I
1. аат.
1. Туох эмэ төгүрүк кылдьыыта. ☉ Дужка, ободок чего-л.
Быдарааҕын иититтэн ылан иккиһин омурдуох гынан иһэн, тохтоото. Р. Кулаковскай
Бэрдин бэрт, биир дьэс тэриэлкэни кытары дьэс солуур иитин булан таһаарбыта. Н. Павлов
Били айылаах абырыыр ачыкытын икки иитин эрэ өрө ыйаан, салгыҥҥа салыбыратан таһаарбыта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ ыараханы ууга бырахтахха үөскүүр төгүрүк тиэрбэс. ☉ Круги на воде, образующиеся при падении в нее тяжелых предметов
Хопто кутуругун анныттан туох эрэ кыра хара арахсан, ырбыыга «чоп» гынна, онуоха …… бүлүүһэ саҕа төгүрүк ии дьиримнээмэхтээн баран, сүтэн хаалла. И. Никифоров
Көлүччэ сиэркилэ ньууругар иилэр сотору-сотору эргичиһэн ылаллар. Уустаах Избеков
Төгүрүк иилэр улам кэҥээн испиттэрэ. ОГГ ТЛ-8
3. Халлаан саҕаҕа. ☉ Горизонт
Күн хааннаах хараҕын уутуттан халлаан иитэ кып-кытархай дии... И. Гоголев
Халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйэн, быһах өнчөҕүн курдук, кылбайа сырдаан барар. Н. Якутскай
Торҕо томороон халлааммыт Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрө турбутум. С. Зверев
△ Халлаан эттигин тула үөскүүр сырдык төгүрүк хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела (напр., Солнца, Луны)
Күн иитэ тумарык иһигэр хайдах эрэ өспүттүү, мөлтөхтүк кытарымтыйан көстөр. В. Протодьяконов
4. көсп. Территория, эргимтэ (үксүгэр төгүрүк сир курдук өйдөнөр); кирбии, быыс. ☉ Ограниченная территория; граница, разделительная черта, предел
Сэттэ буолас Иитин тухары сиэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Суола үрэх] икки иитинэн өрө үллэн, ыйылла-ыһылла турар эбит. П. Ойуунускай
Манна холкуос иитин иһигэр турар туһата суох тутуулары, хотоннору, күрүөнү-хаһааны көтүрэн уонна уоттаан туран хорутары көҥүллүүргэ үс киһиттэн хамыыһыйа тэрийдилэр. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэбит киэҥ бааһына Иитин тула эргийэр. Дьуон Дьаҥылы
Кини дойдутун иитэ боротуоха уутун уҥуоргу кытыытынан баар. М. Доҕордуурап
5. Сорох таҥнар таҥас билэтэ, биилэ (хол., ыстаан). ☉ Пояс (лента, ремень для завязывания по талии)
Аҥар илиитин ыстаанын иититтэн бобо тутан илгиэлэнэн кэбистэ... Амма Аччыгыйа
Этэ бүтүннүү көстө сылдьар, баккыта аҥардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Мөһөөччүк түгэҕиттэн хара лаахтаах быыкаа бэстилиэти ылан, эргим-ургум көрдө уонна ыстаанын иитигэр кыбыта аста. М. Доҕордуурап
6. көсп. Дьон-сэргэ эйгэтэ; туох эмэ холбуу ылыллыбыта. ☉ Среда (круг людей, языковая, географическая и т. д.)
Холкуостаахтар маассаларын иилэрин иһигэр эрчиллэн, үлэ күннээҕи үөрэҕэр такыллан, уһаарыллан тахсар. П. Ойуунускай
Оҕо үксэ күннээҕи олоҕор туттар тылын эйгэтэ, иитэ кыараҕас, ахсаан өттүнэн дьадаҥы буолар. ФНИ ТЛТКҮө
2. даҕ. суолт. Эргийэ, төгүрүйэ барар. ☉ Опоясывающий, расположенный кругом
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Эргийэ барбыт ии хайа түллэр түөһүгэр ньирилии-ньирилии турар [куорат]. Амма Аччыгыйа
♦ Иитэ суох иэдээн (илдьиркэй) көр аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй)
Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм. Саха фольк. Сороҕор бэрт кыраттан олоҕун устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
Иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ
II
саҥа алл.
1. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, уничижение, укор
Ии, ол баай диэн харыстыахпыт дуо? Суорун Омоллоон
Ии, эн тугу билэҥҥин, ити мээнэ уос кураанах буолуохтааҕар. А. Сыромятникова
2. Таптааһыны, эйэргээһини, аһыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает любовь, ласку, жалость
Ии, бу ытык мас барахсан намылыйан тугун үчүгэйэй. Суорун Омоллоон
Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо? Суорун Омоллоон
Туох үчүгэй оҕотой, ии, эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
3. Айманыыны, долгуйууну соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает тревогу, волнение, удивление
«Ии, оҕобун даа, оҕобун!»- дии түстэ сүрэҕэ ыарыйда. Суорун Омоллоон
Ии, киһини өлөртүүллэр үһү. Илэ сиэхситтэр буоллахтара дии, сэгээр! Күндэ
Ии, оҕом кэллэ. С. Ефремов
4. Саҥа аллайыыны, эбэтэр сыһыан тылы кытта холбостоҕуна олору күүһүрдэн биэрэр. ☉ Усиливает выразительность междометия или модального слова, к которому примыкает
Ии, үөдэн, соруоха... П. Ойуунускай
Ии, үөдэн! Итиниэхэ эһигини ким кэлэн тиэрдиэҕин... Эллэй
«Ии, дьэ, сыана да буолан...» - диэтэ ойоҕо, сөҕөн-махтайан. Күндэ