таллай диэнтэн холб. туһ. Дьиэлээх хара кэтэҕэ, синньигэс моонньо адьас субу күлтэһэллэр, кулгаахтара таллаһаллар. Е. Неймохов
Талласпыт сэбирдэхтэр быыстарыгар бөлтөрүспүт оҕурсулар саһаралларын саҕана, Коля аҕатын «туукка» саатын сүгэн кэллэ. «ХС»

аах диэнтэн атын
туһ. [Ньукулай:] Сорҕотун хойут ааҕыллыа, биһиэхэ үчүгэйдик эрэ сылдьар буоллун. А. Софронов
Вахтеровтар кинигэлэрэ ааҕыллан-ааҕыллан ким истиэххэ айылаахха барытыгар кэпсэнэн илдьирийэн хаалбыттара ыраатта. Амма Аччыгыйа
Мин туспар ааҕыллаллар Сир сибэтиэй малыыппалара. И. Гоголев. Нэһилиэгэр улахан актыыбынай киһи быһыытынан ааҕыллар буолбута. А. Федоров
♦ Күнэ (күнэ-дьыла) ааҕыллыбыт — олох олороро аҕыйах кэм хаалбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Дни его сочтены
«Бэйи, чыыбырҕаан эриҥ, эһиги күҥҥүт ааҕыллан турар», — [Доргуулап] куолаһа бобуллаҥнаан ылла. Л. Попов
Күнүҥдьылыҥ ааҕыллан, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан, хоруоптанарыҥ чугаһаабыт. Суорун Омоллоон. Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар — саба быраҕан, быһа холоон аахтахха олус элбэх. ☉ Очень много, поддается только приблизительному подсчету (букв. исчисляется десятками, сотнями, тысячами)
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Хас куораттарга, тыаларга Көмүстүү күлүмүрдүүр дыбарыастар Сүүһүнэн, тыһыынчанан ааҕыллаллар. С. Васильев. Тарбахха ааҕыллар — ахсаанынан олус аҕыйах. ☉ Очень мало; чрезмерно (слишком) мало (по количеству; соотв. по пальцам можно сосчитать)
Мөкү дьоннор тарбахха ааҕыллар аҕыйахтар, үчүгэй дьоннор үтүмэн үгүстэр. Софр. Данилов
Өлөөн сэлиэнньэтэ [урут] тарбахха ааҕыллар ампаар, туруорбах уонна ураһа дьиэлэрдээҕэ. «Кыым». Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар — олус дьүдэйбит, уҥуох-тирии буолбут. ☉ Исхудал настолько, что остались кожа да кости (букв. можно сосчитать кости, суставы)
Ааҕыллыбыт уҥуох-уҥуоҕа, Аччыктаан ааспыт-туорбут. «Чолбон». Тоноҕоһун сүһүөхтэрэ ааҕылла бөлтөрүһэллэр, холун хаптаҕайдара сыһыары уурталаабыт курдук сыҕарыҥнаһаллар. А. Федоров

I
туохт.
