бэрэсидьиэн

аат.
1. Туох эмэ ыараханы олуйан өрө көтөҕөргө туттуллар тэрил, төһүү. ☉ Приспособление для подъёма тяжестей, рычаг. Массыына өрөмүөнүгэр, тутууга ырычаах олус көмөлөөх буолааччы
2. Тугу эмэ (хол., тиэхиньикэни) хамсатар гына дьайар чороҕор тимир. ☉ Стержень с рукояткой для регулирования чего-л., управления чем-л., рычаг
Харлампий тыраахтар ырычаахтарын тардыалыыр. А. Фёдоров
Барыта кэриэтэ — механизация, автоматизация! Кунуопканы эрэ баттыыллар, ырычааҕы эрэ хамсаталлар. «Чолбон»
Оҕустарааччы Владимир Семёнов тыраахтарын хотуурун ырычааҕын алаас саҕатыгар төлө тардыбыта. «Кыым»
3. көсп. Ким, туох эмэ үлэлииригэр төһүү, тирэх буолар ньыма. ☉ Средство воздействия на кого-что-л., рычаг
Бу боппуруоска РФ Бэрэсидьиэнин өйөбүлэ сүрүн ырычаах буолуо этэ. «Кыым»

туохт. Туох эмэ бүтүнтэн, бииргэ сылдьартан арахсан, хоҥнон кэл. ☉ Отделяться, отрываться, отваливаться от чего-л. целого
Чаанньык оргуйан …… туллубут тутааҕын үүтүнэн итии туман өрө дьурулаата. Амма Аччыгыйа
Сааны көрбүтүм — сомуога туллан хаалбыт. Т. Сметанин
Өр уһуннук туттуллубут өтүйэ уга ытаһата сахсайан, халкыҥнаан туллуон да сөп. ПАЕ ОСС
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. Иккиэн түөс түөстэриттэн анньыһан турдулар... Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара диэн дьэ буолла. Саха фольк. Кэтэҕэ тулунна көр кэтэх. Киһиргээн кэтэҕэ тулларын кэрэйбэт (өс хоһ.). Туллар тутаах — туох эмэ саамай сүрүнэ, олоҕо. ☉ Основа, самая важная, главная часть чего-л.
Сүөһү диэн саха киһитин иитимньитин биир суол туллар тутааҕа. М. Доҕордуурап
Настаа илгэлээх Ийэ сирин эргийэр киинигэр, туллар тутааҕар, Москваҕа …… тиийэн кэлбитэ. П. Аввакумов
Балыыһа биир туллар тутааҕа Афанасий Платонович Ушницкайга бүгүн хара сарсыардаттан ыла үгүс түбүктээх күн үүммүтэ. В. Васильев. Туллубат тулааһын <өҕүллүбэт өһүө> — кимиэхэ, туохха эмэ өйөбүл буолар күүс, ким эмэ тирэҕэ, эрэлэ. ☉ Сила, поддерживающая кого-что-л., опора, надежда
[Бэрэсидьиэн:] Эһиги, уустар, саха омук духуобунай култууратын биир туллубат тулааһына, силлибэт силиһэ буоларгытын өйдөөн туран, …… үлэлээҥхамсааҥ! «Кыым». Тулхадыйбат (туллаҥнаабат, туллубат) тулааһын көр тулааһын
ср. эвенк. тул-дардаай ‘обломаться (о роге) у корня’

аат.
