туохт. Үөрбэнэн батары ас (хол., бугулу). ☉ Вонзать, втыкать что-л. куда-л. (напр., заострённый тонкий кол в копну). Бу бугуллары үөрбэлээ

I несов. разг. 1. чем во что ас, анньыалаа, кэйиэлээ; тыкать палкой в землю ма- һынан сири анньыалаа; 2. что во что (втыкать, вонзать) ас, анньыалаа; тыкать колья в землю енргэ тоһоҕолордо ас; 3. что во что (совать) үн^чүлүт, үҥүлүй; поросёнок тычет нос в корыто боросуонак хоруудаҕа үҥүлүйэр; 4. чем (показывать на кого-что-л.) ыйан көрдөр; тыкать пальцем на кого-л. кими эмэ тарбаххынан ыйан көрдөр; # тыкать в нос кому--либо сирэйгэ-харахха ас.

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

туохт.
1. Тугу эмэ хойуута, убаҕаһа эбэтэр туох эмэ эбиитэ, былааһыга тэҥҥэ тарҕанарын курдук тугунан эмэ элбэхтик өрө-таҥнары аймаа, хамсат. ☉ Взбалтывать, размешивать чем-л. что-л., добиваясь равномерного смешения состава, мешать. Миини булкуй. Күөһү булкуй
□ Оҕонньор, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, куруускалаах итии чэйин ньуосканан булкуйда. С. Никифоров
Силиммин булкуйар синньигэс мастаахпын. С. Тимофеев
2. Тугу эмэ хамсатар, иһин хасыһар, бурайар эбэтэр сэймэктиир курдук тугунан эмэ тыыт, оймоо. ☉ Перемешать что-л., рыться в чем-л.; вонзать острое во что-л. и ворочать им. Уоту булкуй. Ууну булкуй
□ Антон, кытыыттан тахсан синньигэс ураҕаһы булан киирэн, кута аннын кэриччи булкуйан көрдө да, туох да туһа суох
Мойот биллибэт. Т. Сметанин
Ордьоох төһө эмэ булкуйан баран куйуурун таһаарбыта — туох да кэлбэтэх. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара. Оччоҕо сохсо, кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. И. Федосеев
△ Төбө диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: (төбөҕүн) икки өттүгэр иэҕэҥнэт, хамсат (хол., туохха эмэ олуйтаран тугу диэххин булбакка); (төбөҕүн) садьыйа охсон хамсат, быһыта илгиһин (хол., туохтан эмэ сиргэнэн эбэтэр туохха эмэ буолуммакка — сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ В сочетании со словом төбө ‘голова’: наклонять (голову) то в одну, то в другую сторону (напр., не решаясь сказать что-л. прямо); делать резкие движения, трясти (головой, напр. при испуге, или упрямясь — о животном)
«Сибилигин дуо? Суох, мин тугу да кэпсээбэппин», — дии-дии баһын булкуйбута. Н. Якутскай
Мэччийэ сылдьыбыт субан сүөһүлэр дьиэ таһыгар мүлүрүҥнэһэн кэллилэр. Төбөлөрүн булкуйаллар, кутуруктарынан кымньыылана охсуналлар. Л. Попов
Эмискэ таба, төбөтүн булкуйа-булкуйа, хаһыҥыраата. Тэки Одулок (тылб.)
3. Туохха эмэ эбии атыны холбоо эбэтэр атын-атыны холботолоо. ☉ Прибавлять, примешивать что-л. к чему-л. или соединять что-л. разнородное в одно
[Дьөгүөссэ:] Бэйэ, били оҕолор кэллэхтэринэ, отонноомохтуу түһэн, илдьэ барыллыа. Ыа, дьэ дагдаҕа булкуйан сиир минньигэһикэтэ бэрт буоллаҕа ээ. Күндэ
Биир куул сиэмэҕэ икки куул уоҕурдууну булкуйабын. П. Егоров
[Аянитов] …… булкуйбут кырааскатын палитратын кытыытын диэки бистэ. Софр. Данилов
4. Тугу эмэ туохха эмэ бис, умньаа, төкүнүт. ☉ Обвалять что-л. в чем-л., обмакивать во что-л., валять кого-что-л. в чем-л.
Дьахтар имигэс …… тарбахтарынан лапса оҥорон бурдукка булкуйар. Н. Габышев
Тугу барытын буһаран арыыбытыгар булкуйан сиэхпит. Амма Аччыгыйа
Көмүһү төһө да көлбөххө булкуй — син биир килбэйэн көстө сытыаҕа. Эрчимэн
Сиргэ-буорга булкуйа иликпинэ, киэр буола оҕус мантан!.. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Киһини туох эмэ үчүгэйэ суох суолга холбоо, кытыар. ☉ Вовлекать кого-л. в какое-л. неприятное дело, впутывать
Миитэрэй олус долгуйан олорон Дьөгүөрдээнтэн тугу эрэ ааттаһаркөрдөһөр. «Баһым хас буолуой?..» • диир Дьөгүөрдээн. — «Кэбис, Миитэрэй, эн миигин итиннэ булкуйума». Амма Аччыгыйа
«Манна, сэриигэ, оҕолору булкуйар эмиэ туохха нааданый?», • дии саныыр Ростов. Л. Толстой (тылб.)
