I м. 1. (животного) түү; мех зайца куо-ба с түүтэ; 2. (выделанная шкура) тирии, түүлээх тириитэ; түүлээх, түүлээх таҥас (одежда); ь дорогих мехах күндү түүлээх таҥастаах; 3. (бурдюк) симиир, хаа.

I
түөлбэ. долборук диэн курдук
Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. Күкүрүгэр толору оту симнэ. И. Гоголев
Хас да хонуктан бэттэх ынаҕа арбы-сарбы туттубутун, муннун күкүргэ анньан туран ытыырын эмээхсин бэлиэтии көрбүтэ. В. Иванов
Оту хотоҥҥо тыраахтар үтэн киллэрэр, ол транспортер устун борооскулар аһыыр күкүрдэригэр эриэдэхси тарҕанар. ИКДь
бур. хүхчүр, монг. хөхүүр ‘бурдюк’
II
даҕ. Улахан, сүүнэ. ☉ Массивный, огромный
Икки күкүр таас кынаттаах барылыыр бар өксөкү кыыл баар үһү (тааб.: бырдах). Үс күннүк сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар эбит. Ньургун Боотур
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
◊ Күкүр таас — улахан кэлим таас, сымара таас. ☉ Большой массивный камень, каменная глыба
[Сибэкки:] Күөнтээн саба баттыы сатыыр Күкүр таастыын мөккүспүтүм. М. Ефимов. [Муора долгунун] Күүрдэн таһааран, Көтөҕөн аҕалан Күкүр таастарга Күндээрдэ ыһыахтыыр. В. Лебедев (тылб.). Күкүр <таас> хайа аат., поэт. — туруору үрдүк хайа. ☉ Высокая отвесная гора. Күлүбүрүү тахсыбыт, Күөрэйэ ойбут күнүм Күкүр хайа кэннигэр Күндээрбитинэн киирдэ. Саха нар. той. IV
[Бүлүү өрүс] Туоратынан барыа диэн Күкүр таас хайанан күөйүүлэммит. Саха нар. ыр. Күкүр хайа күлүгүнэн Күндү маҥан күн Күөрэйэ көтөн, Сарбынньахтаах сардаҥата Сараадыйа тахсыа. А. Софронов
III
тыаһы үт. т. Тугу эмэни күүскэ аалыыттан тахсар кыычырҕас тыас (хол., тимири бөдөҥ игиинэн). ☉ Звук, похожий на скрежет (напр., производимый толстым напильником при опиливании железа).
ср. кирг. күтүр ‘звукоподражание хрусту’, казах., осм. күтүр-күтүр ‘сильно, с шумом’

аат., эргэр.
1. Араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах ол-бу кыра малы (хол., иннэлиги, сүүтүгү, чокууру, кыаны, хамсаны) угарга аналлаах сиэп курдук туттуллар, курга бааныллар эбэтэр санныга кэтиллэр сарыы эбэтэр тирии хаа. ☉ Небольшая кожаная или ровдужная сумочка (кошелёк, кисет, мешочек), подвязываемая к поясу вместо кармана или надеваемая через плечо, для хранения мелочи (напр., напёрстка, игольника, трубки, огнива)
Наҥнайа, өттүгүттэн сүөрэн ылан, киистэлээх, оҕуруолаах хаппары Сардаана кыыһыгар бэлэхтиир. Суорун Омоллоон
Маша кистээбит тирии хаппарын ылан кэппитэ уонна харчытын сороҕун кистии уктубута. Н. Якутскай
Саҕынньаҕын иһинэн кэтэ сылдьар хаппарыттан хататын ылан сахта, саһаҕаҕа уот хатаан, дьиэ иһин сырдатан көрдө. Болот Боотур
△ Ат ыҥыырыгар холбуу баайыллар обургу соҕус хаа. ☉ Сумка, подвязываемая к седлу лошади
Саһылы Дагдаҕар ыҥыырын хаппарыгар уктубута. Далан
Фотограф киһи хаппар курдук сүгэ сылдьар тэрилэ аата-ахса суох үгүс. С. Федотов
[Паабылап] Хаппары ылан ампаарга киирэн сүөкүүр. Солоҥдо, кырынаас, тииҥ, саһыл тириитин араартаан ааҕар. Н. Туобулаахап
2. Ойуун таҥаһа: уҥа саннын диэки ыйанар, кыырар кэмигэр абааһылары кытта күөн көрсөрүгэр хахха буолан, кинилэри тэйитэр аналлаах түөрт муннуктаах тимир. ☉ Четырёхугольная железная пластина, висящая на правой стороне борта шаманского костюма в виде клапана косого бокового кармана, символический щит шамана, отражающий удары злых духов во время борьбы с ними в процессе камлания.
◊ Маныыһыт хаппара — маныыһыт суумката диэн курдук (көр маныыһыт)
Биир сыллаах сыыс оттортон маныыһыт хаппара ордук элбэх. Хабах хаппар көр хабах. Кыыс хабах хаппарыттан хомуһун таһааран оонньоон дьырылаппытынан барда. Хаппар куҥ көр куҥ. [Бааһырбыт Сэмэн] Хардыылаатаҕын аайы, хаҥас атаҕын хаппар куҥун иһинэн иннэнэн тэһитэ кэйэргэ дылы. Н. Якутскай
Сөпкө сайдыбыт быччыҥнаах инниттэн-кэнниттэн көрдөххө хаптаҕай соҕус көрүҥнээх, түөһэ, лаппаакыта, сиһэ, самыыта уонна хаппар куҥа сөпкө толорулар. Сылгыһыт с. Холун битийэрин аалсыһар сирин хонноҕун анна, өрөҕөтүн кытта тардыһан холбоһор сирин быттыга, аалсыһар куҥун ис хаппар куҥа дииллэр. СЭЭУоК
ср. др.-тюрк. хап ‘сосуд, бурдюк, мешок’, тат. капчык ‘мешок, торба’