нареч. тиэрэ; вывернуть пальто наизнанку сону тиэрэ эргит.

1) переворачивать; выворачивать; ырбаахыны тиэр = вывернуть рубашку наизнанку; 2) пахать; сири тиэр = пахать землю.

несов. см. вывернуть(ся.) выверять несов. см. выверить, вывесить I сов. что ыйаа; вывесить флаги былаахтары ыйаа; вывесить объявление бил- лэриитэ ыйаа.

аат.
1. Киһи уллугун уҥуоҕун үөһээ баһа өттүк уҥуоҕун оҥхойугар тиксиһэн эргийэр сирэ. ☉ Подвижный конец бедренной кости, входящий в чашку таза и служащий местом прикрепления мышц, вертлюг
Тобуктарын сүһүөхтэрэ кыайан хаамтарбат буола мастыйбыттара, иэччэхтэрэ кыайан хардыылаппат буолбуттара. Н. Якутскай
Оҕонньор ат үрдүгэр өр олорон дэлби сылайда. Көхсө саалынна, икки иэччэҕэ, синньигэс биилэ хамсаппат гына көһүйэн, ыалдьар. П. Аввакумов. Ааппын-суолбун суулларбыт улуу эбэҕэ эргийэр күннээх буоллахпына иэччэҕим эмти бардын! Хайыһар күннээх буоллахпына хаалдьыгым уҥуоҕа хайа ыстаннын! Саха сэһ
1977. 2. Тугу-эмэ туохха-эмэ иҥиннэрэн сабарга, аһарга аналлаах оҥоһук; туох эмэ туохха эмэ эргийэн хамсыыр курдук олоруута. ☉ Шарнир, петля (напр., двери, ящика)
Луха, халҕаны иэччэҕиттэн араара сыһан, таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
Киирэр аан аппайбытыгар эмискэ уулусса диэки түннүк иэччэҕэ тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
Аттар иннилэригэр сүүрэн тиийэн, иэччэҕинэн эргичийэн аһыллар боруотаны аһан биэрдим. Эрилик Эристиин
♦ Иэччэхтии эргит - тиэрэ эргитэн таһаар, уларыта тутан кэбис. ☉ Перевертывать, переворачивать, вывернуть
Орто дойду төлкөтүн иэччэхтии эргиппит. П. Тобуруокап. Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ - туох эмэ наадалаах, тирэнэр, кинитэ суох сатаммат сирэ. ☉ То, что служит главной, центральной частью, опорой, стрежнем чего-л.
Бассабыык баартыйа ячейката уонна кини иккис сүһүөҕэ, эргийэр иэччэҕэ, эдэр ыччата, хомсомуол сойууһун аллараа салаата улуус учууталларын кытта мунньахтыы олороллор эбит. П. Ойуунускай
Аан маҥнайгы холкуос тэбэр сүрэҕэ, эргичийэр иэччэҕэ бу алаас оҕото эбит. С. Федотов