1. Тардан-кууран аччаа, быһаҕас түс, суох буол (хол., өрүс, күөл уутун туһунан). ☉ Высыхать, пересыхать, иссякать (напр., о водоёме, роднике)
Бэл өрүс уута уолар (өс хоһ.). Күөллэр кураантан уоланнар, бадарааннара, дьэбэлэрэ тахсаннар, сүөһү уулууругар улахан кутталлаахтара. И. Федосеев
Уута уолан, быһаҕас түспүт өрүс аллараа харааран сытар. Т. Сметанин
Үрэх балачча уолбут, саамай ортотугар уу Ньукулаас тобугун эрэ ааһар эбит. «ХС»
2. Оргуйан, паар буолан көтөн, аччаа (убаҕас туһунан). ☉ Стать меньше в объёме в процессе кипения, варки, испариться, выкипеть (о жидкости)
[Маабыра:] Бу аспыт уолан хаалбыт дуу. А. Софронов
Доҕоор, …… чаанньыктаргын баран кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
Эбиэт буһан баран илдьирийдэ, илдьирийэрин ааһан уолла. «ХС»
3. Үүтүҥ тардан ыаппат буол (ыанар сүөһү туһунан); үүтэ суох буол (эмтэрэр ийэ туһунан). ☉ Переставать доиться (о дойном скоте); исчезать, пропадать (о молоке у кормящей матери)
[Таня] ынахтара сайыҥҥылыы тигинэччи ыаталлар, хата, уолуо суохтар. М. Доҕордуурап
Улаханнык долгуйууттан эмиий «уолан хаалла» диир эмиэ туох да олоҕо суох. Дьиэ к. Ньирэй кээспит ынахтар үүттэрэ тардар эбэтэр олох уолаллар. ПСВ СРЫСБ
4. кэпс. Маһа сыыһа ууруллан, намтаан ис (дьиэ муннугун этэргэ). ☉ Быть ниже уровнем, опуститься, осесть (из-за неправильной укладки брёвен — об угле рубленых, бревенчатых строений)
Муннук «уолар» түбэлтэтигэр муннугу сыыйа «үөннээн» көннөрүллэр. АЭ ӨӨКК. «Уолбут» муннугу аллараа мас арҕаһыттан суоран биэрэн үрдэтэр ньыма эмиэ баар. АЭ ӨӨКХ
5. көсп. Суох буола сүт, симэлий (хол., иэйии туһунан). ☉ Пропадать, исчезать, испаряться (напр., о чувстве)
Киһи чувствота түгэҕэ суох ойбон буолбатах. Харыстаабакка дэлэйдик уҥа-хаҥас ыһан-тоҕон истэххэ уолара дөбөҥ быһыылаах. Н. Лугинов
Хойутун да уолан бүппэккэ, Кэнэҕэс умуллан сүппэккэ, Эргиллэ турдарбын бу сиргэ! Р. Баҕатаайыскай
Киһиттэн-сүөһүттэн «чып» кистээн, Киэһэ түүннэри хойутаан, Райком бюрота буолла, Араатар, кэпсэтии аҥаара уолла. С. Васильев
♦ Оҥойо уол көр оҥой
Мин иннибэр …… Көрөр харахтаах көрбөт буола, Тоҥ тоһоҕо үүтүн курдук, оҥойо уолар. С. Зверев
Уот курааҥҥа …… Арыылаах улуу эбэ, оҥойо уолан, лэбэн-түөрэ от саба үүнэн турбута. ТСА ХДь
Уолбат ойбон көр ойбон. Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна, Тохтор хороммот тоттонно, Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. М. Доҕордуурап
Уолбат уйгу (уйгу-быйаҥ) — уолбат ойбон диэн курдук (көр ойбон). Үйэлэргэ тахсыбатах Өлгөм үүнүү мөлбөйбүт, Уҥуоргута биллибэт Уолбат уйгу үөскээбит! С. Зверев
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгубыйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Улуу ыһыах саҕаланна, Уолбат уйгу тардылынна. С. Васильев. Хараҕын уута уолла — уйа-хайа суох ытаата. ☉ соотв. (все) глаза выплакать
Сор-муҥ көрдүм, ытыырбар хараҕым уута уолла, санааргыырбар өйүм-санаам уоһунна... М. Доҕордуурап
◊ Омурда уолла — омурда хапсыйан иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буолла (хол., дьүдьэйэн). ☉ соотв. щёки впали (напр., от истощения)
[Охоноон] дьүдьэйбит, омурда ордук уолбут. Л. Попов
