I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит

I
1. туохт.
1. Атаххынан эбэтэр туохха эмэ олорон, тиэллэн хайа эмэ диэки сыҕарый. ☉ Идти, двигаться, ехать на чем-л. (в определенном направлении)
Кэпсиэ, хайа диэкиттэн иһэҕин. А. Софронов
Илин арыы тыа суолунан биир ыҥыыр аттаах киһи нэлэтэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Бу истэҕинэ, тротуарга биир оҕо ытыы олорор үһү. Суорун Омоллоон
Биир күн Амма Солобуодатыттан тахсар суолунан тэлиэгэлээх ат иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
2. Чугаһаа, бэтэрээ диэки сыҕарыйан кэл (хол., ханнык эмэ тырааныспар). ☉ Приближаться (напр., о каком-л. транспортном средстве)
Суол устун иккис тааҥка иһэр, оттон арҕаа диэки эмиэ мотуор тыаһа ньирилиир. Т. Сметанин
△ Халҕаһалаан, саба халыйан кэл (айылҕа көстүүтүн туһунан: хол., ардах, туман). ☉ Приближаться (всей массой, потоком, вереницей - об облаках, воде, воздухе и т. п.)
Оппутун бу иһэр ардах харыстыа үһү дуо?! Амма Аччыгыйа
Дьон үрдүлэригэр барыйбытынан батыһан иһэр аантуман ортотунан быһа ыстанан барарга дылы гынарын кытта, анараа баран иһэр сирдэрин диэки, атахтанан хаампакка, кынаттанан көтөргө дылы гыннылар. Эрилик Эристиин
Лоҥкуудаҕа уу иһэрин туһунан сурах холкуос үрдүнэн чаҕылҕанныы тарҕанна. М. Доҕордуурап
3. Буолан, саҕаланан бар (күн-дьыл кэмин туһунан). ☉ Наступать, надвигаться (о времени года)
Күһүн кэлэн артыал, Күүһүн холбоон, быһыа. Үлэм миэнэ тиллэр Үтүө кэмэ иһэр. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда от тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Туллуктар, туус туллуктар, сандал саас иһэрин бары тыынар тыыннаахха тыллыы, сүргэни көтөҕө, үрдүккэ күөрэйэ, кыыдамныы көтө туруохтуннар!.. И. Федосеев
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообоккоэбэтэр мэлдьи буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает продолжительность или постоянство действия
Коля тыйыс киһи буолан биэрдэ, санныларынан өгдөх-өгдөх гына-гына, хаамансиимэн туллаҥнатан истэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик үөрэммит эргийэр ыт эйиэхэ соччо салайтара барбат. Кыыл хайа диэки барарыттан көрөн, иннин күөйэн иһэр. Далан
Олох сороҕу үрдэтэн, сороҕу туоратан, бэйэтэ дьаалытынан баран иһиэ. Н. Лугинов
Айдаан өссө хойдон тахсан иһэр. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. эш 'идти за кем-л., следовать, сопровождать'
II
туохт.
1. Убаҕаһы омурдан ыйыһын. ☉ Пить
Кини сүөгэйдээх хойуу чэйин испэтэх, минньигэс алаадьытын сиэбэтэх аҕыйах ини. И. Гоголев
Ыта Түргэн, уу иһээри, аллара ойон киирбитэ. Суорун Омоллоон
Тоойуом, Сибиэтээ, тахсан үүккүн ис. С. Ефремов
Хотуур сытыылана таарыйа сынньанан, ымдаан истилэр. М. Доҕордуурап
2. Убаҕас аһы аһаа (хол., миини). ☉ Есть, принимать жидкую пищу
Ситэ иһэ илик миинин тобоҕун илдьэн Катя кутан биэрбитигэр, Фокин аралдьыйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арыт бултаан, эһэкээни Уруйдуурум быыһыгар иһиэх этим бэс үөрэни Тоҕус үрэҕин баһыгар. П. Тобуруокап
△ Туох эмэ суураллыбыт убаҕаһын ыйыһын (хол., эми). ☉ Принимать лекарство (в растворе или с водой)
Эмин испэт, сирэрталар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, сэриигэ киирэн иһэн, Бааһыран, тото эмп иһэн, Тиийиэм мин аҥар атахтанан Чиргэл дууп мас тайахтанан. Дьуон Дьаҥылы
3. Арыгыта амсай; арыгылаа. ☉ Употреблять спиртные напитки; пьянствовать
Эдэр эрдэхпинэ Эппэр-хааммар иҥиэр диэри испэтэҕим буоллар, бугурдук иһээччи буолар этиэм... А. Софронов
Хайа, ол гынан баран, илии охсуһарбытыгар туохпутун иһэбит? Н. Неустроев
Онтон Бэдэһиэйэп: «Ис!» - диэн көрдөһөн көрбүтүгэр Маппыайабыс: «Суох, мин арыгыны букатын бырахпытым, баһыыба, испэппин», - диэтэ. Бэс Дьарааһын
4. Убаҕаһы оборон иҥэрин (хол., маһы, таҥаһы этэргэ). ☉ Принимать в себя влагу, впитывать, всасывать (об одежде, почве и т. п.), пропитаться (влагой). Ууну испит мас ыарахана олус
5. көсп., поэт. Сиэ, тыын (салгын туһунан); эккэр-хааҥҥар, сүрэххэр-быаргар иҥэрин. ☉ Дышать (воздухом); впитывать в себя (что-л.)
