производить трением скрипучий, визгливый звук; тереть с шумом; аалан кикирий= подпиливать что-л.

I
тыыбырҕаа диэнтэн холб. туһ. Чөкчөҥөлөр саҥараллара, тыыраахылар тыыбырҕаһаллара ньим барбыт. Улдьаа Харалы
II
даҕ. Синньигэс, сыыйыллаҕас (куолас). ☉ Тонкий, писклявый, визгливый (о голосе). Тыыбырҕас куоластаах

тыаһы үт. туохт. Үрүт-үрдүгэр улаханнык айманан хаһыытаа, айдааны тарт (үксүгэр көтөрдөрү этэргэ). ☉ Поднимать визгливый крик, гвалт (обычно о птицах)
Хатан дьыбардаах халлааҥҥа Халаахтыыллар хара суордар. Эллэй
«Арай, көр эрэ, көлөнөн тахсар киһи», — Сомсуун, туох эрэ өй киирэн, өрө халаахтыы түстэ. В. Яковлев
Хоптолор часкыйаллар, умса халаахтыыллар. А. Фёдоров
ср. хак. халах, алт. калак ‘междометие, выражающее страх, отчаяние’, тув. халак ‘беда’

I
чардырҕаа диэнтэн холб. туһ. Мастан маска түһэ-түһэ кукаакылар чардырҕаһаллар. И. Никифоров
Саҥа көппүт тыыраахы оҕолоро чардырҕаһаллар. С. Маисов
Уһун ардах буоларын билэн, дьабарааскылар чардырҕастылар. М. Шолохов (тылб.)
II
даҕ. Чардырҕаан саҥарар. ☉ Визгливый; стрекочущий
Чагда тыаҕа чаҥырҕас Чаччыгыныар чардырҕас. В. Чиряев
«Тойон начаалынньык, били уолбут ити омуһаҕар сытар. Хайыыбыт?» — диэн чардырҕас саҥалаах бандьыыт ыйытта. Н. Дмитриев. Үөрдээбит чаччыгыныардар саҥалара ойуур иһигэр биир кэм чардырҕас. «ХС»