6. Тугу эмэ мээнэ уларытан-тэлэритэн, сөптөөх сааһын, сүрүнүн кэс, бутуй. ☉ Нарушать порядок или основной смысл чего-л., путать, перепутывать, запутывать
[Сүөкүлэ:] Олорор олохпутун аймаан, тиэрэ булкуйан эрэллэр буолбат дуо? А. Софронов
[Улуу Кудаҥса] ол курдук бэрт эрэйи эрэйдэнэн, улуу муҥу көрөн, түҥ-таҥ, тиэрэ-маары булкуйан, араастык ырытан баран …… дьиибэни тэриннэ, дьиктини сананна. П. Ойуунускай
Аҕыс мөһөөҕү сиэн кэбиспитэ тахсан уонна суот дьыалатын хараарчы булкуйан кэбиспитин эбэн, үс сыл хаайыыга сыппыта. Эрилик Эристиин
△ Киһи өйүн бутуйан, сыыһа суолга киллэр, муннар. ☉ Путать, вводить кого-л. в заблуждение
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар, бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарев. Кылаас өстөөҕө, итэҕэл, абааһы туһунан сымыйа сэһэннэри тарҕатан, хараҥа дьон санаатын булкуйар. Н. Габышев
7. Холбонуо суохтары холботолоо, биири атыны кытта бутуй. ☉ Путать, смешивать кого-что-л. с кем-чем-л., принимать одно за другое
Атын киһини кытта булкуйдаҕыҥ буолуо... Амма Аччыгыйа
[Оҕо] Уус дьиэтигэр гаайка, буолта, Тоһоҕо бөҕөнү булкуйан, Аҕатыгар «көмөлөһөрө». Р. Баҕатаайыскай
Түүлү уонна дьиҥнээх түбэлтэлэри бииргэ булкуйан өйдүү-өйдүүлэр, кинилэр туохха эрэ үөрэн, оргууй күлсэ олороллор. Л. Толстой (тылб.)
△ Биири туттар оннугар атын-атыны бутуйан тутун (хол., саҥарарга). ☉ Смешивать, перемешать одно с другим (напр., языки в речи). Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥар
□ Итинтэн сиэттэрэн улам бодоруһан, сахалыы-нууччалыы булкуйан кэпсэтэн барбыттара. Н. Якутскай. Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттүлэрэ …… эбэҥкилии кэпсэттэхтэринэ, араастаан булкуйа саҥараллар. Я. Семенов. Тэҥн. бутуй I
◊ Күлэ-күлэ күлүн булкуй фольк. — кими эмэ кыайан-хотон күл-көмөр оҥор, суох гын. ☉ Торжествовать победу над кем-л., расправиться, уничтожить кого-л. полностью
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһи-хара оҥорбут күрүөх билэ дьоҥҥун күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап

I
туохт.
1. Тугу эмэ аһыллыбат гына сап (хол., күлүүстээн, олуурдаан). ☉ Закрывать, запирать что-л. (на замок, крючок)
Сып-сап таҥнан, кыбартыыратын хатаан, аллара түстэ. Е. Неймохов
Уордаахап киирээт, хап-сабар ааны хатаан кэбиспитэ. П. Степанов
«Тохтоо эрэ, бииргэ киириэх», — диэтэ Тимофей Нилыч массыынатын хатаан, күлүүһүн тылын сиэбигэр укта-укта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ туохха эмэ, батары саайан эбэтэр иҥиннэрэн түспэт гына иил, оҥор. ☉ Прибивать, вбивать что-л., прицеплять что-л. к чему-л., вонзать что-л. во что-л. Мойот кураанах күөгүтүгэр мэҥиэ хатыы олорон ойоҕоһугар кыра күлүүнү иһиттэ. Т. Сметанин
Сүгэтин аһыытынан маска хатаата. Сэмээр Баһылай
Эн аҕаҥ борбуйун иҥиирин быһа ыппыт оноҕоһун ити тииккэ хатаан хаалларбыта. В. Титов
♦ Болҕомтоҕун хатаа — болҕомтоҕун уур 1 диэн курдук (көр болҕомто)
Туох баар болҕомтотун үрүҥ маайкалаах эдэркээн уолга хатаата. Н. Лугинов
Витя болҕомтотун хатаабыт көтөрүн диэки Куонаан көрөн ылла. Н. Заболоцкай
Долоҕойгор тохтот (тут, хатаа) көр долоҕой. Үһүстээн да кэргэннэнэн табыллар биллибэт диэн Саша долоҕойугар хатаабыта. «ХС»
Мэйиигэр хатаа көр мэйии. Киэһэ мунньахха бараргын умнума, мэйиигэр хатаан кэбис. Өйгөр хатаа көр өй. Наһаар Наһаарабыс ити түбэлтэни умнубаттыы өйүгэр хатаабыта. Е. Неймохов
Киһи оҕо, эдэр эрдэҕинэ билбитин, өйдөөбүтүн үйэтин тухары саныы сылдьар, отойун умнубат. Өйүгэр хатыырдыы хатыыр. ИМС ОС
Аҕатын ити тылларын уол өйүгэр кытаанахтык хатаабыта. Дьиэ к. Санааҕын (санааҕар) хатаа — тугу эмэ бэлиэтии көр, өйдөө. ☉ Запомнить что-л., обратить внимание на что-л. Эппит тылбын Эккэр иҥэр, Саҥарбыт саҥабын Санааҕар хатаа. П. Ойуунускай
Гаврил Михайлович хайаан да бииргэ эмэ [сылгыга] санаатын хатаабыт буолуохтаах. «ХС». Сүрэххэр хатаа — өйгөр-санааҕар илдьэ сырыт. ☉ Сохранить в сердце, в памяти, запомнить
Кинилэр кэриэстэрин …… сүрэхпитигэр хатаан өйдүү сылдьыаҕыҥ! Амма Аччыгыйа
Эйэлээх хараххын Сүрэхпэр хатыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Төбөҕөр ха- таа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Эн ити сүбэни эмиэ төбөҕөр кытаанахтык хатаа. И. Федосеев
Уу, быданнааҕы да суолу киһи өйө төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС». Хаппаргар хатаа — умнубат гына, кистэлэҥ санаа оҥостон илдьэ сырыт, өйгөр тут. ☉ Хорошо, надолго запомнить, сохранить в памяти (что-л. тайное)
Мэркииттэр хайа эрэ баайы-дуолу мунньунардыы, кыра да хом санааны хаһаанан, хаппардарыгар хатаан иһэллэр. Н. Лугинов. Кини кэрэ мөссүөнүн Сүрэхпэр сөҥөрдөбүн, Хаппарбар хатыыбын
эвен. фольк. Хаппыккар хатаа кэпс. — 1) ким да көрбөт, булбат гына кистээ. ☉ Тщательно прятать, хранить, скрывать что-л. (подальше от чужих глаз)
Дьэ, харчытын ыллар эрэ, дьахтар дьахтара өтөн, хаппыкка хатыа этэ... Миигиттэн кистиэ... А. Чехов (тылб.); 2) туох эмэ кистэлэҥи кимиэхэ да кэпсээмэ. ☉ Сохранить в тайне
Эн итини миигиттэн эрэ иһиттиҥ, таскар таһаарбакка, хаппыккар хатаан кэбис. «ХС». Хараҕын уотун хатаабыт — туохха эмэ ымсыыра санаабыт. ☉ соотв. положить глаз на что-л. Манчаары хабыр, эдэр сааһыгар хараҕын уотун хатаабыт баайдарын тэлгэһэлэригэр маҥан атынан ойутан киирэрэ. И. Гоголев
Үрдүк маска айыы да, абааһы да Харахтарын уотун хатыыллар. И. Гоголев
Хаарыаннаах хара тааска Харах уотун хатаабыт. Эллэй. Хараххын хатаа кэпс. — 1) тугу эмэ көрөн өйдөөн хаал, бэлиэтии көр. ☉ Окинуть взором, задержать взгляд
Нартаахап хараҥаҕа биллэ-биллибэттик туртайар Леся сирэйигэр тиһэх төгүл хараҕын хатаан баран, аппа диэки хаампыта. Софр. Данилов
Кэлэ-бара биригэдьиирдээх Наастаҕа үөннээх хараҕын хатаан ааһар. С. Федотов
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»; 2) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыыра санаа, кими, тугу эмэ сөбүлүү көр. ☉ соотв. положить глаз на кого-что-л.
