1. туохт.
2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
   Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
   Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
   Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
   Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
   Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
   □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
   △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
   Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
   Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
   Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
   [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
   Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
   Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
   кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., ас, табаар, таҥас) төһө харчыга турара, төлөбүрэ, атыыта. ☉ Цена, стоимость чего-л. (напр., продуктов, товара)
Сарсыныгар Миитэрэй нууччаттан биир иһит испиир сыанатын харчынан толору ылбытын үрдүгэр үрүҥ бурдук, саахар, кирпииччэ аҥаара чэй, сымала курдук хара мыыла …… аҕалла. Амма Аччыгыйа
Ол атыыһыт буоллаҕына, ол тааһы омук сиригэр иирбит улахан сыанаҕа биэрэн, наһаа байбыта үһү. Суорун Омоллоон
[Массыына атыылаһаары] икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Ордугун иэс ыллым. Далан
2. Үөрэххэ билии таһымын көрдөрөр анал ылыныллыбыт бэлиэ. ☉ Принятое обозначение степени знаний, оценка
Биллэн турар, үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Кини [К.Г. Неустроев] үөрэммит предметтэригэр биир да орто сыананы ылбатаҕа, эҥкилэ суох туйгун уонна үчүгэй сыаналарынан гимназияны бүтэрбитэ. П. Филиппов
Биир үөрэнээччини учуутал хас да төгүл ыҥырыан сөп уонна киниэхэ уруок түмүгэр сыана туруорар. ННН СТМО
3. көсп. Туох эмэ туһунан санаа, дьүүл. ☉ Суждение, мнение о чём-л., оценка чего-л. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
«Оо, кыра дьон илиитигэр былаас киирэн, олох уларыйбыт да эбит», — диэн Уулаах иһигэр сыана биэрдэ уонна били дьулайар-куттанар тойотторун сэтэрии санаата. Эрилик Эристиин
Уголовнай процессуальнай сокуоҥҥа этиллэринэн, саҥа арыллан тахсыбыт түгэҥҥэ юридическай сыана, суолта бэриллиэхтээх. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ дьиҥнээх суолтата. ☉ Истинное значение чего-л., ценность
Үлэ сыанатын биһигиттэн ордук ким да билбэтэ буолуо. Суорун Омоллоон
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһантуоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Оо, хайдахтаах кэрэний биһиги олорор олохпут! Бу охсуһуу дьылларыгар биһиги өссө өйдөөтүбүт — олохпут сыанатын. Т. Сметанин
♦ Бас быстар сыаната көр бас II. Саатын атыылыыр да, бас быстар сыанатын көрдүүр
□ Саҥа тутууну ыытыаххын баҕардаххына, сири бас быстар сыанатыгар атыылаһан ылыахтааххын. «ХС». Сыанаҕын ыарат калька. — атын дьон хараҕар бэйэҕин үрдүктүк туттуна сатаа. ☉ Набивать себе цену
«Мылаахаптан өссө үчүгэйдик көрдөс. Ылыныаҕа. — Айдар, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, түннүк диэки хайыста. — Кини ол сыанатын ыаратар». Н. Лугинов
Ол гынан баран, бу ыар аһыыга, кыһалҕаҕа ылларбыт сордоохтору буукса куттаан, сирбиэтэнэн, сыанатын өссө ыаратыан, ааттаһыннарыан наада. «ХС»
◊ Сыана быс — тугу эмэ сыаналаа, төһөҕө турарын эт. ☉ Установить стоимость, цену чего-л. «Сыанабын сибилигин быһабын дуу?» — диэн Кынчалов бу тойонтон төһө кыалларынан түргэнник куотаары ыйытар. Н. Якутскай
«Чэ, хата [үбү уоппустуурга] сыаналыыры сыаналааҥ, тахсан сүөһүнү көрүөҕүҥ», — диэтэ эдэр чаччыына. Онтон кырдьык даҕаны оннук буоллаҕа диэххэ айылаах таҥаһы сыана быһан бардылар. Эрилик Эристиин
Ньукуус биһигини сылы быһа үүтүнэн, сымыытынан уонна хортуосканан хааччыйарга сөбүлэспит ыалларыгар сырытыннартаата. Сыанатын быһыстыбыт. «ХС». Сыаната биллибэт — олус күндү, наһаа сыаналаах. ☉ Цены нет, бесценный (о чём-л.)
Өссө сыаната биллибэт биир үтүөкэн «кистэлэҥ» бу кырдьаҕас эргиэн бэтэрээнин үлэтигэр баар. Ол кини дьону кытта үлэни сатыыра, иллээх кэлэктииби тэрийэрэ, эдэрдэргэ дьиҥнээх настаабынньык быһыытынан иитэр үлэтэ буолар. Дьону үөр.
II
аат., кэпс.
1. Тыйаатырга көрөөччүлэр иннилэригэр артыыстар оонньуур сирдэрэ. ☉ Сцена. Сыанаҕа тахсан, дьоһуннаахтык туттан ыллаан чаҕаарар
□ Манна, бу тыйаатыр сыанатыгар, төрүөхтэрэ кэнэҕэски модун талааннар. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа, литературнай айымньыга кэпсэнэр сабыытыйа быстах түгэнэ, көстүүтэ. ☉ Эпизод. Быраһаайдаһыы сыаната