1. 1) имеющий шерсть, пух, волосы; с... шерстью, с... пухом, с... волосами; 2) шерстяной, пуховый; түүлээх наскы шерстяные носки; түүлээх суорҕан пуховое одеяло; 3) волосатый; түүлээх сирэй волосатое лицо; 2. 1) пушнина || пушной; түүлээх бултааһынын былаана план заготовки пушнины; түүлээх булда пушной промысел; 2) мех || меховой; күндү түүлээх драгоценный мех; түүлээх бачыыҥка меховые ботинки, ботинки на меху # ала түүлээх фольк. птицы; түүлээх ытыс щедрая рука (букв. волосатая ладонь); үрүҥ түүлээх фольк. конный скот; хара түүлээх фольк. рогатый скот.

I
ньаах буолбут — ириҥэрбит, дэлби ууламмыт, ыарыыламмыт (харах туһунан). ☉ Загноившийся, увлажнившийся, болезненного вида (о глазах)
Дьэгин [киһи аата] ньаах буолбут хараҕын сотунна. И. Никифоров; ньаах диэ — эмискэ быһа баттаан, синньигэстик «ньаах» диэ (хол., соһуйан). ☉ Внезапно пискнуть, вскрикнуть (напр., от испуга)
Хотун ол сылдьан сүр хатаннык «ньаах» диэн часкыйа түһэр. Амма Аччыгыйа
Оҕо «ньаах» диэн ытыахча буолан иһэн ах барда. Н. Габышев
Агааса күлбүт дуу, куттаммыт дуу саҥата «ньаах» диэн хаалла. «ХС»; ньаах оҕо кэпс. — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Младенец, новорождённый. Ньаах оҕо биһигэр сытара ; <атаҕын> ньаах сиэбит түөлбэ. — ыырааҕын быыһа бааһырбыт (сүөһүнү этэргэ). ☉ Заболеть копытной болезнью, копытницей (о рогатом скоте). Ынахтарын кэлин атаҕын ньаах сиэбит. Сайын сүөһүнү ньаах сиэн эрэйдээччи
ср. монг. нялх ‘ребёнок, дитя, младенец, новорождённый’
II
аат., түөлбэ. Хараҥаҕа сырдаан көстөр түүлээх үөн. ☉ Светящийся в темноте волосатый червяк
Былыр ньааҕы үктэппэттэр эбит — киһи атаҕа кыһыйан, тириитэ сулбуруйуон сөп диэн. СТТТ

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З