Бу кыраай үтүө салгынын Кымыс курдук мин истим. Күннүк Уурастыырап
Ийэ сирбит салгынын Мүөтүн иһэ-иһэбин, Үөрэх, үлэ дабаанын Өрө ыттан иһэбин. П. Тулааһынап
Уйгу көҥүл, оҕо саас минньигэс мүөтүн утаппыт сүрэххэ дуоһуйа иһиэхпин. Т. Сметанин
Кыыс уоллуун кэпсэтэ иһэллэр, Дьол сөрүүн салгынын иһэллэр. «ЭК»
♦ Иһэн-аһаан кэбис - туохтааххын эмэлээххин арыгылаан ыһан-тоҕон, бүтэрэн, суох гынан кэбис. ☉ Пропивать, проматывать что-л. Ити баҕайы сарсын син биир төттөрү сүүйтэриэ эбэтэр илэчиискэ дьахталлары кытта матайдаан, иһэн-аһаан кэбиһиэ... И. Гоголев. Уу испит сылгы курдук - уулаабыт сылгы титириирин курдук, куттанан, долгуйан, уҥуоҕа хамсыыр. ☉ О человеке, дрожащем от холода, от сильного волнения (букв. как лошадь, напившаяся холодной воды)
Маайа, уҥуоҕа уу испит сылгы курдук салыбырас буолабуола, Бүөтүр таһыгар кэлэн олордо. Эрилик Эристиин
Уу испит сылгы курдук, дьигиһийэ, титирии турар. Суорун Омоллоон. Уу иһэ-иһэ хайгыыр - кими, тугу эмэ наһаа хайгыыр, арбыыр. ☉ Неумеренно восхвалять кого-что-л. (соотв. петь дифирамбы кому-чему-л., превозносить до небес кого-что-л.; букв. запивая водой, хвалить)
Кэлин да Туллай сылбырҕатын, аты сатаан сүүрдэрин уу иһэ-иһэ хайгыыра үһү. «ХС»
Хаанын ис көр хаан. Капитал хаанымсах, кини - аад айаҕа, Хара хаан утахтаах, мин хааммын испитэ... П. Ойуунускай
Хас хамначчыт, хас дьадаҥы, доҕолоҥ-тулаайах хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргуттан букатын куттаммаппын, кэннибэр-иннибэр тугум да суох буолан турабын! С. Ефремов
тюрк. еш, еч, ич
III
туохт. Сүһүрэн, бааһыран үллэн таҕыс (киһи-сүөһү этин этэргэ). ☉ Пухнуть, опухать
Харытыана эрэйдээх көхсө-түөһэ үллэ иһэн, икки хараҕын уута таҥнары саккыраан, тэпсиллибит быраабын-чиэһин көмүскэтэ барда. П. Ойуунускай
Ыалдьар сирин туттан көөртө, кэтэҕэ, сүүһэ, мунна дыгдаччы иһэн тахсыбыттар. Суорун Омоллоон
Бу илиим иһэн хаалан - аҕыйах хонукка киһи хамнастаһа сылдьыбытым. Күндэ
Сытыйбыт таал курдук көҕөрө өлбүт сирэйдээх оҕонньор, иһэн хаалбыт халтаһатын атыҥнатан көрбүтэ, хайа быһыллыбыт сиикэй эт быыһынан көрбүт курдук хараҕа кыламнаан көһүннэ. Эрилик Эристиин
тюрк. шиш, сис
IV
1. аат.
