дьулу дьулайан - олус, наһаа, күүскэ саллан. ☉ Очень, слишком, весьма
Ноко, эйигиттэн бэри бэркиһээтим, сөрү сөхтүм, дьулу дьулайдым. Ньургун Боотур
Эйигиттэн дьулу дьулайдым. ПЭК СЯЯ
Онно мустан олорор дьон бука барылара бэри бэркиһээн, сөрү сөҕөн, дьулу дьулайан: «Оо, аны маннык улуу ойуун үөскээбэтэр үчүгэй этэ!» - диэн саҥа аллайбыттар үһү. П. Ойуунускай

аат., түөлбэ. Бурдук тардар миэлиҥсэ. ☉ Мельница
Саас эрдэ Чаамыга артыал бадьайа (бурдук тардар миэлиҥсэ, ону биһиги диэки «бадьайа» диэн ааттыылар) оҥорбут. Н. Босиков
Чэй икки ардыгар үлэлии турар бадьайаны көрөн, бэри диэн бэркиһээн, сөрү диэн сөҕөн кэллэ. «ХС»

көр бэркиһээ
Сөрү диэн сөхпүтүн, бэри диэн бэккиһээбитин Кэс тыл оҥостон Кэпсии турбута үһү... П. Ойуунускай
Сылдьыбыт эрэ дьон бары кинилэр балаҕаннара кыараҕаһын, куһаҕанын сөҕөллөр, манна хайдах сатаан олороллорун бэккиһииллэрэ. Амма Аччыгыйа
Бэйэм да бэккиһиибин, ол дойдуттан хайдах тыыннаах эргиллибитим буолла? Н. Якутскай
Хараҕым саатан Ханна үктэниэхпин билбэккэ, Уолуйаммын охто сыстым, Бэккиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев

туохт. Туох эмэ күүтүллүбэтэҕи, дьиктини эбэтэр сүөргүнү көрөн, билэн, истэн дьиктиргээ, бэркиһээ. ☉ Удивляться, поражаться чему-л. увиденному, узнанному, услышанному
Саха өйүн оннооҕор ыраахтааҕы сөхпүтэ үһү. Амма Аччыгыйа
Бүөтүр …… ампаар муннугун өрө анньан, хатыҥ ытаһа маһы укпутун, дьон-сэргэ сөхпүтэ. Н. Габышев
«Һэ!» — утуйбут курдук, төбөтүн хоҥкуччу туттан сыппыт Иван бэркиһээн, сөҕөн, улаханнык саҥа аллайбытынан сэгэс гына түстэ. «ХС»
♦ Сөрү диэн сөхпүт, <бэри диэн бэркиһээбит> — олус наһаа күүскэ сөх, бэркиһээ. ☉ соотв. диву даваться
[Уолун кэбиниэтин] Киил оҕонньор соһуйбута ааспакка, сөрү диэн сөҕөн эргиччи көрө олордо. Н. Лугинов
Киэһээҥҥи Амманы көрбүт эрэ барыта сөрү диэн сөҕүөх, бэри диэн бэркиһиэх этэ. Кини көҥүл-холку киэбэ ол курдук кэрэ. С. Федотов
Дьыллар-хонуктар ааһа көтөн, элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ ортотуттан иҥнэр гына мииннэри уур, бырах. ☉ Положить или повесить что-л. длинное поперек чего-л. так, чтобы свисало
Түһэҕэр иэҕилиннэрэн, Түөһүгэр биллэҕиннэрэн, Көрүөх иннинэ көтөҕөн таһааран Көбүөргэ уурарын …… Сөрү диэн сөхпүтүм, Бэри диэн бэркиһээбитим. Болот Боотур
Көҥүл тустууга хайа талбыт хамсанан илиинэн, атаҕынан, куорпуһунан тардан, анньан төһүүлээн, биллэҕиннэрэн, көтөҕөн, сүгэн, садьыйан быраҕалыырга бөҕөс бэйэтигэр сөп саҥа албастары айан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Е. Неймохов
2. Уһун тугунан эмэ (хол., ураҕаһынан) тугу эмэ туора сырбат. ☉ Ударять длинным предметом (напр., шестом) поперек чего-л. «Истиэххин баҕардаххына — бу баар!» — Борукуоп, кыбдьыгырыы түһээт, Бүөккэни сискэ биллэҕиннэрдэ. В. Протодьяконов

аат.
1. Саха алпаабытын сүүрбэ алтыс буукубатын аата. ☉ Название двадцать шестой буквы якутского алфавита
Табаарыс буукубалар! Дакылаакка киирдэххэ Чахчылаах суоллары Таарыйтаан истэххэ, Дьыалабыт куһаҕан. Итэҕэс улахан. Оннооҕор Т атаҕын Бысталаан ылаллар, Үс атах оннугар Биир гынан муҥнууллар (Ол оннук уолаттар Манна да бааллар). П. Тобуруокап
Т бэри-бэркиһээн Тараҕайын тарбанна. К. Туйаарыскай
2. тыл үөр. Ньиргиэрэ суох тыл иннинээҕи төлөрүйэр бүтэй дорҕоон. ☉ Переднеязычный смычный глухой согласный звук
Тап-тап табыйан, Табаккам, айаннаа! Икки устуруокаҕа т, а дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ таба сиэлэн тамайан иһэрин кулгаахха, харахха тыыннаах хартыына оҥорон иһитиннэрэллэр, көрдөрөллөр. Софр. Данилов
Т уонна д — ньиргиэрэ суох уонна ньиргиэрдээх тыл иннинээҕи бүтэй дорҕооннор. Бу дорҕооннору этэргэ тыл төбөтө үөһээ тиистэргэ уонна миилэҕэ сыстан ылар. ДНД СБТФ