1. сыһ.
2. Илиилэриҥ кэнниҥ диэки буолар гына, кэннигинэн (хол., тайанан олор); кэннигинэн, көхсүгүнэн (хол., сыт). ☉ Руки назад, за спину (отвести, вывернуть, опереться на них, выгнув одновременно спину); выгнувшись (напр., лежать)
   Сиэгэн [ойуун], кэннинэн тиэйэн, олбох үрдүгэр кэдэрги тайанан олорон, кэҕийэ илгистэр. Суорун Омоллоон
   Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар, илиитин кэдэрги кэлгийэллэр. С. Ефремов
   Ньургун Куратыны окумалыттан кэдэрги тардан, уҥа илиитинэн эҥил баһыттан харбаан, умса баттыыр. Н. Лугинов
   Арыйаан кинини көтөҕөн ылан түһэҕэр олорто уонна харытыгар кэдэрги түһэрэн, өр баҕайы уоһуттан уураата. Л. Попов
3. көсп. Буолуохтааҕын курдук буолбакка, олох төттөрү, утары (гын, быһыылан). ☉ Против кого-чего-л., вопреки кому-чему-л. (делать что-л., действовать)
   Оҕонньор баара буоллар эн курдук кэдэрги быһыыланыа суох этэ. Кэпсээннэр
   Дьон олоҕун туһунан кэпсэтии буолла да, киҥэ-наара алдьанан барар, кэдэрги тыллаһааччы. А. Сыромятникова
4. даҕ. суолт.
5. Туора, ыраах баар. ☉ Находящийся в отдалении, в стороне
   Бачча кэдэрги сиргэ туох наадалаах буолан бу эргин охсулуннуҥ? Болот Боотур
   Этэрээт түүн айаннаан, күнүһүн тыаҕа бүгэн, кэдэрги сирдэринэн кэлэн испит. М. Доҕордуурап
   Киһитэ-сүөһүтэ суох кэдэрги үрэх баһыгар кинини мэлитэн, тулаайахсыйан олорор ойоҕо, оҕолоро өйүгэр-санаатыгар кэлэн көстө түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
6. көсп. Төттөрү, куһаҕан, толоос. ☉ Неприличный, непристойный, дурной, предосудительный
   Адьаһын кэдэрги киһийдээн тахсыах киһитэ. И. Никифоров
   Куруубай, кэдэрги кэмэлдьилээх киһи үчүгэйи умнар, кыракый да куһаҕаны, саараама умнубат. ПБН КДьСО
   Олоххо-дьаһахха, өйгө-санааҕа кэдэрги быһыылар, эргэ уопсастыбаттан хаалбыт үгэстэр тобохторо билигин даҕаны бааллар. МАЕ УОРОС
   Эн наар киһини ситэ истиминэ мөҥөн-этэн барар куһаҕан кэдэрги үгэстээххин, Даайа. «ХС»
   ♦ Кэдэрги бай (киэбир) — аһара байан кими-тугу да бэйэҕэ тэҥнээбэт буола киэбир. ☉ Разбогатеть до неприличия, разбогатев, вести себя неподобающе, непристойно, не знать меры ни в чем, ни с кем не считаться. Додор, кэдэрги байан, киһи сиэригэр баппат дьиибэнихообону оҥорор, топпутун уйбатах бардам баай. Саха сэһ
   1977
   Кэдэрги байан, топпутун тугунан тарҕатыан булумуна, «халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан» буолан олорор. Суорун Омоллоон. Маргыыйаптар наһаа байан, кэдэрги киэбирэн, хайдах да буолуохтарын билбэт буолан эрэллэр. И. Семенов. Кэдэрги тарт — 1) ыарык буолан баттаа, ааһан-араҕан биэримэ (хол., урукку олоҕуҥ). ☉ Преследовать неотступно, угнетать, давить, лежать тяжелым грузом на душе (напр., о воспоминаниях о прошлом)
   Урукку диэн тыыннааҕыҥ тухары батыһа сылдьан, мэлдьи өйгүнсанааҕын кэдэрги тарда турууһу. Н. Лугинов
   Урукку манна суох. Суох эрээри хатыс муоһа курдук син биир кэһэлтэ буолан кэдэрги тарда сылдьар. Н. Лугинов; 2) мэһэй буол, туора түс. ☉ Быть помехой, тормозом, тянуть назад, мешать движению вперед (о недостатках когочего-л.)
   Эн бу туох кыһалҕатыгар туундара тумарыгар түстүҥ? Аата, кэппит-тоспут кэдэрги тардан истэҕэ. Суорун Омоллоон
   Кэлэр кэм кэскилин кэдэрги тардар өйдөбүллэр туоратыллыах тустаахтар. Н. Лугинов. Кэдэрги түс — туохха эрэ киириммэккэ, буолуммакка өһөс, төттөрү түс (быһыылан). ☉ Не соглашаться с чем-л., упрямиться, противиться чему-л.
   Үтүө киһиэхэ эргэ биэрэн, оҕом олоҕун оҥоруум диэтэх аайы, дьэ кэдэрги түһэн иһэр. М. Доҕордуурап
   Ол аайы Баламаатап улам ордук кыыһырар, кэдэрги түһэр буолан барбыта. Н. Якутскай
   «Тугу сэһэргиэмий? Кэпсээн да кэмчи быһыылаах», — Сэмэн Ыстаараһын, кэпсэтиик бэйэтэ, дьэ кэдэрги түстэ. Д. Таас
   ср. бур. гэдэргэ ‘задний’