Сүрдээх уһун, өссө сүрдээхэй хатыҥыр Дьөгүөр …… саҥата суох, икки омурда уолан сукуйан олордо. «ХС»
Уолан баранар уулаах көр баран I. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду Дьоллоох туой булгунньаҕын Илин күөнүн үрдүгэр Турдум. Саха фольк. Уолар (уолан бүтэр) уулаах — уолан баранар уулаах диэн курдук (көр баран I). Уолар уулаах, Охтор мастаах …… Орто торуой Улуу дойдум Тупсан туналыйда. Саха фольк. Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпаттарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Хараҕа уолла — хараҕа дириҥээн, иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буолла. ☉ соотв. глаза впали
[Күлүк:] Үөрүөххүн билиминэ, тоҕо ытаан хараҕыҥ уолла? А. Софронов
[Оҕонньор] сирэйэ барыта мас силиһин курдук бөлтөрүспүт тымырдардаах, хараҕа эмиэ дириҥээбит, уолбут курдук. Н. Габышев
Ыалдьыбыт ньирэй аҥаарыйан хаалар, …… хараҕа уолар, салыҥнаах бүрүөлэрэ кубарыйаллар. Ыанньыксыт с. <Хараҕын> көмүскэтэ уолла көр хараҕа уолла. Ыарыһах уолан хаалбыт көмүскэтиттэн ыпыраас уу бычалыйан тахсыбыта. Н. Якутскай. Этэ-сиинэ (этэ-хаана) уолла — дэлби дьүдьэйдэ, ырда. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Өкүүчэ] Эрилкэй хараҕа уунан туолар, Этэ-хаана көстө уолар. С. Васильев
Эттэрэсииннэрэ эрдэлээн уоллаҕа, икки чанчыктара маҥхайдаҕа. М. Попов
др.-тюрк., тюрк. соҕул
II
аат. (э. ахс. уолаттар)
1. Эр киһи оҕо уонна эдэр сааһыгар. ☉ Мальчик, юноша, парень
Аһаан-сиэн бүтэн, уолаттар туран кылыйсыы, ыстаҥалаһыы тэрийэн оонньоон бардылар. Эрилик Эристиин
Охсуһуу быыһыгар саха уолаттара оһуохайы ыллыыллар. Т. Сметанин
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы-саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. (тард. сыһыар-лаах тут-лар) Ким эмэ оҕото буолар эр киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Мужчина, мальчик по отношению к родителям, сын (употр. в притяж. ф.)
Бу тойон ойоҕунуун, икки уолунуун, икки кыыһыныын — алтыа эбиттэр. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх дьахтар Вера Михайловна алта ыйдаах уолун утутаары бигии сатыы сылдьара. Н. Якутскай
Аҕалаах ийэтэ уоллара төлөһүйбүтүн, тупсубутун, модьураабытын көрөн олус үөрдүлэр. В. Протодьяконов
♦ Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, <биир уол оҕо ханна өлбөтөҕөй (төрөөбөтөҕөй)> көр биир
Сибилигин даҕаны Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн чугуруйуом суоҕа... Миигин абааһы уола «Дьулаттым» диэн кэриэтин Биир сымыыт ханна сытыйбатай, Биир уол оҕо ханна төрүөбэтэй? Ньургун Боотур
«Итинник буоллаҕына, биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол ханна өлбөтөҕөй, дьэ ыраата бардаҕым!» — дии санаабытым. Н. Якутскай. Кулан уолаттар көр кулан I. Кулан уолаттар дьиэ ортотугар биирдэ баар буола түстүлэр. Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос. Оһоҕос түгэҕинээҕи уолларын наһаа атаахтаппыттар. Уол оҕо, ат кулун фольк. — кэлбит-барбыт, билбит-көрбүт, сытыы-хотуу эдэр эр киһи, эр киһи үтүөтэ. ☉ Добрый молодец
[Былаас:] Оттон мин уол оҕо, ат кулун буоллаҕым дии, ама, итини билиэм суоҕа дуо. А. Софронов
