрэҕин төрдүгэр балык хабар да хабар үһү. «ХС»
3. Ытыр, хадьырый (ыт, сылгы туһунан). ☉ Хватать, сжимать зубами, кусать (о собаке, лошади)
Ат бөдөҥ, модьу тиистэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай илиитин сулбу тардан куоттаран биэрдэ. Далан. Кустук [ыт оҕотун аата] ыйылыы түһэн баран, дьиэтин диэки ыстаммыта, анарааҥҥыта буутун быһа хабан хаалбыта, ол кэннэ эккирэтэ сорумматаҕа. И. Федосеев
Соһуйбут ыт ырдьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол хаҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Тугу эмэ түргэнник сиэн бүтэр, уобалаан кэбис. ☉ Быстро съесть, слопать, умять, проглотить что-л. (обычно простую еду)
Саһыл: «Бу быыкаайык хайах сыыһа аҕаллым, маны хабан көрөөхтөө!» — кэһиитин дуомун ылан талыр гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I
Уол тэриэлкэтигэр уурбут эттэрин начаас хабан кэбиһэн баран, ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Остуол хотойор аһа икки-үс хаппыт кэтилиэт, килиэп аҥаарын дуома буолан биэрдэ, ону кыраппыыны түгэҕэр хаалбыт тымныы уунан дьулурутан, начаас хабабын. «ХС»
5. көсп. Ханна, туохха эмэ тэнийэн тиий. ☉ Охватывать, разлетаться, распространяться (напр., о вести); включать в себя (напр., о территории)
Бассабыыктар үтүөҕэ баҕаралларын туһунан дэриэбинэҕэ эрэ буолбакка, ону ааһан бүтүн улууһу хабар киэҥ кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Начаас икки ардыгар бастаанньа дойду киин уобаластарын бүтүннүүтүн хаппыта: сүүһүнэн тыһыынча бааһынайдар уонна кулуттар тэбис-тэҥҥэ өрө турбуттара. КФП БАаДИ
Чукотка территорията 660,6 тыһыынча кв. км хабар. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Кими эмэ туохха эмэ тарт, кытыннар. ☉ Приобщать, присоединять кого-л. к чему-л. (например стать участником, компаньоном или членом чего-л.)
[Күндэ] саха литературатын куруһуогун тэрийбитэ. Онно оскуола үөрэнээччилэрин эрэ буолбакка, куорат билиэн-көрүөн баҕалаах ыччатын барытын хаппыта. «ХС»
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
Төрөөбүт айылҕаны харыстааһын дьыалата биһиги Ийэ дойдубутугар норуот киэҥ маассатын хабар буолбута быданнаата. «Кыым»
7. көсп. Түөкүннээн атын киһи баайын, харчытын иҥэрин. ☉ Воспользоваться удобным случаем и присвоить, прихватить чужое добро
Березовскай төһө даҕаны таһыттан көрдөххө олоҕо суох чэпчэки киһи курдук көстүбүтүн иһин, олох суолугар, иннигэр, босхо сытары мэнээк аһарбат, хабан иһэр киһи быһыылааҕа. Далан
Хассыырдыы сылдьаммын арыгыны хабан кыайтаран турардаахпын. М. Доҕордуурап. Сотору аны сопхуостаан эрэр Тумат диэн уоллара дьону балыйбыта, харчыны хаппыта иһиллибитэ. К. Чиряев
♦ Иилэ хабан ыл көр иил
«Тулуйбакка!» — Фокин сүр хомоҕойдук иилэ хабан ылан, кэпсэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
«Эн биһиги биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии», — Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайскай. Роза эҥээркэй, чуор куолаһынан ырыаны хайдах эрэ ураты долгутуулаахтык таһаарар. Биһиги кинини иилэ хабан ылан, эрчимнээхтик түһэрсэн ыллаан барабыт. «ХС»
Өллө хап — көр өл II. [Уоллаттар] Отуу-хахха туттубакка, Уот да отто барбакка, Саллаат курдук тиэтэлинэн, Саҥата суох өл хаптылар. Күннүк Уурастыырап
Күн иккис аҥаарыгар добуоччу тартара түһэн баран, сэмсэ аһылыкпытын аһаан өл хаптыбыт, оҕустар эмиэ булгутуллан сынньаннылар. С. Маисов
Сир үрдэ сарсыарда барык-сарык эрдэҕинэ, ламууттар суолга туруохтарын иннинэ уоттарын ыксатыгар олорон таба этинэн уонна кирпииччэ чэйинэн өл хаба олорбуттара. МС МК
◊ Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Кыыс үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар тахсан, сөбүлүүр идэтинэн сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан диэбиттии үлэлээн барбыта. Хабан ыл — эмискэччи хамсанан кими-, тугу эмэ тутан ыл. ☉ Резким движением схватить, выхватить кого-что-л., поймать что-л. Бааска саатын хабан ылан, биһигини көрө охсон, күөл диэки халыйан эрэр кустары ытан түптэлэппитэ. Далан
Харайдаанап өссө да төттөрү тарпатах илиитин хабан ылан, бобо тутан илигирэттэ. Софр. Данилов
Тима бүк тутуллубут суругу Өрүүсэҕэ уунна. Өрүүсэ хабан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. А. Сыромятникова. Хабарҕатыттан хап (ыл) көр хабарҕа. Эмээхсинэ оҕонньорун саҥардыбакка хабарҕатыттан хаба олорбута
др.-тюрк. хап
II
хап курдук — киһи тутуһара туох да суох, барыта орун оннугар, сөрү-сөп (киһи хайдах тутта-хапта сылдьарын, таҥаһын-сабын туһунан этэргэ). ☉ О человеке: ладный во всех отношениях, хорошо сложён, ловок, быстр, аккуратен, безупречен
Испирдиэн бэрт Ис киирбэх, Хабырыыс бэрт Хап курдук. Өйдүүр өйдөөх, Саныыр санаалаах, Саҥарар тыллаах, Киһиттэн тиэрэтэ суох Кэрэ кэмэлдьилээх Оҕо дьон этилэр. А. Софронов
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хап курдук оҕонньор. А. Бэрияк; хап сирэйгинэн — умса, сирэйгинэн (баран түс). ☉ Лицом вниз (падать)
Абааһы кыыһа [оххо табыллан] хаһыытаабытынан, Хап сирэйинэн умса баран түстэ. ТТИГ КХКК
Сергей быраатынаан дэлби тэбии долгунугар оҕустаран утуйан букуруһа сыппыт оһохторун үрдүттэн эһиллэн хап сирэйдэринэн муостаҕа быраҕыллыбыттара. С. Тумат