1. Киһи, харамай, көтөр аһы буһарар уорганнара баар миэстэтэ. ☉ Живот (человека); брюхо (животного)
Хабырынар Хабырыыс искэ саайар, Сэпсики саҥата мөлтүүр, онтон умсары түһэр. Күндэ
Эһэ иһин быһан халыҥ хаһаны тыырдылар, бысталаан ылан үөлүтүлээн кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Истэрэ бэрэмэдэй курдук буолуор дылы, күөх отунан үчүгэйдик аһаппыттар [көлөлөрүн]. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ыстанан кэбистэ. Сатабыла суохтук ууга иһинэн күр гына түстэ. И. Данилов
2. Сүөһү, кыыл иһинээҕи уорганнара. ☉ Внутренности животных, зверей, потроха
Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн, сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар», - дии саныыр. А. Софронов
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Астан идэһэ ынах иһигэр тиийэ, иһиттэн эргэ сылабаарыттан лэппиэскэ оҥорор улахан хобордооҕор тиийэ - симиллэ-симиллэ сүөкэнэ, хат угулла сатаата. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ таһыттан көстүбэт өттө. ☉ Внутренняя сторона чего-л.; изнанка
Инчэйбит үтүлүгүн иһин тиэрэн таһааран күн уотугар куурда уурда.  Бу саҥа каркаснай дьиэ, тас өттө буор сыбахтаах, иһэ фанера, кырааска - куорат дьиэтиттэн атына суох. Н. Габышев
Ийэм кэнники имитэн [куобах тириитин] бэйэтигэр култуук, миэхэ болтуо иһэ тикпитэ. «ХС»
△ Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Пространство внутри чего-л., внутренность
Арҕах иһэ кураанах буолан биэрдэ. Кабина иһэ сыпсылаас.  Дьиэ иһэ иччитэхсийэн хаалбыт, күөрэ-лаҥкы буолбут. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Дууһа, ис дууһа. ☉ Душа; нутро
«Таҥара суругар Евангелиеҕа да баар: "Тугу да биэрбитиҥ таҥараҕа тиийэр, бары сиэртибэни барытын ылар", - диэн, ону эн, быһыыта, билбэккин эбит, Көстөкүүн!» - диир баачыка, иһин иһигэр кыыһыра-кыыһыра. А. Софронов
Оччотооҕу биһиги сааспытыгар: «Эн кыыһы таптыы илигиҥ буолуо», - диир искэ улахан өһүргэстээх буолара. Амма Аччыгыйа
«Хаачыстыбалаахтык үлэлиир санааҕа чугаһаан эрдэҕэ ини», - дии санаата Ананий иһигэр. М. Доҕордуурап
Соторутааҕыта диэри «мин даҕаны хаһан эрэ итинник ыал буолуом» диэн иһигэр сырдык эрэл санаа баара. С. Никифоров
2. даҕ. суолт.
1. Бэйэ диэки өттүнээҕи. ☉ Находящийся внутри чего-л., внутренний
Ити кэнниттэн Илин иэйэхситтээх халлаан Ис эҥийэтиттэн Итии салгын билиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сибилигин кини хайыһардарын төбөлөрүн үмүрүччү тутан, ис кырыыларынан өчөһүннэри үктэнэн, таҥнары тарыырдаан түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
2. Көстүбэт өттүнээҕи. ☉ Скрытый, невидимый
Ойон туран, ис баатата орҕостон, сорох сиринэн салыбырыы сылдьар бытырыыстаах сонун кэттэ. Эрилик Эристиин
Ол ыт эһэни кытта охсуһан, агдатын этин ис ньапчыта көстө сылдьар гына тоҕо дайбаппыт. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ кэнниттэн кэлэр. ☉ Следующий за чем-л.