Турцияҕа үлэлиир азербайджанец тылбаасчыппыт Остап Бендертэн туох да итэҕэһэ суох уол оҕо, ат кулун эбит. «Кыым»
Уол оҕо одьунааһа көр одьунаас. Уол оҕо одьунааһа, саха киһи бастыҥын холобурдаах киһи буолла. Ньургун Боотур
[Сэргэй:] Дьэ ити бастакы сиэни, уол оҕо одьунааһын, биһиги манна хайа сатанарынан малааһыннаан көрдөхпүтүнэ хайдаҕый? П. Аввакумов. Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут — эдэр ыччат ортотугар сураҕырбыт, аатырбыт. ☉ Ставший прославленным, знаменитым среди молодежи (букв. ставший песней у парней, песенкой у девушек)
Уол оҕо үс (аҕыс) кырыылааҕа — уол оҕо үс күлүктээҕэ диэн курдук (көр күлүктээх). Уол оҕо үс кырыылааҕа буолан, бу ат сүүрүк дьоҕурун аан маҥнай арыйбыта. И. Федосеев
Дьэргэ уол оҕо аҕыс кырыылааҕа, бэйэтэ да аата этэрин курдук сүүтүк үөһэ сэттэтэ эргийбит. Д. Васильева
«Гоша диэн уол оҕо үс кырыылааҕа, хата, Ленинградка тиийэн чэй өрөн олороро буолуо», — дэстилэр. ИИФ УС
Уол оҕо үс күлүктээҕэ көр күлүктээх. Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II
Уол саас — уолан саас диэн курдук (көр уолан). Уол саастан киитэрэй өйгүн эн Байарга туһанар дууһаҕын! Р. Баҕатаайыскай
[Сүөкүлэ:] Һы, сөбө үһү, уол сааһын эргитэн, аны сиэттиһээри гынна дуу?! А. Фёдоров
Уол уһуктааҕа — уол оҕо үс күлүктээҕэ диэн курдук (көр күлүктээх). Оччолорго кыыс кылааннааҕа, Кырасыабай бэрдэ эн этиҥ, Мин да уол уһуктааҕа Буоллаҕым эбээт дэнэрим. «ХС»
Халлаан уола көр халлаан. Соҕотох харахтаах Содуомнаах халлаан уолаттарын кытта Дьонноһорго оҥоһуллубут киһибин. Ньургун Боотур. Ыт уола көр ыт II. Дьиккэр, ыт уола, киэр буол!
◊ Абааһы уола — Аллараа дойдуга олохтоох сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа геройа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж мужского пола в героическом эпосе олонхо, злой дух
Абааһы уола уҥуоргу Очуос таас хайалар төбөлөрө Булгурута ыстанан түһүөҕэр Диэри үөһүн тартаран күллэ. Ньургун Боотур
Саарын Баай абааһы уолугар Баар-суох кыыһын ойох биэрэр Үс сыл үлэҕэ бүгүн туолар. Дьуон Дьаҥылы
Оһол уола көр оһол. Оһол Уолун доҕордонуллууһу, Төрүөт Уолун дьүөрэлэнииһи, Илбис Кыыһын эҥээрдэниллииһи! С. Зверев
Собо уола көр собо. Сүтүөр уол көр сүтүөр. <Тоҕус> субан туруйа курдук уолаттар көр туруйа. Онуоха тоҕус субан туруйа курдук уолаттар …… олбох ууран биэрдилэр. Ньургун Боотур
Уол оҕо — оҕо диэн курдук. Уол оҕо бар дьонун иннигэр суон дурда, халыҥ хахха буолар дьылҕалаах. Н. Якутскай
Уол (оҕо) кылын көр кылын I. Уол кылын — эр киһи кэргэнин убайа уонна быраата. СНЕ ӨОДь
Уол оҕото көр оҕо. Саҥаран-иҥэрэн, көрөн-истэн, артыыстаан уол оҕото. «Кыым». Уолунан кырый — кэргэн ылбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал, сырыт. ☉ соотв. оставаться, жить бобылём
«Дьиэҕэ-уокка кыһаммат, Тэйдэ, тимиргэ хатта, Уолунан кырдьан эрэр», — диэн, Ийэҥ, аҕаҥ барахсаттар Олус хомнуур сэмэлэрин Оҕо сылдьан истэрим. М. Тимофеев
Ичээн киһини эбэтэр уолунан, кыыһынан кырдьан өлбүт дьону көмөн баран, көмүллүбүт иинин үрдүгэр хатыҥ маһынан кириэс оҥорон саайаллар. Багдарыын Сүлбэ
Шиншин диэн сааһыгар кэргэннэммэккэ уолунан кырдьан эрэр киһи этэ. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. оҕул, оол