Волостной Туман кини атыгар хараҕын хатаабытын көхсүтүнэн туран бүтэйдии эмиэ сэрэйбитэ. Ойуку
Бэрдин, үчүгэйин билэн, тойон бэйэлээх киниэхэ хараҕын хатаатаҕа. У. Ойуур
Бэйэтин саастыыта олус үчүгэй кыыска Дьорҕоот хараҕын хатаабыта. «Чолбон»
Эдэр учуутал кырасыабай дьахтарга хараҕын хатаабыта. ПНИ АДХ
◊ Тыҥыраххын (тыҥыраххынан, тыҥыраххар) хатаа кэпс. — тугу эмэ тут, туохтан эмэ тутус. ☉ Зацепиться, схватиться за что-л. Суол ортотугар хаххан кинини утары көрөн, биилкэ курдук тыҥыраҕын өлбүт кукаакы үрдүгэр хатаан олорор эбит. Е. Макаров
Тиистэригэр ытыран, тыҥырахтарыгар хатаан баран, оҕо-уруу туһугар ытыы-ытыы, соһулла сылдьыахтара. Н. Борисов
ср. тюрк., монг. када ‘вбивать, втыкать, прикрепить’
II
туохт. Саас ириэрэн, итийэн иһэн эмискэ тымный, тыалыр. ☉ Наступать (о весенних заморозках), похолодать
Быйыл эмиэ муус устар эргэтигэр, ыам ыйын саҥатыгар хатаан турда. И. Гоголев
Халлаан хатаабыта ааһан, үс-түөрт хонуктан бэттэх күндьыл итийэн, сир-дойду сыттанан барда. И. Сосин
Халлаан хатаан турар. Төһө даҕаны сылаас саас кэлэрэ чугаһаабыта биллибитин иһин, ситэ итийбэт. И. Никифоров
◊ Харанан хатаа — хаар ууллубутун кэннэ тоҥор (сааскы халлаан туһунан). ☉ Морозить, холодать по весне после того, как снег растаял
Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. У. Нуолур

I
туохт.
1. Туох эмэ аһылларсабыллар сабыытын, хаппаҕын арый. ☉ Открывать, раздвигать ту часть чего-л., которая открывается и закрывается
Дьахтар чуулаанын айаҕын аспыт, өҥөйөн көрөн турбут. Саха фольк. Бар, тахсан, ампаары аһаҥҥыт, туох сыаналаах өттүн илдьэр гына бэлэмнии туруҥ. Эрилик Эристиин
Николай Семенович аан тардарын туппутунан туран хаалла. Ааны аһан иһэн сабан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туох эмэ ыпсыһа, кэлимсэ сылдьарын араар, арый. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. сложенное, сомкнутое. Кыыс зонтигын аста
□ Сарсыарда туох эрэ илиитин илибирэппитигэр киһи хараҕын аспыта, кыыһа кэлэн уһугуннара турар этэ. Н. Заболоцкай
Кэмбиэрин аһарын кытта «Күндү Таня, дорообо!» диэн тыл сүрэҕин даҕайбытынан киирдэ. М. Доҕордуурап
Михаил Иванович хараҕын аһаат, түннүгүнэн хоһун иһигэр тыкпыт күн сырдыгыттан симириктии түстэ. Н. Лугинов
3. Туох эмэ бүөтүн, ыга хаппахтаммытын арый. ☉ Раскупорить, распечатать что-л. Дьоно бааҥканы аһан баран, биирдии быһыы килиэби ылаллар. Н. Якутскай
Кубаров биир бытыылка портвейны аһан мадьыктаһар. Софр. Данилов
4. Хатааһыннааҕы арый. ☉ Отпирать, отмыкать что-л. запертое
[Дэһээтинньиктэр] кэлэннэр, хаайыы дьиэ тас күлүүһүн халыгыратан аһан бараннар, хаамыра иннинээҕи хоско киирдилэр. Эрилик Эристиин
Кыыс, күлүүһүн аһан күүлэ аанын сэгэтэн баран, саараҥнаан турда. Софр. Данилов. Сарсыарда эрдэ дьиэлэрин тас күлүүһүн аспыттара. И. Бочкарев
5. Туох эмэ бүөлэнэн, хаайтаран турарын төлө ыыт, арый. ☉ Открыть что-л. закрытое, закупоренное. Кырааны ас. Быһыты ас. Хорууну ас
6. Ханнык эмэ сэкириэти, кистэлэҥи аһаҕастык эт, кэпсээ. ☉ Открыть какой-л. секрет, тайну
Итинтэн эмээхсин туох сэкириэтин барытын аһан, сэһэнэ ыраатан барда. Эрилик Эристиин
«Кини [Дабыыт] өстөөхтөрү утары охсуспакка, өстөөххө биһиги бары кистэлэҥмитин аһан биэрэн, билигин буруйдаах», — диэбитэ Никитин. Д. Таас
Дьон хаайаллар бодоруһаат: «Сэкириэккин, поэт, ас, Чэпчэки дьыала буолбаат Хоһооннору айар баҕас». И. Гоголев
7. Ханнык эмэ дьайыыны, үлэни-хамнаһы саҕалаа. ☉ Начать какое-л. действие, какую-л. деятельность
Бу Всеволод Михайлович Ионов судаарыскай оскуола аһан, хас да сыл устатыгар саха оҕолорун үөрэппитэ. Суорун Омоллоон
Аан хос — пионердар мунньахтыыр хосторо. Уҥа муннуккка пионер муннугун аспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таҥара дьиэтин ылан баланыысса оҥосторго уонна кэпэрэтиип лааппытын аһарга көрдөстүбүт. А. Бэрияк
8. Урут биллибэти дьон билиитигэркөрүүтүгэр таһаар. ☉ Придать гласности что-л. ранее неизвестное
Оттон итэҕэлтэн ситимнээн тахсыбыт өс хоһоонноро, сыныйан көрдөххө, итэҕэли чиҥэтиэхтээҕэр сахсатар, кини суолтата «улахана» суоҕун аһар эбиттэр. Саха фольк. Хара Үрүйэ быйаҥын аспыт оҕонньор ити [Филипп] баар. С. Ефремов
тюрк. ач
♦ Аан ас — тугу эмэ бастакынан саҕалаа; бастакынан кэпсэт. ☉ Начинать что-л. первым, первым прервать молчание, первым заговорить