аат.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы, түүлээҕи, тириини) тигэргэ халыып буолар, кумааҕыттан кырыллыбыт быһыы. ☉ Выкройка
Халадаай ырбаахы киэбэ. Тыс этэрбэс киэбэ. — Киэпкэ ууран кырыйыаҥ иннинэ, тыскын түү өттүнэн үчүгэйдик көр. АЕЕ ӨҮОБ
△ Тириини тиирэр хаптаһын халыып. ☉ Деревянная доска для натягивания шкуры пушных зверей
Тириини тиирэр киэби биир сэнтимиэтир халыҥнаах хаптаһынынан оҥоһуллар. И. Гоголев
Үлэлииргэ табыгастаах буолар гына, тириини дэхси ньуурдаах холбоҕор хаптаһын киэпкэ тиириллэр. Булчуттарга к.
△ Тугу эмэ (хол., киэргэли, сэби-сэбиргэли) кутан оҥорорго аналлаах халыып, пуорма. ☉ Форма для отливки чего-л.
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл көмүһүнэн, үрүҥ көмүһүнэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
Металы киэпкэ кутар хамыйахтар, боруонса сүгэни кутар туой киэптэр …… көстүбүттэрэ. «ХС»
2. Киһи быһыыта-таһаата, тас көрүҥэ. ☉ Телосложение, фигура, комплекция
Икки илиилэрин быластаабытынан хаарга тиэрэ охтон киэптэрин хааллартаатылар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] аҥаар илиитинэн бэйэтин киэбигэр сөбө суох сүдү улахан баппаҕайынан тобугун умса кытаахтаан ылла. В. Яковлев
Көтөн түспүт киһиттэн Түүҥҥү ыалдьыт соһуйар, Көрүҥ-таһаа киэбиттэн Көрдө кини чаҕыйа. А. Абаҕыыныскай
3. Туох эмэ тас көстүүтэ, көрүҥэ. ☉ Внешний вид, облик, состояние чего-л. [Улахан суруксут:] Бачча тухары сирхаллаан киэбэ уларыйа илигэ. П. Ойуунускай
Түүннээх күннээҕи хайа да чаастан бу сарсыарда Чөркөөх киэбэ кэрэ да буолбут. Бэс Дьарааһын
Киэһээҥҥи Амманы көрбүт эрэ барыта сөрү диэн сөҕүөх, бэри диэн бэркиһиэх этэ. Кини көҥүл-холку киэбэ ол курдук кэрэ! С. Федотов
4. Туох эмэ (хол., сыһыы, толоон, хочо) тайааһына, устата. ☉ Протяженность, ширь чего-л. (напр., равнины, долины)
Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах. Бу бүтэй киэбин тухары! Амма Аччыгыйа
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана …… будулуйар. Эрилик Эристиин
Хонуу киэбин устатыгар аахсыыта суох сылгы, ынах сүөһү …… аһыы сылдьаллара. УАЯ А
5. Туох эмэ буоларын сибикитэ, чинчитэ. ☉ Примета, признак чего-л.
Эмискэ иннигэр улахан, улуу сир кэлэн иһэр киэбэ биллэр. П. Ойуунускай
Уунан кутар Уһун ардах кэлэр киэбин Киллэриннэ. Күннүк Уурастыырап
6. тыл үөр. Саҥарааччы хайааһын оҥоһуллуутун хайдах сыаналыырын көрдөрөр халыыба (чахчы буоларын, буолуон сөптөөҕүн о. д. а.). ☉ Наклонение
Кэпсиир киэп. Соруйар киэп. Сэрэйэр киэп. — Профессор Е.И. Коркина туохтуур киэптэрин, кэмнэрин үөскээһиннэрин, төрүттэрин сиһилии ырыппыта. СПА СТИ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
7. лит. Уус-уран айымньы ойуулуурдьүһүннүүр ньыматын көрүҥэ. ☉ Совокупность приемов и изобразительных средств художественного произведения, форма
Остуоруйа тас киэбэ, тыла-өһө судургу буолар. Саха фольк. П.А. Ойуунускай «Андаҕар» диэн хоһоонун суруйарыгар норуот былыр былыргыттан үгэс оҥостубут андаҕарын дьэбир-дьиппиэн киэбин, ыар-нүһэр ритмин …… туһаммыта. Софр. Данилов
Эдэр ааптар [Т. Сметанин] поэт [П.А. Ойуунускай] тылын-өһүн, суруйар киэбин кытта үтүктэр. КНЗ ТС
тюрк. кеп