аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ

аат.
1. Судаарыстыбаннай былаас үрдүкү уоргана олохтуур, дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах буолар быраабыла, уураах. ☉ Установленное высшим органом государственной власти общеобязательное правило, постановление, закон
Аармыйаҕа сулууспалыыр — сокуон. Суорун Омоллоон
Оччолорго аҥаардас ийэлэргэ харчынан көмөлөһөр туһунан сокуон саҥа тахсыбыта. С. Федотов
Сокуон быһыытынан уоппустуур бырааптаахтар. Эрилик Эристиин
2. Кытаанах, кэһиллибэт ыйаах, дьаһал. ☉ Строгое, непререкаемое предписание, веление, закон
Оччотооҕуга биһиэхэ хомсомуол сорудаҕа диэн саамай үрдүк, саамай кэһиллибэт сокуон этэ. Софр. Данилов
Ыстаарыһа тугу эппитэ — ол сокуон. Болот Боотур
Абдуркулла киллэрбит этиитэ бэрт элбэх кэпсэтии кэнниттэн ылыллыбыта, ити барыларыгар сокуон этэ. Эрилик Эристиин
3. Айылҕа уонна уопсастыба олоҕун көстүүлэрэ туохтан хайдах тутулуктанан алтыһалларын, буолалларын, уларыйалларын ис хоһооно. ☉ Объективно существующая необходимая связь и взаимозависимость между явлениями природы и общественной жизнью, закон жизни (природы)
Ол кырдьар диэн олох сокуона буоллаҕа. И. Гоголев. Сэрии сокуона итинник буолааччы. Эргиччи өлүү… өлүү… И. Эртюков
Салайыы бириинсиптэрэ, бастатан туран, социализм сүрүн экэнэмиичискэй сокуонунан быһаарыллаллар. ЭБТ
Аан дойду, айылҕа бэйэлэрин туспа сокуоннарынан сайдаллар. ДИМ
△ Туох эмэ тустаах быраабылата. ☉ Основное правило в каком-л. деле, обусловленное его сущностью, канон
[Оҕолор хоһоон] ханнык формалааҕын, ханнык сокуонунан суруллубутун сүнньүнэн билиэхтээхтэр. СЛСПҮО
Быраабылалар сахалыы саҥарыы сокуонугар олоҕуран оҥоһуллаллар. ПНЕ СТ
Доруоптары төгүллээһин орун атастаһыннарар, бөлөхтүүр сокуоннарга бас бэринэр. ВНЯ М-5
4. Олоҕурбут үгэс, үөрүйэх. ☉ Общепринятое правило, обычай
Оттон кыылы кыыл курдук, тайҕа сокуонун быһыытынан, тэс гыннаран кэбистэххэ хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Ойуур олоҕун сокуонугар эһигини үөрэтиэм. Н. Якутскай
Уоруйах кэргэнэ уоруо суохтаах. Уоруйахтар сокуоннара ону көҥүллээбэт. И. Федосеев
♦ Сокуон хараҕынан — сокуон тугу этэринэн, сокуонунан. ☉ Следуя букве закона, по закону
Кини саҥата барыта таба, сокуон хараҕынан, ыйаах сүнньүнэн. Далан
Оҕолорун бырахпыт ийэлэри күн-дьыл суутуттан уратытык, сокуон хараҕынан эмиэ сууттуохха баара. Н. Босиков
Итинник киһийдэхтэри сокуон хараҕынан эрэ көрдөххүнэ сатанар, оччоҕо эрэ сүнньүлэрин көннөрүөҥ. В. Миронов
Сокуон хараҕынан хаамтахпытына, тугу бултаан айахпытын ииттиэх муҥнаахтарбытый? Р. Кулаковскай. Сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах кэпс. — сиэри-майгыны тумнан бэйэтэ билэринэн дьүүллүүр идэлээх, бардам (киһи). ☉ Человек, который устраивает самосуд над кем-л.
Маппыр, этэргэ дылы, сутуругар сокуоннаах, тойон оҕото тойон курдук, улаатан испитэ. Л. Попов. Айдаан сонно тута буолар: «Пионердарга илиилэрин көтөхпүттэр. Сутуруктарыгар сокуоннаахтары уодьуганныахха!» ПНИ ДКК
◊ Суруллубатах сокуон — туохха эмэ ким да тумнубакка толорор үгэһэ. ☉ Обычай, традиция, неизбежно соблюдаемые всеми, неписаный закон
Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит бигэ тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Өртөн олохтоммут үгэһи, тайҕа суруллубатах сокуонун тутуһар диэн эмиэ баар. «ХС»