Балачча олорбохтоон баран Уйбаан кэпсэтиигэ аан аста. Дууһатын аһар көр дууһа. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар. «Кыым»
Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев. Уоту ас көр уот. Немецтэр бүлүмүөт уонна бинтиэпкэ уотун аһаллар. Саллааттар с.
1967. Кэтэһэ сытар өстөөх кимэн киирии саҕаламмытын ыраахтан биллэ, олус күүстээх уоту аста. Саллааттар с.
1970
Хараҕын ас көр харах. Туобуйа хоргус кыыһа атын буолбута, кулаак баттала кинини хараҕын аспыта. П. Ойуунускай
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Н. Габышев
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
Хонноҕун аһар көр хоннох. Кини аатырар буулуурун чараас солконон сабан, өрүс үрдүнээҕи кылдьыы кырдалга киллэрэн хонноҕун аһан тахсыбыта. Н. Босиков
Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. И. Федосеев
II
туохт.
1. Түргэн биир хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
«Күтүр, эр киһи буолаҥҥын Бар, сааны ыл да тахсан ытыалас!»— диэн Маайа Бүөтүрү түөскэ аста. Эрилик Эристиин
Оҕонньору түҥ-таҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
«Минньигэс да чэйдээх ыалга кэлбит эбиппин!» — диэн баран, Болот, өссө иһээри, чааскытын дьахтар диэки аста. Н. Заболоцкай
Киһитин антах анньан көрдө да, онтуката сонун тэллэҕиттэн тутуһан баран, сосуһа сырытта. М. Чооруоһап
△ Кэннин диэки эмискэ түргэн хамсаныыны оҥор (хол., саа эстэригэр төттөрү охсуутун туһунан). ☉ Сделать быстрое, резкое движение назад (напр., об отдаче ружья при выстреле). Ыппыппар саам күүскэ санныбын аста
2. Туох эрэ уһуктааҕынан батары киирэр гына оҕус. ☉ Колоть, проткнуть каким-л. острым оружием, предметом
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Т. Сметанин
3. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү алдьат, буортулаа» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «ломать, повредить, портить что-л. целое». Охтон иһэн, өрүһүнэбин диэн атырдьаҕын угун тосту анньан кэбистэ
□ Дьэ-буо! Халыҥ күөх тыалары, Хараҥа маардары үрдүлэринэн, Хабараан салгыны хайа анньан Хамсаан-имсээн Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Нор. ырыаһ. Киһим ойон турда да үҥүүнэн миэхэ түстэ, сонум эҥэрин хайа аста, эппэр тиийбэтэ быһыылаах. Т. Сметанин
4. Үрдүк сиргэ ыйаа, туруор. ☉ Водрузить что-л. на высоте, на высокое место
Ийэ дойдубут иһин уоҕуран, Уруйдаах походка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Онно кутааҕа Омуоһап, Ойуунускай таҕыстылар, Кинилэр дьон, тыаһаан-ууһаан, Кыһыл былааҕы астылар. С. Данилов
Римтэн кэлбиттэри үнтү кырбаан, Сууллубут Рим үрдүгэр Сулустаах кыһыл былааҕы Суугуначчы биһиги анньыахпыт. С. Васильев
5. Туох эрэ уопсай састаабыгар, ахсааныгар киллэр. ☉ Включать, заносить в число, состав чего-л.. Бу оҕону үөрэнээччилэр испииһэктэригэр ас
□ Сүүрбэ аҕыс сүөһүнү Симон талан ылан, үүрүүгэ барар сүөһүлэр испииһэктэригэр аста. Л. Попов
Эй, суох, ити киһи, хата, бөрөлөрү кытта куудьустаҕа буолуо. Итэҕэстэрин кинилэргэ анньан кэбиһээри. Н. Заболоцкай
Баҕар, эн 1856 сыллаахха суруйтуҥ буолуо, ону ревизия билиниэ суоҕа, миэхэ анньыахтара. Н. Габышев
6. Дьөлүтэ кэйэн ыарый. ☉ Причинять остроколющую боль. Кулгааҕым анньар
□ Тугу эрэ этиэх, кэпсэтиэх курдук санаан баран, уҥа ойоҕоһо анньыбытыттан тохтоото. Т. Сметанин
7. кэпс. Тугу эмэни тик (хол., этэрбэс тумсун). ☉ Шить, вышивать (напр., вставку в носовину торбасов). Этэрбэс тумсун ас
□ Балааҕыйа баспын олорто, Дуомуна тумуспун аста, Оппуруос улларда. Саха нар. ыр. III
тюрк. санч, чанч
♦ Бүөргэ ас — имнэн. ☉ Подавать кому-л. незаметные для других знаки (букв. ткнуть в почки)
«Кинитээҕэр [Уйбаачааннааҕар] буолуоҕу эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргиппит кыысчаан сылдьар быһыылаах!» — диэн баран, эмээхсин Соняны бүөргэ аста. М. Доҕордуурап. Быһа анньан биэр — тала, сыымайдыы барбакка өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять часть, долю, не очень разбираясь что и сколько
Дьиэлээхтэр үөрэ түһэллэр, сөбүлүүллэр, баайдарын аҥаарын быһа анньан биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өттүккэ ас көр бүөргэ ас. Бурхалей Ахметы өттүккэ анньан имнэнэн баран, ойон туран дьуһуурунай диэки көрсүө соҕустук туттан аадьуо хааман барда. Эрилик Эристиин
Сеня Тимохин аттыгар олорор модьу-таҕа көрүҥнээх суоппар уолу өттүккэ анньар. Н. Якутскай
