1. киир 1–10 диэнтэн хай. аата. Тыымпы күөлгэ балыксыт Туутун уга киириитин Күөхтүүр ойуур быыһынан Көрө-көрө кэлбитим. П. Тобуруокап. Кинээс киириитигэр, Огдооччуйа сүбэтинэн, Болот утуйбута буолан хаалла. Н. Заболоцкай
   Павел Попов баартыйа кэккэтигэр киириитин эн бэлэмнээ. М. Доҕордуурап
2. Тылынан айымньы саҕалыыр түһүмэҕэ; суругунан айымньы ыйыылардаах, уопсай быһаарыылардаах инники чааһа. ☉ Вступительная часть, зачин устного произведения, письменной работы, книги; введение
   Эпос киириитигэр этиллэринэн, Орто дойду дьонугар аан маҥнай түптээх олох, дьол-соргу суох. Эрчимэн
   Үҥкүү тылын киириитигэр дьону оонньууга-көргө ыҥырыы, кинилэри көҕүлээһин иһиллэр. СЛ-8
   △ Суругунан айымньы ортотугар кылгастык тиэмэттэн туорааһын. ☉ Краткое отступление от темы (в письменном произведении)
   Мин бу лирическэйдиҥи хабааннаах киириини саха прозатын дьоруойдарын, чуолаан, кинилэр ааттарын туһунан санаабын үллэстэр баҕаттан оҥордум. ФЕВ УТУ
   [Н.М. Заболоцкай] оҕолуу омуннуран ылар киириилэрдээх, тыыннаах чаҕылтырым өҥнөөх хартыынаны талбытынан таҥар тыл дьиҥнээх маастара кини эбээт дэттэҕэ. «ХС»
3. спорт. Саахымакка, дуобакка оонньуу саҕаланыыта. ☉ Дебют (в игре в шахматы, шашки)
   Т. Шмульян оонньооботох дебюта суох. Кини ханнык баҕарар киириини олус интэриэһинэйдик хабаатыннаран оонньуурун сөбүлүүр. НСС ОоО
4. даҕ. суолт. Бастакы, тугу эмэ саҕалыыр. ☉ Начальный, вступительный, вводный
   Техникум дириэктэрэ маҥнайгы киирии лиэксийэтин аахта. Амма Аччыгыйа
   Олоҥхону Г.У. Эргис нууччалыы тылынан киирии ыстатыйалаан …… таһаарбыта. СЛ-8
   ◊ Киирии тыл — 1) атын омуктан ылан туттулла сылдьар тыл. ☉ Заимствованное слово, заимствование
   Киирии тыл сорҕото араас кэмҥэ киэҥник тарҕана сылдьан баран, билигин улам эргэрэн, архаизмҥа кубулуйдулар. ННН СТМО; 2) ханнык эмэ тэрээһини аһар, саҕалыыр кылгас тыл этиитэ; кинигэ иннигэр бэриллэр быһаарыылардаах, ыйыылардаах туспа түһүмэх. ☉ Вступительное слово; предисловие
   Кинигэни бэчээккэ бэлэмнээбит, иннигэр киирии тылы, хос быһаарыыны суруйбут Н.П. Канаев. Эрчимэн
   Мунньаҕы кылгас киирии тылынан Саха АССР Суруйааччыларын союһун бэрэссэдээтэлэ С.П. Данилов аста. «Кыым». Киирии усунуос — ханнык эмэ тэрилтэҕэ чилиэн буолар иһин биирдэ төлөнөр харчы. ☉ Вступительный взнос
   [Артыалга] киирии усунуос диэн биһигиттэн уон биэс солкуобай барар. Д. Токоосоп. Киирии эксээмэн — ханнык эмэ үөрэх тэрилтэтигэр үөрэнэр быраабы ылар иһин туттарыллар эксээмэн. ☉ Вступительный экзамен
   [Микиитэ] киирии эксээмэни туттарарыгар көҥүллээбэттэрин билэн, дойдулуура буолла. Амма Аччыгыйа. Кимэн киирии — эрчимнээхтик саба түһүү, атаака. ☉ Наступление, атака
   Сарсын кимэн киирии буолар. Өстөөҕү үлтү охсон, өрүс уҥуор быраҕар сорук турар. Т. Сметанин
   Бу кэмҥэ уопсай кимэн киирии буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
   Күн киириитэ көр күн. Күн киириитэ алаас иһэ үллэҥнэс киһи буолла. Амма Аччыгыйа
   Уол күн киириитэ балыгын сүгэн дьиэтигэр баран испит. Суорун Омоллоон
   Киэһэ күн киириитэ, Окко сиик түһүүтэ Табалар тахсаллар, Сыһыыбар сырсаллар. С. Данилов. Кыдьымах киириитэ — кыһыары күһүн өрүскэ бытархай муус устуута. ☉ Время шуги