Кини, түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан баарта. Суорун Омоллоон
Куукуна иһигэр ким да суох, ис хоско итирик саҥата иһиллэр... Н. Павлов
4. Судаарыстыбаҕа, ханнык эмэ тэрилтэҕэ, эйгэҕэ тус бэйэлэригэр сыһыаннаах. ☉ Относящийся к жизни внутри государства, организации, внутренний
Ол да буоллар бөлөхпүт ис мөккүөртэн, хайдыһыыттан үс төгүл алдьана-тохто сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Дьоҥҥо дойду ис уонна тас олоҕун туһунан кэрэхсэтэр курдук кэпсэниллиэхтээх этэ. И. Данилов
Онтон кэлэн Сэбиэскэй Сойуус ис олоҕуттан ыйыппыттарыгар, улаханнык бүдүрүйтэлээтэ. ФММ ДьКС
5. көсп. Суолтатын, дьиҥин биэрэр, арыйар. ☉ Представляющий сущность, основу чего-л., внутренний
Таптал ис кистэлин Бары эппэттэр. Тыл симик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
«А...а... Аччык буолан сиэри», - диэн Абдуркулла куттанан тардыалатан үс тылынан дьыала ис сэкириэтин түөрэ тэбээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
♦ Айаҕын иһигэр көр айах I
Баһын иһэ бап-баллыгырас көр бас II. Улахана - Хадаар Уйбаан - Баһын иһэ барыта …… Баллыгырас цитата. Күннүк Уурастыырап
Иин <иһин> курдук хараҥа көр иин II. Сэмэн ону [ааспыт олоҕун] иин иһин курдук хараҥа дииринэн, Мөрүөн бэйэтэ да санаан көрдөҕүнэ оннук. Д. Таас
Илиитин иһигэр киирдэ, (киллэрдэ) көр илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ). Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа - барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. Амма Аччыгыйа
Мин туох үчүгэйдээҕим, куһаҕаннааҕым барыта эн илииҥ иһигэр, истиҥ доҕоччугуом! С. Ефремов
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн өстөөҕө. Онон билигин илиитин иһигэр киллэрэн баран, хайдах баҕарар гынарыгар көҥүллээх этэ. Д. Таас. Ис буолбат - туохха да санаатын таптарбат, туохха да сөп буолбат, санаата туолбат. ☉ Всегда всем недоволен, его ничем не удовлетворить
- Скворцову... Онус балаататтан... Син биир ис буолуо суох диэн ыҥыртардылар быһыылаах, сотору Скворцов акыҥнаан кэлэн илиитин-атаҕын хомуна тардан олордо. Софр. Данилов
Балаайа, туохха да ис буолбакка, биир кэм ньырылыы сылдьар алтасэттэ ыйдаах оҕотугар, сотору-сотору былаатын муннугунан муннун соттон ыла-ыла, хапсыйан хаалбыт эмиийин соппойбохтотто. «ХС»
Ис дууһатыгар тиийэ көр дууһа. Ис дууһатыгар тиийэ долгуйда. НАГ ЯРФС I. Ис дууһатын тоҕо тэбиир - туох баар ис санаатын барытын аһаҕастык кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. изливать душу кому-л.
Саҥа олох үлэһит дьоно бэйэлэрин мунньахтарыгар өйдөрө-санаалара өһүллэн туран ис дууһаларын тоҕо тэбииллэр. У. Нуолур
Ис дууһатыттан көр дууһа. Туох ханнык иннинэ иһээччи киһи арыгылыыр сүрүн биричиинэтин, кини хараахтарын, психологиятын үчүгэйдик билиэххэ, кини эйигин кытта ис дууһатыттан кэпсэтэрин, санаатын атастаһарын ситиһиэххэ баар. ПДИ КК
Денисов хос иһигэр төттөрү-таары хаампахтыы сырытта: кини ис дууһатыттан олус долгуйдаҕына, ити курдук буолар этэ. Л. Толстой (тылб.)