Саарытын ас көр саары. Ылдьаа бэҕэһээ отун сүгүн охсубатаҕа, онон бүгүн убайа саарытын анньара буолуо. Сүнньүн ас көр сүрүн. Кэллэллэр, хайдах эрэ сөрүөһүннэри тарда сылдьан сүнньүлэрин анньар этим, инии, оҕолоор! Саха фольк. Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
Суол айаҕар Суору суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Умса ас кэпс. — кими эрэ туох эмэ куһаҕан, кутталлаах суолга киллэр. ☉ Толкать кого-л. на неприятности, опасное дело (силой, властью)
Аҕам миигин, умса анньан туран, күүһүнэн биэрбитэ кэргэн. Н. Неустроев
Үүнэн эрэр сибэкки курдук бэйэтин [Мария Кирилловнаны] Верейскэй кинээскэ, биэс уонча саастаах оҕонньорго, умса анньан биэрбиттэрэ алдьархайдаах суол. М. Доҕордуурап
Уот ас көр уот. [Сайсары] эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов. Ырыанан анньа сылдьар — биир кэм ыллыы, ырыа аргыстаах сылдьар. ☉ Он ходит, постоянно напевая песню
Санаата көтөҕүллэн, уола кыайбытын истэн кэнники кэмҥэ наар ырыанан анньа сылдьар. «ХС»
Киэһэлик Иван уус күөрдүн тиэйэн, ырыанан анньан тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
◊ Батары ас — туох эмэ уһуктаах, төбөлөөх сэп иһирдьэ киириэр диэри саай, оҕус. ☉ Вонзать какой-л. инструмент, орудие глубоко во что-л. «Эти элийэр, сыаны сыымайдыыр, хаһаны хайытар, быттаны бысталыыр, быһах буолуохтун», — диэн алҕаан баран этигэр батары анньан биэрбит. МНН
Уус Мандар атырдьаҕын эрчимнээхтик буорга батары аста уонна онно өйөнөн ийэбин көрөн турда. И. Гоголев
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Тайах маһын хаарга батары аста. И. Никифоров. Бүөлүү ас — ханнык эмэ хайаҕаһы кытаанахтык сап. ☉ Плотно закрыть, заткнуть какое-л. отверстие
Уолугун төрдүн туох эрэ бүөлүү анньан кэбистэ, таныыта кычыгыланан, хараҕа симириктээн барда. Амма Аччыгыйа
Сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн, кулгааҕын сөмүйэтинэн бүөлүү анньан баран уу үрдүгэр хамсаабакка таалан ылла. И. Данилов
Үрдүгэр түһэн айаҕын былаатынан бүөлүү астылар, хам баттаан кэлгийдилэр, күлүк сиргэ состулар. В. Протодьяконов. Быһа ас — дьуккурут, бааһырт. ☉ Ссаживать, поцарапать. Бачыыҥкам атахпын быһа аста
□ Онтон ботом арҕаспын быһа аспыта, икки бүөрүм тобуллуор диэри дьөлө оборбута. М. Доҕордуурап. Дьөлө ас — тугу эмэ сытыы уһуктааҕынан, төбөлөөҕүнэн кэй. ☉ Уколоть, подколоть, проколоть
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа. Киэр ас — кими-тугу эмэ илиигинэн бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүй. ☉ Оттолкнуть от себя кого-что-л. [Мааппа эмээхсин] үүттээх көһүйэтин, кэлэйбиккэ дылы, киэр аста. Күндэ
Соня тутан олорор сиэркилэтин эмискэ киэр аста уонна хараҕын саба тутунна. Л. Толстой (тылб.). Көҥү ас — күүстээх анньыынан, охсуунан улахан хайаҕаһы оҥор. ☉ Прошибить, протаранить с силой
Көҥүллээх күндү дойду Көр уоругун, Көмүс уйатын, Көҥү анньан, Күдэҥҥэ көтүтээри, Күлүгүрэн күүрдүлэр. Нор. ырыаһ. Мэһэй-таһай харгыһы Көҥү анньан сылбахтыыр, Бэлиэтэ суох аргыһы Күдэн гына туманныыр. А. Абаҕыыныскай. Оҕуруо ас — оҕуруонан тугу эмэ киэргэт (хол., үтүлүгү, этэрбэһи). ☉ Украшать бисером (напр., рукавицы, торбаса). Кыыс үтүлүгэр оҕуруо аспыт. Оһуор ас — оһуордаан, киэргэтэн тик. ☉ Вышивать
Дьахталлар таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэринэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
[Эбэтэ] Очуос таастан ойоору Оҥостубут кулааһайдаах, Олус нарын ойууну оһуор анньан сөхтөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Куулаттан үтэн киирбит тумус ойуур күлүгэр биир кыыс оҕо оһуор анньа олорор. М. Доҕордуурап. Сүһүөх анньар — үүнэр (үүнээйи туһунан). ☉ Растет, вырастает (о растении)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьир-будьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Сүһүөх аспыт отторго Сөрүүн сүөгэй амтаннаах Сүмэһинэ буоламмын Симэлийэн иҥмитим. П. Тулааһынап
Тыраахтарынан сир тиэрэллэр. Кини кэҥэппит сиригэр Саҥа сүһүөх анньан эрэр Саас эрдэ куппут күөх бурдук Тунааран көстөр, уу курдук. Дьуон Дьаҥылы. Таһырдьа ас — дьиэ иһиттэн күүскүнэн таһаар, холдьох. ☉ Прогонять, выгонять из дома, применяя силу
Онтон, туох да бокуойа суох дьахталлар оҕонньору таһырдьа анньарга эттилэр. Н. Неустроев
Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн, өстөөхтөрүн ааттаһан: «Үтүө кыҥаттарым, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ», — диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото. Эрилик Эристиин
«Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола», — диэт, тойон, оройго охсон баран, акымалыттан ылан, таһырдьа анньан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Түү ас — үүн, улаат (көтөр нуолур түүтүн, куорсунун туһунан). ☉ Расти (о пухе, перьях — у птенцов). Кус тостубут дабыдала үтүөрэн, түү аспыт
△ Түүлэн, куорсуннан. ☉ Оперяться, вырасти (о перьях)
Маннааҕы көлүччэҕэ баар кус оҕолоро түү аспыттар. Уот анньар мас көр үөттүрэх. [Дьарааска] төгүрүк сыл баһыгар биир тамыйах ыстааны алдьаттаҕына, Настаа хотун уот анньар маһынан үлтү сабыыра. Эрилик Эристиин
Оһох төрдүттэн уот анньар мас өйөнөн турарын сулбу тардан ылар. Саха фольк. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһиэхэ аһылык буолар туох эмэ. ☉ Пища, еда, кушанье человека
Туохха да уурбат, быһаҕынан да быспат, хамыйаҕынан да баспат аһыыр ас баар үһү (тааб.: оҕо ийэтин үүтэ). Дьахтар астаабыт аһа сүрдээх ахтылҕаннаах, олус минньигэс, ордук сылаас буолар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. Сорох үүнээйилэр киһи сиир эбэтэр аһылык оҥороругар сөп гына сиппит-хоппут үөскэхтэрэ, туораахтара (хол., бурдук аһа, оҕурсу аһа, хортуоппуй аһа о. д. а.). ☉ Плод некоторых растений (напр., зерновых, огурца, картофеля и т. п.). Оҕурсубут саҥардыы ас биэрэн эрэр. Бурдук туораҕа ас куппут
□ Ардах уута түһэн баран, ойоҕос лиистэртэн иҥнэн, килэриччи чиҥээбит хаппыыста аһын эргиччи баһыллан турар. Амма Аччыгыйа
[Ардах] Хортуоппуй, оҕурсу, от буолан Лаглайан таҕыс, Көмүстээх куоласка ас кутан Күн диэки тардыс. Н. Босиков
Кини [бурдук] ас кутан кытаатта, Арыылыы саһара буста. Баал Хабырыыс
3. Кутургуйа, искэн ириҥэрбитэ эбэтэр быстах сөтөл сымныыр кэмигэр киһи күөмэйиттэн арахсан кэлэр хойуу сил, ириҥэ. ☉ Гной фурункула, нарыва или гнойная жидкость, отделяющаяся при отхаркивании. Ылдьаа кутургуйата ас тардыбыт
□ Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс хоһ.)
Хаһан эрэ кутургуйа аһын курдук дэлби ыстаныа ээ. А. Софронов
4. Кыылга уурар дьааттаах мэҥиэ. ☉ Яд, приготовленный специально для хищного зверя. Мэхээс кыылга ас уура барбыта
тюрк. аш, ас
♦ Айаҕар (иһигэр) ас <да> киирбэт көр айах
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай. Дьон кыһалҕатын туһаналлар. Алдьархайтан ас таһаараллар. «ХС». Ас барбат буолбут харыс т. — куртах, оһоҕос, күөмэй араагынан ыалдьыбыт. ☉ Рак пищевода, желудка, кишок
[Ийэм] онтон сэттэ сааспын туоларбар ас барбат буолан өлбүтэ. ПДА СС
Түүн дьикти түүлү түһээбитэ. Уоннаах уолчаан эрдэҕинэ ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Ас гыммат — чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Он легко одолевает, побеждает кого-что-л.
Бастаан хас да бэйэтин курдук модьу да, ама да көрүҥнээхтэр тардыһан көрбүттэрин Күүстээх букатын ас гыммата. Н. Лугинов
Иллэрээ күн охсубут отун бэҕэһээҥҥи ардах ас гыммата ини? В. Титов. Ас гыныа дуо — тулуппат, киһилээбэт. ☉ Он легко справляется, побеждает, одолевает
Өйдөөбөтүҥ тугун бэрдэй, доҕ-оор! Охсуһа сылдьар киһини ас гыныыһыктар дуо!? Софр. Данилов
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
Оннук үөрэхтээх киһи биһиги тыһаҕастарбыт сыыһын ас гыныаҥ баара дуо, адьас курдары көрөр буоллаҕыҥ дии. Л. Попов. Тэҥн. киһи гыммат. Ас гыныа суоҕа көр ас гыныа дуо. Егоров хапсаҕайдаһан Сидоровы ас гыныа суоҕа
□ Хата, антах баран быыһанар инибит, тугун тылын тылластаҥый, манна куоттахха ас гыныахтара суоҕа, кэбис хааллын. Н. Түгүнүүрэп. Ас көбө — арыый ордук, арыый элбэх, арыый улахан. ☉ Чуть больше
Ол эрээри бөрөтөөҕөр арыый ас көбө ыалдьыт күөрэйбит дииллэр [үрүҥ эһэ]. Н. Заболоцкай
«Ити бүүчээн суола. Куобахтан эрэ арыый ас көбө тойооску», — диэбитэ [Максим]. Р. Кулаковскай. Пуд Ильич моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран бэһиэннэрин кэккэлэһиннэри уурар: «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан. Ас кут эргэр. — аал уот иччититтэн туох эмэ диэн көрдөһөн эбэтэр алҕаан уокка арыыта, саламаатта биэр. ☉ Угостить домашний очаг маслом, саламатом (блюдо из муки и масла) и тем самым заклинать, просить дух огня помочь в чем-л.
