модальное сл. видимо, по-видимому, кажется, очевидно; видать; быһыыта , барбыт кажется, он ушёл.

I 1) имеющий какой-л. фасон, покрой; ...фасона, ...покроя; үчүгэй быһыылаах сон пальто хорошего покроя; 2) имеющий какую-л. наружность, облик, вид; ...наружности; үчүгэй быһыылаах кыыс девушка с хорошей фигурой.
II частица модальная видно, видимо, кажется; видать; ытыыр быһыылаах плачет, видать; иккиэлэр быһыылаах кажется, их двое; эн барыах быһыылааххын ты, кажется, склонен поехать.

I
сыһ.
1. Алҕас, сыыһа. ☉ По ошибке, ошибочно, напрасно, зря
Бар дьоннор ол иһин этэллэр: «Баар суол - таммах тааһы үүттүүрэ». Кыраны дьоҕойон сэнииллэр, Кыраттан улахан үөскүүр ээ! Л. Попов
Дьон холдьоҕуллар мунньаҕар Дьоҕойон да кэлиллибит. С. Васильев
Сөпкө этэҕин, Сүөдэр, эн олус ыраас санаалааххын, ол гынан баран, ити куһаҕан дьоҥҥо дьоҕойон сөрүөстэҕит. А. Сыромятникова
2. Мээнэ, мээнэҕэ, солуута суох, солуута суохха. ☉ Попусту, бесполезно, напрасно, зря
Ас суоҕун чахчы өйдүүр киһи быһыытынан дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанаат, түҥнэри эргийэн олордо. Болот Боотур
Быйыл эмиэ дьоҕойон, таах олоруохтааҕар кэллим. С. Никифоров
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдүүтүн, чорботуутун көрдөрөр (мэктиэтигэр, оннооҕор). ☉ Служит для подчеркивания, усиления высказываемой мысли (даже)
Дьоҕойон куртахтыын тоҥмут курдук буолла. П. Ойуунускай
Дьоҕойон куйахата күүрбэхтээтэ. П. Ойуунускай
Хортуоскалара дьоҕойон бүтүн киилэлээхтэр. С. Данилов
2. Ыйытыылаах этии састаабыгар саарбахтыыр, дьиксинэр уо. д. а. дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр (арааһа, баатыгарын). ☉ В составе вопросительного предложения выражает предположение говорящего с оттенком сомнения, опасения и т. п. (видать)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй, дьоҕойон өлөөрү гыннаҕым дуу? П. Ойуунускай
Дьоҕойон, биһиги женихтэрбит барбыттарыгар үөрбүккүн дуу, хайдаҕый? Суорун Омоллоон
Марыына, оҕо тоҕо эрэ бүтүн санаатын таптарбатах, дьоҕойон, тумуулаабыт дуу, тугуй? «ХС»
3. Этиллэр хайааһын санааны алы гынан, баҕар, туох эмэ түмүктээх буолаарай диэн оҥоһулларын көрдөрөр (санааҕа, санаабар). ☉ Служит для выражения того, что действие, о котором говорится в высказывании, совершается лишь для очистки совести, без особой надежды на его положительный результат (в утешение себе)
Корея өҥ быйаҥ сириттэн Кыйдаммыт кырдьаҕас эрэйдээх, Дьоҕойон, далай уу иэниттэн Дьол-соргу көрдөһө кэлбитэ. Эллэй
Санаабытыгар, дьоҕойон, дьиэ туттан, эрээхтээтэхпит. М. Доҕордуурап
◊ Дьоҕойон гынан эрдэҕэ буолуо - мээнэҕэ, туһата суохха эрэйдэнэн эрдэҕэ буолуо. ☉ Видимо, зря (напрасно, впустую) старается
[Баһылай:] Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. Бэйи, тукаам, үөрэнэн, сыһыйан иһиэҥ. Дьоҕойон гынан эрдэҕиҥ буолуо. Манна ийэҥ, аҕаҥ биэбэйдиирэ суох. А. Софронов

