пах (человека) паховый; быттыккар-хонноххор саһыар фольк. спрячь в своём паху (т. е. защити); ср. бырта 1.

вошь # сир быта киһи а) работяга; б) умный, предусмотрительный, осторожный человек.

n. groin

n. louse

аат.
1. Кыыл, сүөһү, киһи атаҕын уонна иһин икки арда. ☉ Пах
Ат, кымньыы нэмиллэх гыныытыгар быттыгынан таарыйтаран, икки кэлин атаҕынан тэбэн кууһуннарда да, иннин диэки соҕотохто түһэн кэбистэ. А. Федоров. Кыра ыт оҕото эһэ анныгар сылыпыс гыммыт уонна, улахан ыт сүбэлээбитин курдук, күүһэ баарынан уу быттыгыттан хаппыт. Далан
Ыттар, иччилэригэр эрдийэн …… тайах арҕаһыгар, быттыгар түс да түс, түүтүн үргээн бурҕаҥнат да бурҕаҥнат буолтара. В. Яковлев
2. көсп. Киэҥ сир кытыы, тоҕой, хоннох өттө, булуҥа, хомото. ☉ Окраина, уголок обширной местности; залив озера, реки
Быйаҥнаах өлгөм сирэминэн Мыраан быттыгын симээбит, Уохтаах тымныы уйгунан, Ойбон кытаҕы дэбилиппит. С. Васильев
Быттык. Киэҥник тарҕаммыт тиэрмин, булуҥ, култуук диэн өйдөбүллээх топонимикаҕа. Багдарыын Сүлбэ
♦ Быттыга кытарыар, иһэ лээһэйиэр диэри (аһаа) — олус тото (аһаа). ☉ Наесться до отвала. Быттыгар быдараахтаах, хоонньугар оҕоойулаах түөлбэ. — куруук көрдүүр, умналыыр эмээхсин. ☉ Старуха, которая всегда выпрашивает у людей что-л.

аат. Сүөһү, сорох көтөр, киһи этигэр-хааныгар үөскүүр хааны уулуур үөнкөйүүр. ☉ Вошь
Хабырыыс хаайыллыбыта ахсааннаах хонук ааспытын кэннэ, түүнүктээх түрмэ хотун түгэх түптүрүгэр кулахы кутуллубут, быт быгыалаабыт. А. Софронов
Ол саҕана кыһалҕа биһигини быттааҕар ордук сиирэ. М. Шолохов (тылб.)
♦ Быта да суох — туга да суох, быста дьадаҥы. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, денег, крайне бедный, нищий (букв. у него даже вшей нет). Туохтаах буолуой, ыстааныгар быта да суох ини
□ Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Быт сиэтэҕинэ • тарбаныллыа — улахан буолбатах, наада буоллаҕына бэрт түргэнник оҥоруллуо (ээл-дээл, кыһамньыта суох дьон тустарынан). ☉ Невелика важность, надо будет, сделаем быстренько (букв. когда укусит вошь — поцарапаемся). Ээ, чэ буоллун, быт сиэтэҕинэ — тарбаныллыа. Быт хаамыыта — олус бытаан айан, хамнааһын. ☉ Очень медленное, тихое движение, путешествие (соотв. черепашья ходьба, езда)
Дьэ, бэрт бытааннык айаннаан, холобурун эттэххэ, быт хаамыытын хаамтаран, этэтириитэ баранан, сырата-сылбата быстан …… Ааллаахха тиийэн тохтообута үһү. П. Ойуунускай. Бытым да бытыгыраабата — аһаабыт да саҕа буолбатым, олох топпотум. ☉ Совсем не наелся
Аһаттылар да, бытым да бытыгыраабата. НАГ ЯРФС I. Сир быта — 1) бэрт сэмэй, лоп бааччы, бүгүрү үлэһит киһи (кыра уҥуохтаах икиһи туһунан). ☉ Аккуратный и работящий человек маленького роста, работяга
«Сир быта» диэн ааттыыллара эйигин, Кыйма кымырдаҕаска холууллара эйигин ...Барҕа быччыҥнаах үлэ киһитэ, Өркөн өйдөөх үлэ киһитэ. Софр. Данилов; 2) киэҥ билиилээх, барыны бары билэр киһи. ☉ Человек, осведомленный во всем
Сир быта киһи билэн эттэҕэ буолуо. СГФ СКТ
Аргыһах, сир быта, итини билэр. Күннүк Уурастыырап; 3) саҥата-иҥэтэ, иҥэ-дьаҥа суох киһи. ☉ Молчаливый и тихого нрава человек.
◊ Быт сааҕа — быт сымыыта. ☉ Гнида. Тураах быта — саас саҥа түспүт хаар үрдүгэр баар буолар хап-хара кыра үөннэр. ☉ Мелкие черные насекомые, которые часто наблюдаются весной (в апреле) на поверхности свежевыпавшего снега (букв. воронья вошь)
Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев

көр быртахтан
Дьахтартан быттахтаммыт таҥаһы, сэби уотунан аалыастаан ыраастыыллар. А. Софронов

аат. Дьиэҕэ үөскүүр хаан утахтаах үөн-көйүүр уопсай аата. ☉ Общее название кровососущих насекомых типа вшей, блох
Бэл, ымынах ыһар, быт-былахы тутан сиир. Болот Боотур

көр быттык
Саха киһитэ оттуур хас дүөдэни, маары, от үрэҕи, сыһыы, хонуу бары быттыгын-хонноҕун, хас талах төрдүн барытын ааттыыр. Багдарыын Сүлбэ
[Бүлүүм] Быттыгыттан-хонноҕуттан Быйаҥ уута өрө анньыа, Намылыйар таһааҕыттан Тайҕа тыабыт, сыһыы хамсыа. М. Тимофеев

сущ.
олох-дьаһах

м. олох, олох-дьаһах; домашний быт дьиэ олоҕо-дьаһаҕа.