I частица
ээ. Ыйытыыга туттуллар тыл. А? Что ты сказал? - Ээ? Туох диэтиҥ?
II союз
оттон, буоллаҕына, буоллаххына. я читаю, а ты пишешь - мин ааҕабын, оттон эн суруйаҕын; мин ааҕабын, эн буоллаххына суруйаҕын. я пришел, а он остался - мин кэллим, оттон кини хаалла. Мэлдьэһиигэ бу ситим тыл туттуллубат: не я, а он - мин буолбатах, кини; не пишет, а рисует - суруйбат, уруһууйдуур

I союз оттон, ол гынан баран, да (сороҕор тпуспа тылбаастаммат); я пришёл, а он остался дома мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла; на горе дом, а под горой ручей хайа үрдүгэр дьиэ, оттон анныгар үрүйэ; хотя была уже ночь, а никто из нас не спал хайыы-үйэ түүн этэ да, биһигиттэн ким да утуйа илигэ;¹ я зайду к вам послезавтра, а не завтра мин эһиэхэ өйүүн сылдьыаҕым, сарсын буолбатах; поезд уходит через час, а ты ещё не готов к отъезду поезд биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун; он спрашивал, а сам не слушал кини ыйыталаһара, ол гынан баран бэйэтэ истибэт этэ; что ты делаешь? — А я читаю эн тугу гынаҕын? — Оттон мин ааҕабын; # а именно чопчу эттэххэ; а (не) то (в противном случае) инньэ гымматаххына, ол буолбатаҕына; спеши, а то опоздаешь тиэтэй, (инньэ гымматаххына) хойутуоҕуҥ.
II частица ээ; что ты сказал? а? туох диэтиҥ? ээ?; сынок, а сынок, иди сюда! уолум, ээ, уолум, кэл манна!
III межд. ээ, ньии; а, вот оно что! ээ, бу курдук эбит дии!; а, попался! түбэстиҥ ээ!

(ан=) тыл сүрүн чааһынан этиллэр бэлиэ, свойство суоҕун бэлиэтиир тыл иннигэр сыстар эбиискэ, хол. анормальный нормальнайа суох; алогичный логичнайа суох, логиката суох. и

аат.
1. Саха алпаабытын бастакы буукубатын аата. ☉ Название первой буквы якутского алфавита
Саамай аҕалара буоларын быһыытынан, А буукуба аан тыл этэн, мунньаҕы аспыт. П. Тобуруокап
Судургу «А» буукубаттан Эрэдэһиннээх формулаҕа, Уон сыллаах көхтөөх айан Ити аата, бараннаҕа. И. Гоголев
Төлкөм төһүүтэ буолбут төрөөбүт алпаабытым аан арыйааччы, айах тутааччы, айхал амалыйааччы ааттаах үтүө санаалаах, алыс көнө майгылаах А буукубатын адьас начаас булсубутум, атас-доҕор туттубутум. Н. Рыкунов
2. тыл үөр. Айах кэлин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук заднего ряда, нижнего подъема, негубной
Тыл олоҕо о эбэтэр а дорҕоонунан араастаан этиллэр буоллаҕына, сурукка о буукубанан бэриллэр. ДНД СТ

аат.
1. Туох эмэ биир кэлим дьапталҕата (хол., буор, кумах уо. д. а. ). ☉ Слой, пласт (напр., земли, песка и т. п.)
Биэрэк устун, хара кыраасканан сурааһынныы эҕий-дугуй тардыбыт курдук, чараас хара араҥа барар. А. Федоров. Почва диэн сир үүнээйинэн бүрүллүбүт үрүт араҥата. КВА Б
Хайа үрүт араҥатын [чоҕор тиэрдэ] соролооһун үлэтэ бара турар эбит. БИ СТ
2. көсп. Уопсастыба, нэһилиэнньэ, дьон ханнык эрэ бөлөҕө. ☉ Та или иная группа людей, населения, общества
Бааллар — буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холкуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
Оттон нэһилиэнньэ бары араҥаларыгар киэҥник өтөн киирбит тыллар сүнньүнэн сахалыы форманан бараллар. СТЫМ
3. көсп. Туох эрэ биир туспа чаас буолар бөлөҕө. ☉ Однородная масса как часть чего-л.
Билигин да саха бүттүүн тылын словарнай састаабыгар эргэрбит тыллар араҥалара олус кыараҕаһа суох. АПС СЛ
Саха тылын наардаталаан көрдөххүнэ, хас да араҥаны булаҕын. ЧМА ЭТНББ
◊ Араҥа туос — саас-сааһынан арахсар туос. ☉ Слоистая береста
Урут кырдьаҕас булчуттарга Дмитриев баарына хайаан даҕаны испиискэни араҥа туоска суулатан хоонньуларыгар уктарара. «ХС»
Араҕас субалаах, араҥа туостардаах, Сэбирдэх симэхтээх, айгырас лабаалаах Хатыҥчаан чараҥым суугунуу тыаһаата, Саһархай таҥаһын наҥначчы таҥынна. А. Бэрияк

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт. Ыҥыыр анныгар буутайы (ботону) уур. ☉ Подкладывать потник под седло лошади. Аты буутайдаа. Сыбыдах аты буутайдаан баран миинэрбит

аат. Оҕустахха, уу (у о п - сайынан убаҕас) таммаҕа ыһыллыыта. ☉ Брызги (о каплях жидкости)
Охсубутугар силэ үрэллэ түстэ да, силин бырдаҥалара халлаан түөрт муннугун диэки көтөр эҥин арааһынайа буолан көтө турдулар. Суорун Омоллоон. Дьол, үөрүү көмүскэ уутунуу, Фонтаммыт ибиирэр таммаҕа — чуумпу түүн ньууругар Чоккуруур бырдаҥа. А.Абаҕыыныскай

бырдаҥалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Биир орой мэник уолчаан, сүүрэн иһэн, бадарааны бырдаҥалатта. Н. Габышев
Хоптолор ардыгар ууну сыр гыннаран, дьэҥкир таммахтары бырдаҥалаталлар. И. Сосин

сыһ. Бырдаҥалаппыт курдук арыттаахтык. ☉ С большими промежутками, не часто, редко, разбросанно
Комендант, дьабадьытыгар бөппүрүөскэ уобуулаах олорон, лиис кумааҕыны бырдаҥалаччы суруйан бүтэрбитэ. Н. Островскай (тылб.)

көр дьаҥсал
Тоҕус хартыгастаах Добун маҥан халлаан Тоһуу дугуй былыттарыгар Дуолан дьаҥсаат этиҥнэр Тоҕута-хайыта бардылар. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ таҥара сырдыгар Хара тыын хараҕа сааппыта, Үөрүүнү көрсөрүн оннугар Ыар дьаҥсаат дьаҕырҕан саалынна. М. Лермонтов (тылб.)

агдай диэнтэн көстө түһүү. [Бохсоҕоллой] Агдас гына түстэ, Дьиэрбэҥ ох курдук Дьиэгэнийэ түстэ. П. Ойуунускай

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»