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ааспыт Батталлаах үйэҕэ Булчут оҕонньор Дьолу буларга «Бырдьа бытык» Ас кутан, Алгыыр буолара. П. Тулааһынап. Тэҥн. уокка ас (аста) биэр. Ас кутар — ситэр, буһар (хол., бурдук). ☉ Созревает, поспевает (напр., о зерне). Бааһынаҕа сэлиэһинэй ас кутан эрэр
□ Сонуоктарга сэлиэһинэй бурдук ас кутан сириэдийбит. И. Данилов
Бурдук ас кутуоҕуттан буһуор диэри оҕонньордуун, оҕолуун, ыттыын моҕотойдооһун түбүгэр түһэллэрэ. АГГ СТК. Ас тардар — улаханнык ириҥэрэр, кыайан хамсаммат гына кэйэн ыалдьар (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Сильно гноится и болит, не давая резко двигаться, шевелиться (о фурункуле, нарыве). Оҕо кутургуйата ас тардан түүн утуйбат буолла
□ Ас тардан эрэр искэн тоҕо ыстанан тэстиэн иннинэ кууллайан эрэрэ. «ХС». Ас таһаар — оҕо силин былдьыгырата оонньуурун ас баар буолуоҕун (хол., булт, кэһии) билгэлиир диэн этии. ☉ Так говорят тогда, когда ребенок гулит и выделяет слюну, предчувствуя прибытие гостинца, охотничьей добычи. «Оҕом ас таһаарар, убайа кэһиилээх кэлээри гыннаҕа», — диэн эбэм кыра балтыбын таптыыр. Ас тахсыа <суоҕа> — туһата суох буолуо. ☉ Не будет пользы, результата. Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Федоров. Ас үрдүн аһаа — дьоһуннаах аһылыгы аһыырга (урууга, ыһыахха о. д. а.) ытык кырдьаҕаһы аһылыгы бастаан аһыырыгар көрдөһөн этии. ☉ Слова, которыми просят почтенного старца первым приступить к трапезе во время праздничных торжеств (на свадьбе, Ысыахе)
Албын-албын да аатырдарбын, Ас үрдүн аһаабыт, ачастааттаах аймахтардаах этим. Саха фольк. Ас үрдүн аһатыҥ. Саха ост. II. Тэҥн. айах үрдүн охтор. Ас ылбат — сааттаахтык кыайтар; күппүлүү бар. ☉ Быть бесславно побежденным, потерпеть полное поражение. Хаҥхатта икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи дьулаппыт киһи. Кинини кытта мөккүһэн эн биһикки ас ылбаппыт чахчы. А. Федоров. Аһыыр аһа ас буолбат — күүскэ санаарҕыыр, мунчаарар. ☉ Сильно грустить, печалиться (букв. пища, которую он ест, пищей не становится)
Ол [таптыыр] күүһэ диэн маннык: аһыыр да аһыҥ ас буолбат, таҥнар да таҥаһыҥ таҥас буолбат, утуйар да ууҥ уу буолбат. А. Софронов
[Манчаары:] Эйигиттэн Арахсарбын санаатахпына Аһыыр аһым ас буолбат, Араас санаа аралдьытар. А. Софронов. Уокка ас (аста) биэр — саха үгэһэ: туох эмэ бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн эбэтэр байанайтан өлгөм булду тосхойоругар көрдөһөн уокка эбэтэр кутааҕа аһыаҥ иннинэ бастыҥ аскыттан бэрис. ☉ Якутский обычай: угощать (перед едой) печку или костер лучшими блюдами в честь какого-л. знаменательного события или обращаясь к баянаю (общее название духов, к-рые покровительствуют охотникам-звероловам и рыбакам), чтобы он послал хорошую охоту. Уйбаан уокка ас биэрэн туран алҕаата
□ «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк
Онтон саламаат буһан, аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап. [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.
