I
туохт.
1. Сыалгын табыма, таһынан, сыыһа ыт, бырах. ☉ Не попадать в цель, промахиваться (стреляя, бросая и т. п.)
Биир көҕөн көтөн тахсыбытын сыыһан кэбистим. Амма Аччыгыйа
[Куһу] таба оҕустаххына өлөрөҕүн, сыыстаххына туох кэлиэй. Т. Сметанин
2. көсп. Алҕаһаа, ханнык эмэ эндиэни, сыысхалы таһаар, сөбө суохтук быһыылан, быһаар. ☉ Ошибаться, совершать какую-л. оплошность, промах
Кини тахсан барарын кытта, «Ыты баара, тутан ылан сибииккэлээминэ сыыстыбыт ээ», — диэтэ Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
[Чокуурап:] Эн сыыһаҕын. Эн хайдах өйдөөбөккүн: МТС бэйэбит туһабытыгар аһылларын. С. Ефремов
Бэйбэрикээн [эһэ аата] бэйэтэ даҕаны сыыспыта. Эрдэ, оҕолоро уу ньулдьаҕай, тугу да билбэт-көрбөт эрдэхтэринэ, бу сири булларбыта. И. Федосеев
ср. ДТС йаз, кирг. жаз ‘ошибаться, допускать промах, промахиваться; грешить’
II
1. аат.
1. Ханна, туохха эмэ түспүт, хатаммыт эбэтэр булкуспут киһи быһаара барбакка үрдүттэн бөх, туора эттик эрэ курдук көрөр бытархай предметэ (хол., буор, бөх бытарыйбыта). ☉ Сор, соринка, пылинка
Остуолугар таммалаабыт сыыһы кичэл баҕайытык үрэн буһурҕатан ыраастаата. А. Софронов
Абырааҥ, быыһааҥ, атастар, Харахпар сыыс аалар. Т. Сметанин
Ол да турдар, кини тас көрүҥэр аймаммытын булуоҥ суоҕа, сонун эҥээригэр, сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Тугу эмэ (хол., дьиэни) хомуйбут бөх мунньуллубута. ☉ Сухой мусор
Ону истээт дьон тахсан, Тиэргэн сыыһын күртүлэр, «Күндү сааспыт барахсан, Ыалдьыттаарыый!» — диэтилэр. И. Гоголев
Сыкана эмээхсин Титиик далыгар Сыыһы чөмөхтүү Сылдьара көһүннэ. С. Васильев
△ Туох эмэ туһа буолбат тобоҕо. ☉ Остатки чего-л., остающиеся без пользы
Лэкиэс түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов
Куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
[Булчут сахалар] биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыттары. И. Федосеев
2. сыһыан т. суолт. Тардыы сыһыарыылаах сорох тылы кытта холбостоҕуна аччатан көрдөрөр, атаахтатар, аһынар суолталанар. ☉ С притяжательным аффиксом в сочетании с некоторыми существительными приобретает ласкательноуменьшительное значение
[Ыстапаанньыйа] биһигиттэн Ньукулай оҕонньор үс арсыын сиидэс сыыһыгар соҕотох ыанар ынахпытын өлөртөрөн ылла дии. Күндэ
Оҕом сыыһа, утатаахтаабытыҥ буолуо, бу собо миинин иһээхтээн кэбис. И. Гоголев
Дьоҕус истипиэндьийэ сыыһыгар тэҥнээтэххэ, кини ылбыт гонорара бүтүн баайга тэҥнээҕэ. Н. Заболоцкай
Кини билигин туох эмэ кыра үлэ сыыһын булан аралдьытына түстэр. Н. Заболоцкай
♦ Сыыс (сыыска) түһэримэ — 1) тугу да хаалларбакка, барытын болҕомтоҕо ыл, наадалааҕынан аах. ☉ Брать во внимание все детали, ничего не пропуская
Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
Нуучча, саха, дьүкээгир оҕолоро кэчигирэспиттэр. Кинилэр учууталлара Татьяна Васильевна кэпсээниттэн биир да тылы сыыска түһэрбэккэ истэн олороллорун көрүөххэ олус бэрдэ. «ББ»
Биһиэхэ тыа оҕолоро саха суруйааччыларын кинигэлэрин сыыска түһэрбэттэр. «ХС»; 2) түргэнник ылын, тутатына өйдөөн, иҥэринэн ис. ☉ Схватывать быстро, налету, понимать с полуслова
Ылыныгас баҕайы уолчаан, тугу да сыыс түһэрбэт. Э. Соколов
Тиэхээс сэрии туһунан уруккуттан даҕаны элбэҕи билэркөрөр киһи быһыытынан учууталлара, истээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. «ХС»
Сыыска- буорга түһэримэ — сыыс (сыыска) түһэримэ диэн курдук. Итини сыыскабуорга түһэрбэккэ иһиллээн олорбут Владимир Лукич олорор миэстэтиттэн туран кэллэ. Г. Колесов
Сутурукуоп сыыска-буорга түһэрбэккэ истэр, субусубу тоҥхох гынан сэргиир. У. Нуолур
Саха дьоно биһиги айымньыларбытын сыыска-буорга түһэрбэккэ умсугуйан ааҕаллара олус үөрүүлээх. «ХС». Харахтан сыыһы ылбыттыы (ылбыт курдук) — дөбөҥнүк, чэпчэкитик (ыарыы ааһарын туһунан). ☉ Как рукой сняло (обычно о болезни, недомогании)
[Акаары Мэхээс:] Оннооҕор былырыын мин саадьаҥ сыатын сиэн баран испинэн таарымталаммыппын соҕотохто, харахтан сыыһы ылбыт курдук, абыраабыта. Эрилик Эристиин
Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. «ХС»
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС»
◊ Сыыс от көр от
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, кирээдэ көмүөхтэрин, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыыс оттор культурнай үүнээйилэри сабардыыллар, …… инньэ гынан үүнүүнү лаппа намтаталлар. ИИК СОХТ
Сүбүөкүлэ плантациятыгар сүбүөкүлэ үүнэр кэмигэр хаһан даҕаны сыыс от суох буолуохтаах. ХКА. Сыыс тыл — кэпсэтии тылыгар чопчу суолтата суох, мэнээк туттуллар тыл. ☉ Лишнее слово, которое используется многократно без определённого значения, слово-паразит
Бу үүнүү курдук тэҥ, ситэ Ыраас, сыыһа суох тыллаах Ленам дьиҥнээх да поэта Буолуом ыраах быһыылаах. Дьуон Дьаҥылы
Үлэһиттэри, биригэдьиирдэри кытта кэпсэтэригэр …… сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров
Сахалыы кэпсэтиигэ нууччалыы сыыс тыллары үгүстүк кыбытыы баар буолар. СТЫМ
III
харыс. т. Ыт (булт кэмигэр). ☉ Собака (во время охоты).