туохт.
1. Туох эмэ хайааһыны оҥороргун тохтот, тохтоо, уурай. ☉ Кончать, прекращать какое-л. действие
От ыйын ортотугар дылы улуус үрдүнэн сир түҥэтигэ бүппүтэ, бары …… сэбиэскэй былаас чахчы кыра дьон интэриэстэрин көрөрүн өйдөөбүттэрэ. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ сир тэнийэн сытар уһугар тиий. ☉ Достичь границы какой-л. территории
Биһиги оройуоммут сирэ мантан арҕаа үс көһүнэн бүтэр. Амма Аччыгыйа
Сотору дэриэбинэ бүтэн, өтөрдөөҕүтэ хортуоска хостоммут тоһоҕо күрүөлээх бааһына кэллэ. Софр. Данилов
Ойуур бүтэн, оллурдаах-боллурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
△ Баранан хаал, ордубакка бүтүннүү туттулун. ☉ Израсходоваться, иссякнуть
Түүнүгэр мастара бүтэн, уолаттар түҥ-таҥ түһэн, мас бэлэмниир кыһалҕаҕа киирдилэр. Амма Аччыгыйа
«Хаһан да бүтүө суох», — дии санаабыт аһа улам уостан баарта. Н. Заболоцкай. Киинэҕэ билиэт бүппүт буолан, дьиэлэригэр төнүннүлэр. А. Федоров
3. Буолан аас, уурай. ☉ Прекращаться, кончаться
Сэрии бүттэ, Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ бүтүөхтээх. А. Абаҕыыныскай
4. кэпс., харыс т. Өлөөрү гын, уһугулаа; өлөн хаал, өл. ☉ Находиться при смерти; умереть, скончаться
Борокуопай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарев. Ээ, өстүбэһи, били Степанов бүтэн баран сытаахтыыр. Эрэлэ суох киһи. Бу түүнү туоруура биллибэт... Н. Лугинов
Киириги наһыылкаҕа ууран эрдэхтэринэ, ким эрэ саҥарар: «Оо, бүппүт!» Бары бэргэһэлэрин усталлар. С. Ефремов
5. Отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт-көстүбэт буол, туһата суох хаал, тугунан эмэ сабылын (хол., мууһунан). ☉ Зарасти, покрыться чем-л.
Бу суол оспут, бүппүт, Тиит бөҕө туора түспүт. Баал Хабырыыс
Буор сыбахтаах балаҕана, Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Бүтүөхчэ бүппэт (бүтэн биэрбэт) — бүтүөх курдук эрээри бүтэн биэрбэт. ☉ Конца не видать (о чем-л., что должно уже давно закончиться)
Эн биһикки ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт, кини бүтүөхчэ бүппэтэҕэ, быстыахча быстыбатаҕа. Н. Якутскай
Киһитэ бүтүөхчэ бүтэн биэрбэт. «ХС». Бүтэр бүппүтүн кэннэ — туох эмэ буолан бүппүтүн, ааспытын кэннэ, хойутаан. ☉ После того, как все закончилось; спустя много времени; с опозданием
Бүтэр бүппүтүн кэннэ көрсөр да туһата суох буолуо. «ХС»
Онон Киргиэлэй учуутал ууга түһэн «олорорун» туһунан сурах солбуйааччы дириэктэргэ кэмниэ-кэмнэҕэс, бүтэр бүппүтүн кэннэ тиийбитэ. Н. Заболоцкай. Күөмэйим (күөмэйэ) бүттэ — ыалдьан эбэтэр сылайан күөмэйим (күөмэйэ) ыарыйда, кыыкынаан саҥарар буоллум (буолла). ☉ Потерять голос, охрипнуть
Тарааһап саппыйаан курун аллараа баттаамахтаата, кылгас баттахтаах төбөтүн имэриммэхтээтэ: «Кэбис, ыллаабаппын. Күөмэйим бүтэн сылдьар». Амма Аччыгыйа
«Доҕотторуом, мин, мин манна...» кини күүһүн муҥунан үөгүлээтэ да, күөмэйэ бүтэн хаалбыт, хаахынас дорҕоону бэйэтэ эрэ иһиттэ. А. Сыромятникова