◊ Амтаннаах ас — минньигэс уонна иҥэмтэлээх аһылык. ☉ Вкусная и питательная пища
Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Эйиэхэ хамначчыт олорон, биирдэ амтаннаах аһы аһаан, тылым минньийбитин, сүрэхпин үөрдүбүккүн өйдөөбөппүн. С. Ефремов. Ас астааччы — элбэх киһиэхэ асчытынан сылдьар киһи. ☉ Повар, стряпуха
«Тугу түһээн баттаттыҥ?» — диэн отчуттарга ас астааччынан сылдьар сааһырбыт дьахтар ыйытта, Сибиэтэҕэ кэлэн орон сыҥаһатыгар олорон эрэ. П. Аввакумов. Аһыыр ас — бэйэ эбэтэр дьиэ кэргэн аһаан-сиэн, иитинэн олорор аһылыга. ☉ Пища для пропитания себя самого или всей семьи
Онуоха ыраахтааҕы: «Үс-түөрт хонукка таҥнар таҥаскын, аһыыр аскын олоччу биэриэм», — диэбит. Саха фольк. Бэйэтин уонна суос-соҕотох оҕотун оҥойор айахтарыгар аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын булар кыһалҕалааҕа. Н. Якутскай
Киниттэн араҕыстахпытына, биир да хонукка аһыыр аһа суох хаалабыт буолбат дуо? Р. Кулаковскай
Онтон күөллэр тулаларыгар, киһи ааҕан сиппэт үгүс табата итиэннэ араас кыыллара үөскүүрэ, онон хайа баҕарар юкагир аһыыр ас туһа диэн кыһалла барбакка, үөрэ-көтө олоруон эрэ курдуга. С. Курилов (тылб.). Аттанар ас эргэр. — кэргэн тахсар кыыс төрөппүттэрин дьиэтиттэн арахсан барарыгар бэлэмнэниллэр аһылык. ☉ Пища, приготовляемая в день отбытия невесты из дома родителей в дом жениха. Биһирэм ас — саамай үчүгэй, күндү ас (хол., урууга). ☉ Самая лучшая пища (напр., на свадьбе). Бурдук ас — барыта эбэтэр үксэ бурдуктан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Мучная еда
Оччотооҕу кэмҥэ, Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
Мантан [кулинарнай маҕаһыынтан] саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бэс аһа — бэс субатыттан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Пища, еда, приготовленная из сосновой заболони
Бэс аһын киһи сиир буоллаҕына, сүөһү да сиэхтээх диирим. И. Данилов. Итии киллэрэр ас эргэр. — сыбаайбалаахтар уонна кинилэри арыаллыыр дьон кэлээттэрин кытта бэриллэр ас. ☉ Пища, которую подают прежде всего по прибытии свадебного поезда. Киэһээҥҥи (киэһээ) ас — үлэ күнэ бүппүтүн кэннэ, утуйуох иннинэ аһаныллар аһылык. ☉ Ужин. Үлэбитин бүтэрэн, киэһээҥҥи аспытын аһаары бэлэмнэннибит
□ Киэһээ астарын кэмэ буолан, ыһыырынньык уматтылар. Дьуон Дьаҥылы. Көҥсүү ас эргэр. — өлүөх иннинэ тиһэх кэриэс аһылык. ☉ Предсмертная последняя заветная пища. Күнүскү ас — күн ортотугар аһыыр аһылык. ☉ Обед. Күнүскү аспыт чугаһаата. Күөл аһа көр унньуула. Кэриэс ас көр көҥсүү ас. Оҕуруот аһа — оҕуруот үүнээйилэрин киһи сиир гына сиппит-буспут үөскэхтэрэ, төрүөхтэрэ (хол., хортуоппуй, помидор, оҕурсу о. д. а.). ☉ Овощи
Тойон дьиэтэ туох буолара биллибэт. Баҕар, оҕуруот аһа ууруллуо, баҕар, кулун титиигэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Манна] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата хомуйар Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Верховнай Сэбиэтин депутата Е.И. Новгородова биригээдэтэ үлэлиир. ПДИ КК
[Былыр] Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Ону [үөрэҕи] бүтэрдэхпинэ манна үлэлии кэлиэм, Бүлүүтээҕи ГЭС дьонун кыһыннары сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйыам. И. Гоголев. Өргө аһа — сытыган эрбэһин. ☉ Полынь (букв. еда суслика). Сарсыардааҥҥы ас — сарсыарда, утуйан туран баран аһыыр маҥнайгы аһылык. ☉ Завтрак. Сир аһа — тыаҕа, ойуурга мэнээк үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун уопсай аата. ☉ Дикорастущие ягоды
Күһүнүгэр эҥин араас отоннору, сир аһын хаһаанан кэбиспит киһи, кыһыныгар даҕаны сайыҥҥы кэрэ быйаҥы сии-аһыы олоруллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Үүнүүбүт мөлтөх. Мөгүрүөн алааһа Үкэр отунан долгуйа үүммүтэ, Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров. Таҥара аһа эргэр. — таҥараҕа тиксэргэ аҕабыыт дьоҥҥо түҥэтэр аһа (бэспиирэ уонна кыһыл арыгы). ☉ Еда (просвира и красное вино), раздаваемая священниками людям во время православного богослужения
Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ төттөрү сырсан киирэн, Оҕону эрэ тиэйэннэр, Оҕуһу, аты күүскэ үүрэн, Алаас ыалыгар куоталлар, Таҥара аһа таах хаалар. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ ас — үүттэн оҥоһуллар ас арааһа. ☉ Молочные продукты
Хобороос, оҕобор дагдалаан биэр, үрүҥ аһыттан аһаан бараахтаатын. А. Софронов
Саҥа дьон, эһиги, үрүҥ аһы булан амсайбаккыт буолуо диир. С. Ефремов. Ынах аһа — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас арааһа. ☉ Различные молочные продукты, изготовляемые из коровьего молока
Биһиги эрэйдээхтэр мантан антах биир да ынахпыт аһын аһаабат буолуохпут. С. Ефремов
Ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох оннооҕу дьоҥҥо көрдөрөр. Далан
IV
аат. Киһи баттаҕа. ☉ Человеческие волосы
Хатын дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үһү. Саха фольк. Ол иһин этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН. Киһи иһэ тоттун да, кыһалҕатын умнан кэбиһэр адьынаттаах, өйө-санаата аһынааҕар кылгыыр үгэстээх. Доҕордоһуу т. Тэҥн. баттах
1.
тюрк. сач
◊ (Киһи) аһын саҕата — киһи сүүһүн уонна баттаҕын силбэһиитэ, сүүс үрдүнээҕи баттах кытыыта. ☉ Верхняя часть человеческого лба в соединении с краем волос
Өйдөнөн кэллэхтэринэ — астарын саҕатыттан бычыр-бычыр көлөһүн тахсыбыт, хандалыы тыы саҕа көҕүстэриттэн үрүҥ күүгэн өрө оргуйбут. Ньургун Боотур
Уйбаан аһын саҕатыттан бычык-бычык көлөһүн ыгыллан таҕыста. А. Софронов
Дьөгүөркэ төбөтүн өссө төҥкөттө, ыга тиритэн көлөһүнэ аһын саҕатыттан бычыгыраан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кэтэх аһа — кэтэххэ үүнэр баттах. ☉ Волосы на затылке
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом этэ. Амма Аччыгыйа
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕин аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова. Чанчык аһа — чанчык баттаҕа. ☉ Волосы на висках
Тураннар Калмыков уоһун уунан сиигиртилэр, чанчыгын аһын аргыый имэрийдилэр. Амма Аччыгыйа
Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха муусукатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?! Т. Сметанин
Икки чанчыгын аһын сааһын тухары кырыйтарбат идэлээҕэ. М. Доҕордуурап