Предприятиеҕа наука, тиэхиникэ сайдарын иһин дириэктэр уонна биирдии оробуочай - ис дууһатыттан ыалдьыах тустаах. Л. Брежнев (тылб.). Ис иһигэр киирдэххэ (иһигэр киирдэххэ, ис искэ киирдэххэ, ис искэ) - үчүгэйдик өйдөөн көрдөххө. ☉ В сущности, по существу
Холкуос олоҕо, биһиги олохпут, таһыттан эрэ көрдөххө судургу, чуҥкук. Оттон билэн-көрөн истэххэ, иһигэр киирдэххэ, араас киирсии, охсуһуу үгүс эбит. Далан
Ийэм эрэйдээх, аһынабын ээ... Таах хаалларыахха дуу? Хайа, искэ киирдэххэ, кыра да суол буоллаҕа дии. Ол кэриэтин иккиһигэр, үсүһүгэр, - диэх курдук санаталаата. Суорун Омоллоон
Олох, ис иһигэр киирдэххэ, олус уустук, мындыр, табаарыс Кокоринов. А. Федоров. Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис искэ киирдэххэ, иирбэ-таарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
Кинилэр ис искэ эмиэ улахан кыһалҕалаахтар, эмиэ тойонноохтор, хотуннаахтар. Эрилик Эристиин. Ис иһиттэн - 1) айылҕаттан айдарыытыттан, төрүт. ☉ По природе, по натуре
Ис иһиттэн куһаҕан майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Бэйэлэрэ да ис иһиттэн ыраас, үчүгэй оҕолор. Д. Таас
Кини ис иһиттэн көрдөөх-нардаах, сүүрбэ биэстээх-алталаах эдэр киһи этэ. «ХС»; 2) курдаттыы тартаран, этэ-хаана баҕаран. ☉ От души (радоваться); до глубины души (возмущаться)
Ис испиттэн кыһыйан, абаран тураммын: «Кус сүрэх, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» - диэн хаһыытаатым. И. Никифоров
Чэбдик, сөрүүн салгыны дуоһуйуохха диэри эҕирийбэхтээн ыллаххына ис искиттэн үөрүөх-көтүөх санаа кэлэр. «ХС». Ис иччитэ кэпс. - наһаа улахан истээх оҕо, иһэ эрэ ордук бэлиэ буолан көстөр оҕо (ыалдьан, хол., рахиттаан). ☉ О ребенке с чрезмерно вздутым животом (напр., вследствие рахита)
Улаатарын саҕана Уй курдук оһоҕостонно, Ис иччитэ бэйэлэннэ, эмэгэт курдук сэрбэкэчийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕолорум сордоохтор Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Тэҥн. уй курдук истээх. Ис киирбэх - киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар. ☉ Располагающий к себе, симпатичный, приятный (человек)
«Тутта-хапта да сылдьара номоҕон, ис киирбэх этэ», - диэн, Оксананы иһигэр улаханнык сөпсүү санаабыта. Суорун Омоллоон
Ити атын уолаттар курдук мэнээк дьалбаа буолбатах. Кини миэхэ атыттардааҕар ордук ис киирбэх. С. Ефремов
Кыыс хара хараҕар ис киирбэх эйэҕэс мичээр оонньуу сылдьааччы. М. Доҕордуурап. Ис киирбэхтик - киһи сөбүлүүр гына, сүрдээх үчүгэйдик. ☉ Очень мило, душевно, очаровательно, со вкусом
Сорох киһи кырдьан да баран тупсар курдук, итинник ис киирбэхтик мичээрдиир буолааччы. Н. Габышев
Ааһан иһэр дьон диэки ис киирбэхтик көрөн ылаат, кыыс үлэлээбитин кубулуппата. Д. Таас
Ис киирбэхтик таҥнар, дьахтардыы үчүгэй быһыылаах-таһаалаах, бэйэтин көрүнэр буолан, киһи хараҕар быраҕыллара. Г. Угаров
Олус эйэҕэстик, ис киирбэхтик кэпсэтэрэ. И. Данилов. Искэр киир - наһаалаа, сиэри таһынан бар, олустаа. ☉ Переусердствовать, перейти границу, хватить через край
Эн, Көкөт, олус искэр киирэн кэбилэнэн эрэҕин, онтукаҕыттан үөрэҕин дуу, курутуйаҕын дуу? Эрилик Эристиин. Ис миинэ киһи - эйэҕэс, киһини умсугутар, үчүгэй киһи. ☉ Приятный, славный, обаятельный человек. Ылбаҕайа, киһиэхэ сыһыана үчүгэйэ - чахчы ис миинэ киһи. Ис санааттан - истиҥник баҕаран, дьиҥ сорунан. ☉ Совершенно искренне
Эһиги бары, бу саҥа үлэлии кэлбит оҕолортон уратылар, үлэни-хамнаһы билбэт дьон буолбатаххыт. Билэҕит. Ол гынан баран ис санааттан, сүрэхтэн-быартан кыһаллыы тиийбэт диэххэ дуу... С. Никифоров
Ваня [Маайыс илиитин ылан имэрийэр уонна сүрдээх ис санаатыттан:] Маайыс, эн миигин бырастыы гын. С. Ефремов. Ис сүрэҕин тэбиир - туох баар ис санаатын бүтүннүүтүн тоҕо кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. выкладывать всю душу кому-л.