   Соторутааҕыта кыдьымах киириитин үгэнигэр олус үчүгэй этэ. А. Сыромятникова. Кыстыкка (дьылга) киирии — кыһыҥҥы олоҕу-дьаһаҕы оҥостуу; кыстыыр сиргэ көһөн кэлии. ☉ Подготовка к зиме; переезд в зимнее жилище
   Кыстыкка эрдэ киирии үүт ыамыгар хаалыыттан тахсарга тирэх буолуоҕа. «Кыым»

1. нареч. вопр. хайдах; как ваше здоровье? эн доруобуйаҥ хайдаҕый?; 2. нареч. относ, хайдах, курдук; я не знаю, как это делается ити хайдах оҥоһулларын билбэппин; я поступил, как вы мне сказали мин эн эппитиҥ курдук гынным; 3. частица (для выражения какого-л. чувства) хайа, хайдах, хайдах курдук; как, ты опять здесь! хайа, эн эмиэ манна эбиккин дуу!; как! он уехал! хайдах! кини барбыт даа!; как я ему сочувствую! хайдах курдук мин кинини аһынабыный!; 4. частица разг. (при гл. сов. вида — для выражения внезапности) =а түс, =а биэр, =нан бар; она как закричит кини хаһыытыы түһэр; как польёт дождь самыыр курулаппытынан барар; 5. союз сравн. курдук; белый как снег хаар курдук маҥан; 6. союз присоед. (в со-чет. с приложением) быһыытынан; советую вам как друг эйиэхэ доҕор быһыытынан субэлии-бин; 7. союз (присоединяет вводные слова и предложения) курдук; как говорят этэллэрин курдук; 8. союз (для выражения временных отношений) эрэ, ыла; как вспомнишь, приятно становится санаатаргын эрэ чэпчии түһэҕин; прошёл год, как мы виделись биһиги көрсүбүп-пүтүттэн ыла сыл ааста; # как-никак төһөтүн да иһин; как будто курдук; как бы не так! разг. буолумуна!, хайыай!; как бы то ни было хайдах да буолтун иһин; как же так? хайдах оннугуй?; как можно больше хайа сатанарынан элбэхтик.

1. послелог, упр. осн. п. 1) за; бу дьыала иһин эн эппиэттиигин за это дело отвечаешь ты; көмөҕүт иһин баһыыба спасибо за помощь; кинигэ иһин биир солкуобайы төлөөтүм за книгу я уплатил рубль; бу иһин за это; туох иһин за что; ким иһин за кого; 2) за, во имя; Ийэ дойду иһин во имя Родины; 2. союз 1) хотя, несмотря на; тылбыт атынын иһин санаабыт биир хотя говорим мы на разных языках, но идеи у нас одни; 2) оттого, из-за того, потому, поэтому; дьон үгүс өттө суоҕун иһин мунньах буолбата из-за отсутствия большинства собрание не состоялось; 3) для того, чтобы; үрдүк үүнүүнү ылар иһин күүспүтүн харыстаамыаҕыҥ не пожалеем сил для того, чтобы получить высокий урожай; 4) за то, что; аҕам, куобаҕы ыыппытым иһин, хата, мөхпөтө отец, к радости, не ругал меня за то, что я выпустил зайца; сөбүлэтиэн иһин тупсаҕайдык таҥныбыт он приятен тем, что аккуратно одет; 5) ...бы, но...; бу көстүүмү атыылаһыам иһин, размера улахан я купил бы этот костюм, но размер велик; 3. употр. в составе вводно-модальных и союзных сочет.: кыһытыан иһин к досаде; как назло; ол иһин а) оттого, из-за того, поэтому, потому и; ыалдьыбытым, ол иһин кэлбэтэҕим я болел, потому и не приходил; б) вот тото ; конечно (так и знал); ол иһин, сэрэйбит сэрэх ну, конечно, так и предполагалось; ол да иһин а) вот почему; ол да иһин күүстээх эбит вот почему он сильный, оказывается; б) вот тото ; конечно же (так и должно было быть); саатыах иһин к стыду; сөҕүөх иһин к его удивлению; төһөтүн да иһин , ханныгын да иһин или хайдаҕын да иһин как-никак, во всяком случае; хомойуох иһин к сожалению # бу да буолбутун иһин несмотря на это; ол иһин да! вот оно что!; так и есть!