1. итэҕ. Сахалар итэҕэллэринэн: үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох Дьылҕа Тойон Хаантан эрдэттэн төлкөлөммүт, айыллыбыт, халбарыйбат, мүччүрүйбэт анал, дьылҕа, оҥоһуу. ☉ По представлениям якутов: рок, судьба, предопределённые божеством Дьылҕа Тойон Хааном, живущим в верхнем ярусе неба и распоряжающимся судьбами людей
Человек бессилен изменить свою судьбу. Ол эрээри миигин Одун биис оҥорбут, Дьылҕа Тойон айбыт киһитэ этим… Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруу, Халтарыйбат хатан ыйаах Дьэ билиэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Одун биис оҥоһуута биллин, Чыҥыс хаан ыйааҕа биллин, Дьылҕа тойон уурааҕа биллин! П. Ойуунускай
Кыыс оҕо ыйааҕа, анабыла барыта биир. Н. Габышев
«Оҕо тоҥон өлбөт ыйааҕар, хата, дьонуҥ ыттаах сылдьыбыттар», — истибит дьон бары чэпчээбит куоластарынан тыл быктараллар. ВЕФ СХ
2. Тугу гынары ыйан, быһааран биэрии. ☉ Предписание, распоряжение, указание
Баартыйа ыйааҕынан. ЯРС
Хонтуоратын ыйааҕын толорбокко …… кэлэн иһэр. Н. Габышев
[Эһэ саһылга:] «Кутуйаҕы-күүдээҕи, Суору-турааҕы, Кими даҕаны Көҥүлэ суох Киллэримэ!» — диэн Кытаанах ыйаах биэрдэ. ДьТ
3. Үрдүкү былаас уорганын сокуон күүһэ күүстээх уурааҕа. ☉ Постановление верховного органа власти, имеющее силу закона, указ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын ыйааҕа
□ «3020 нүөмэрдээх уурааҕынан баабырыката, тиэхиньикэтэ Арассыыйа баайа буолаарай?» Этэбин: «Биһиги бэрэсидьиэммит өрөспүүбүлүкэҕэ сыһыарбыта
Ол ыйааҕы ким да көтүрбэтэҕэ. Күүһүгэр сылдьар». Н. Борисов
Сир туһунан ыйааҕы билиҥҥи бириэмэннэй оробуочай, бааһынай бырабыыталыстыбата хайыы-үйэҕэ таһаарда. В. Ленин (тылб.)
4. кэпс. Дуоһунастаах салайааччы толорторо биэрбит дьаһала, бирикээһэ. ☉ Распоряжение, директива, приказ должностного лица
Дириэктэр ыйааҕа. ЯРС
[Кулуба:] Аҕыйах билиэт баарын суруксут илдьэ баарта. Суут да ыйааҕа баар: билигин билиэти мээнэ киһиэхэ биэримэҥ диэн. Ону хайдах гыныахпытый? Н. Неустроев
Карандасыыл хамандыыр Ыйаах тылын иһиллээт — Халҕаһалыы айанныыр Ыстыыктардаах этэрээт. Эллэй
Онтон, бэс ыйын бараныытын диэки …… Амманы, Алданы туоруурга бэрт улахан хас да оҥочолору оҥорторор ыйаах тарҕанар. Бэс Дьарааһын
Хаарты туһугар төһө эмэ төгүл күүстээх ыйаахтар тахсаллара, ол барыта кыайан тохтоппотоҕо. Эрилик Эристиин
♦ Ыйааҕа ыйыллыбыт итэҕ. — ким эрэ дьылҕата үөһээттэн (Дьылҕа Тойон Хаантан) оҥоһуллубут, айыллыбыт. ☉ Предопределённый, предназначенный, предначертанный свыше (рок, судьба)
Тойонноох хотунун итинник кэпсэтиилэрин чаҕар кыыстара истибит уонна чымаан ыйааҕа ыйыллыбыт сылгыһыт уолга сибис гыммыт. И. Гоголев
Ыйааҕа ытыһыгар — сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах диэн курдук (көр сокуон). Киниэхэ бара да сорунума — ыйааҕа ытыһыгар киһи. НАГ ЯРФС II

I
туохт.
1. Кими, тугу эрэ туох эмэ иһигэр киллэрэн, уган баран тахсыбат гына сап, хатаа. ☉ Закрывать, запирать кого-л. где-л., загонять, заталкивать куда-л. Сүүрбэ сааһын туолуоҕутан ыла, Маайаны кэлэр-барар, хонор-сүктэр дьонтон саһыарбат, хаппахчытын иһигэр хаайбат буолбуттара. Н. Якутскай
Андриан Корнилов тиэргэнигэр сүөһүлэри хаайбыттар. М. Доҕордуурап
Дьиэҕэ ыт үрэрэ иһиллэр, ону түгэх хоско хаайдылар быһыылаах. «Чолбон»
2. Буруйдааҕы тутан, түрмэҕэ олорт. ☉ Арестовывать, заключать под стражу, заточать кого-л. в тюрьму
«Илдьэн хаайан кэбиһиҥ!» — генерал Бурхалейы …… саабылатын өнчөҕүнэн хоҥоруутугар охсон чап гыннарда. Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] «Былыр аҕаҥ даҕаны өрөпкүөмнээн сылдьан хаайа сылдьыбыта сөп». С. Ефремов
Куорат полицията Манчаарыны булан, тутан ылан хаайан кээспит. МНН
3. кэпс. Ким, туох эмэ суолун бүөлээ, суолугар туора тур эбэтэр тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, харгыстаа. ☉ Задерживать, останавливать кого-л., преграждать путь, препятствовать кому-чему-л.; загонять кого-л. куда-л. Ардах сырыыны хаайда. Оҕом хаппырыыстаан, үлэбэр барарбын хаайда
□ Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
Арай ычык иһигэр ыта тайаҕы хаайан турар үһү. Улдьаа Харалы
Ууну хаайар икки ньыма баар: сири хаһан хоруу оҥоруу уонна быһытынан тохтотуу. КПЫ
4. көсп. Туох эмэ көҥүллүк буоларын, сайдарын, тарҕанарын тууй, боп. ☉ Мешать, препятствовать чужой воле, создавать помехи кому-чему-л. в чём-л.