Үөрэҕэ суох саха уоһа өһүллэн кэпсээнэ киирдэр эрэ кинини туох даҕаны тохтоппот, бии мааҕын бэйэлээх сэмэй, чиҥ , сэрэхтээх, ньуолбар бэйэтэ ис сүрэҕин биирдэ тэбиир үгэстээх. Амма Аччыгыйа. Ис сүрэхтэн - ыраас санаанан, дьиҥ кырдьыгынан. ☉ Чистосердечно, искренне, всем сердцем
«Эчикийэ даа!» - аймана түһэр Марыына уонна, айыытахарата суох тыа мааны кыылын ис сүрэҕиттэн аһынан, уулаары турар убаһа хараҕын курдугунан унаарыччы көрүтэлээн ылар. Н. Заболоцкай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
Тамара Ниловна соҕотох уолун киһи оҥорор туһугар, кырдьык ис сүрэҕиттэн баҕарара да, ону сатаабатаҕа. П. Аввакумов. Ис сүрэххэр ылын - туохха эмэ улахан суолта биэрэн, бэйэҕэр наһаа чугастык, истиҥник ылын. ☉ Принимать близко к сердцу что-л. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин - баһыыба. Софр. Данилов. Ис хааныттан - төрүт, төрүт айылҕатынан. ☉ По природе, по натуре, всем нутром
Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
Иһигэр ас киирбэт көр айах I. «Дьэ, бэрт да өлүү, доҕор», - дии-дии, Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах, онтон туох да саҥата суох орон-оронноругар баран сыттылар. Суорун Омоллоон
Ньукуус бэлэм чэйи сылытан аһаабыта да, иһигэр ас киирбэтэ, тиэтэйэ-саарайа хомуна айаныгар турунна. НС ОК
Силип, иһигэр ас кыайан киирбэт буолан, биир чааскыны эрэ испитэ уонна саҥата суох тахсан барбыта. «ХС». Иһигэр буһарар - санаатын таһыгар таһаарбакка толкуйдуур, илдьиритэр. ☉ Думать про себя; вынашивать (напр., какой-л. замысел)
«Мин испэр буһарарым ыал олоҕор хайдах эргийэн-туолуйан тиийиэй?» - дии саныыра. У. Нуолур
Ол ааҕыыларбыт түмүгэр тугу санаабыппытын - бэйэбитигэр илдьэ, испитигэр эрэ буһара сылдьымыаҕыҥ. «ХС». Иһигэр былас (икки) муостаах киирбит - туохтан эрэ улаханнык уордайбыт, кыыһырбыт. ☉ Разгневаться, приходить в ярость, выходить из себя
Сөбө доҕор, киһим иһигэр дьэ былас муостаах киирдэ дии, быһыыта. Суорун Омоллоон
«Бэйи, оргууй ыххайыый киһини, - Аргыныап кэргэнэ быһа түһэр. - Искэр туох былас муостаах киирдэ, наллаан кэпсэтиэххин». У. Нуолур
Бырыскаал аан хоско төттөрү - таары хааман татыаланар тыаһа иһилиннэ. Иһигэр икки муостаах киирэн эрэр буоллаҕына, ити курдук тилэҕэ тыаһааччы. «ХС». Иһигэр киллэрбэт - оччо сөбүлээбэт. ☉ Не нравится, не по душе кому-л. кто-что-л.; не воспринимать кого-что-л.
