даҕ. Тыла айаҕар аанньа баппат курдук сэниэтэ уонна чуолкайа суохтуҥутук тахсар (саҥа) эбэтэр оннук саҥалаах. ☉ Не совсем внятный, несколько косноязычный (о речи и человеке с такой речью). Бөллүргэс саҥалаах. Тэҥн. бөлүөстүгэс

нареч. понятно, внятно, ясно; дьэҥкэтик быһаар = объяснить что-л. вразумительно, ясно.

и. д. от ньулугураа =; ньулугурааһына да суох эт скажи внятно, не торопясь.

1. көр дьэҥкир
2. Тимир кытыылаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (тааб.: хобордоох, арыы, алаадьы). Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
   Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн. Н. Заболоцкай
3. көр дьэҥкир
   2
   Дьыбардаах дьэҥкэ сарсыарда хойдубут тымныы салгын кымыстыы уймахтанар. Амма Аччыгыйа
   Сааскы дьэҥкэ Сарсыардаҕа Сайдам хоһоон Сатараата. Күннүк Уурастыырап
   Лоокуут чөкчөҥө саҥата …… күөх дьэҥкэ халлаантан таҥнары кутуллубута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Сэдэх мастаах-оттоох, сырдаан көстөр, сэндэҥэ. ☉ Редкий, хорошо просматриваемый (о лесе)
   Талах тулата ыраахха диэри дьэҥкэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Күн уота дьэҥкэ тииттэр быыстарынан дьэрэличчи тыган турар. Т. Сметанин
   Кини иһирик ойуурга киирбэккэ, наар дьэҥкэ тыаны батыһан истэ. А. Сыромятникова
5. көсп. Мунааҕа суох, чуолкай, ырылыччы көстөн (биллэн) турар, үчүгэйдик өйдөнөр; булкуура суох, ырылхай. ☉ Четкий, ясный, понятный
   «Саҥа ырыалар» …… олоҕу тутууга тус бэйэнэн кыттыы суруйааччы айар үлэтигэр үтүө сабыдыаллааҕын дьэҥкэ туоһута. Софр. Данилов
   Беляев дьэҥкэ, быһаарыылаах этиитэ …… саарбаҕалааһыны суох оҥорбута. В. Протодьяконов
   [Ньукулааскы] үрдүк идеяҕа бэриниилээҕинэн, өйө-санаата дьэҥкэтинэн уратылаах киһи. И. Никифоров
6. көсп. Ыраас, чуолкайдык иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Чистый, хорошо слышимый, внятный (о голосе, речи)
   Тойон хотой обургу …… Ыраас дьэҥкэ куолаһынан Саҥаран чаҥырҕатта. Саха нар. ыр. III
   Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын, күлүүтүн истэрбит иһин - биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
   Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
   ◊ Дьэҥкэ өлүү эргэр. - киһи иһигэр эбэтэр этигэр уу үөскүүр ыарыыта. ☉ Скопление жидкости в полостях и тканях тела при болезнях сердца, почек и др., водянка
   Боруллуо кырдьан өлөрүгэр этэ дьэҥкэ өлүү буолан хоргуна ууллан үс сыл устатыгар сыххаран сытар. Саха сэһ. I