Үтүө санаа, сырдык суобас кыра норуокка бэйэтигэр баар, ону тутан хаайыахтара суоҕа. М. Доҕордуурап
Чэ, доҕоор, соҕотох оҕобут баҕатын хаайымыахха. М. Попов
Мин өрүүтүн албын, хараҥа санаа кэрэни-сырдыгы хаайбатын туһугар охсуһабын. БВВ ӨУоӨ
♦ Тыынын (тыынын-быарын) хаай — ким эмэ тугу эмэ гынарын бопхаай, хааччахтаа. ☉ Лишать возможности делать что-л., душить
Лариса бу киһи тыынын-быарын хаайар ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
[Киис Бэргэн:] Бараммат өстөһүү, бараммат атааннаһыы Най хара буруота мин тыыммын хаайар. И. Гоголев
Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сотору билигин Хараҥа түүн хааччахха хаайыа. А. Софронов
◊ Тыынын хаай — кыайан тыыннарбат гына боп-хаай, тыынын бүөлээ (тугу эмэ этэргэ). ☉ Стеснять, затруднять дыхание, душить (о чём-л.)
Маайа сүрэҕэ уолугар бүөлүү анньыллан, тыынын хаайар курдук буолуталыыр. Эрилик Эристиин
Күүстээх долгун арҕаһыгар Таисия Захаровна ытта сатыыр, тымныы уу иэдэһин таһыйар, айаҕар кутуллаары тыынын хаайар. Л. Попов
Бырдах таба муннунан, айаҕынан туолан, тыынын хаайар. И. Федосеев
ср. монг. хаах ‘закрывать; преграждать; прекращать’
II
туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ арахпакка көрдөс, ирдээ. ☉ Приставать к кому-л. с просьбами, требованиями
Ол гынан баран, уол олус хаайбытын иһин, тылын быһа гымматаҕа. М. Доҕордуурап
Ити бырадабыас Баанньа куоракка таһаҕаста киллэрэн кулу диэн хас да күнү быһа хаайбыта. С. Ефремов
Ону ол диэбэккэ, дьиэлээх киһи үлтү хаайан, хааһаҕы астаран, табаҕыттан тардыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Максимы дьоно кыыскын хаһан билиһиннэрэҕин диэн хаайбыттара ыраатта. Күрүлгэн
2. көсп., кэпс. Олус ыксат, ыгылыт; кими эмэ куттаан ык-түүр. ☉ Ставить кого-л. в неудобное положение, вызывать смятение; страшить, пугать кого-л.. Уол киһитин охсоору хаайда. Оҕото ииктээри хаайда
□ Хабыр тымныы кыһыммыт Хаайа көтөн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Биир бэйэм кырбаары хаайан туран, кини дьиэтээҕи сорудаҕын элбэхтик устан сойбоппут буолуохтаахпын. В. Тарабукин
♦ Андылыы хаай кэпс., түөлбэ. — киминэн эмэ тугу эмэ күһэйэн оҥорторо сатаа. ☉ Вынуждать, заставлять кого-л. выполнять что-л. Киһитэ мунньахха тылла эт диэн андылыы хаайбыта. Кустук
Муннукка хаай (ык) көр муннук. Мин таайбын аан бастаан муннукка хаайан, өрө көтөҕүллүүлээхтик этиибин саҕалыыбын. Далан
Анарааҥҥылар муннукка хаайдахтарына, бэрэсидьиэммит кэлэн, кэлэр-барар үүппүтүн-хайаҕаспытын булларан барар. Н. Борисов
Ити курдук, уоруйаҕы дакаастабылларынан муннукка хаайан, буруйун биир күн иһигэр толору билиннэрэн турабыт. ЕМП БС