Уля кыраһыабай. Ол гынан баран, майгыта куһаҕан буолан, биһиги испитигэр аанньа киллэрбэппит. Н. Якутскай
Павлов ол эмиэ туох соруктаах кэлэр буоллаҕай?! Мин кинини хайдах эрэ испэр киллэрбэппин. С. Никифоров
Ыстапаан бу эмээхсини бастаан көрүөҕүттэн иһигэр киллэрбэтэ. «ХС». Иһигэр киллэрдэ - муокастанна, сатаммата (былыргы саха өйдөбүлүнэн ким-туох эмэ иһигэр абааһы киирдэҕинэ ыалдьар, алдьанар, барыта бары сатаммат буолар). ☉ Не стало получаться, начались неприятности (по якутскому народному поверью, если в кого-что-л. вселился злой дух, то у него начинаются неприятности - букв. в живот свой впустил злого духа)
«Бэйи, тохтот. Бу сэппит эмиэ иһигэр киллэрдэ», - диэтэ Хаампый. Суорун Омоллоон
Самаан сайыны аҕалаары саас барахсан, кийиит курдук көрсүөтүк, күтүөт курдук сымааннык налыйан, үс күннээх улахан ириэһин буолла. Онтон эмискэ иһигэр киллэрэн, тус арҕааттан тыалыран аныһыйан, хатаан чыҥкынатта. М. Доҕордуурап. Иһигэр кутуйах хаамар - туохтан эмэ улаханнык дьиксинэр, мунчаарар. ☉ Тревожиться, бояться, опасаться, беспокоиться
Бука, иэстэбиллээх суолу оҥордоҕум буолуо, сүгүн олордоллоро биллибэт диэн, Силтэһиҥҥэ иһигэр кутуйах хаамара. Күннүк Уурастыырап
Бардасов бюроҕа киириитигэр тас эрэ көстүүтэ туохха да кыһамматах, кумаардаабатах курдук буолан баран, иһигэр, дьиҥинэн, кутуйах хаамара. В. Яковлев. Иһигэр оҕустарбыт кэпс. - ыарыыта иһигэр киирбит, иһигэр биллибит. ☉ Получать осложнение (напр., после простудного заболевания - букв. получил удар в живот)
Василий быраата былырыын бытарҕан тымныыга уота, өйүөтэ суох сылдьан саахалланан хонон, чуут аҕай өлбөккө, тымныйан иһигэр оҕустарбыта. «ХС». Иһигэр туох киирдэ - чуумпутук, холкутук сылдьан эмискэ тымтан, кыыһыран, илгиэлэнэн кэлэр киһини этэллэр. ☉ соотв. какая муха укусила кого-л. (напр., о человеке, внезапно, совершенно неоправданно впавшем в ярость)
Ити эмээхсин иһигэр туох киирбитэ буолуой, ээ? С. Ефремов
- Хайа, доҕоор, ити чиччиктэр истэригэр туох киирдэ? Хайыыбыт, доҕоор? - Хайыаххыный? Бардахтара дии, хоҥ мэйиилэр. Р. Кулаковскай. Иһигэр туппат - 1) истибитин, билбитин-көрбүтүн кистээбэт, кэпсээн биллэрэн кэбиһэр. ☉ Ничего не держать в секрете, не уметь хранить тайну, все выбалтывать
Соччо түөһэйэ иликпит, истибиппитин испитигэр тутар инибит. Болот Боотур
«Лэһээнньик Уйбаан истибитин иһигэр туппат, алдьаммыт куйуур эбээт. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ, Анды Дайыыла. М. Доҕордуурап; 2) долгуйбутун, үөрбүтүн-кыыһырбытын кыайан туттуммакка биллэрэн кэбиһэр (хол., кытаран, кубарыйан). ☉ Обнаруживать свое внутреннее состояние, не уметь скрывать свои чувства, выдать себя
Саабын оҕонньор санаата көтөҕүллүбүтүн кыайан иһигэр туппата. «ХС». Иһин булуммут - аһыыр аһын булуммут; топпут (үксүгэр сүөһү туһунан, киһиэхэ сыһыаннаах буоллаҕына элэк дэгэттэнэр). ☉ Обнаружить какую-л. еду, найти чем поживиться, наесться, решить проблему с питанием (обычно о скоте, по отношению к человеку имеет ирон. оттенок)
Бу сүөһү күөххэ тиийэн иһин булуммут. Дьэ ол курдук кинилэр истэрин булунан, арыый чэпчээн, сытсымар биллибэтин диэн, хойуу чэй иһэн, наадалаах сирдэригэр хаамса турдахтара. Н. Заболоцкай
Хотуммут иһин булуммут. «ХС». Иһин көппөт кэпс. - киһи астыммат аһынан аһат, иһин толор. ☉ Лишь бы накормить кого-л. (чем попало), лишь бы чуть утолить голод чем-л.
Хараҕым уута куурбакка сылдьан, уон үспүттэн тимир ууһун үөрэнээччитэ буолан, куһуок килиэби булан испин көппөтүнэрим. «ХС». Иһин соспут кур. - улахан истээх дьахтар. ☉ Пузатая, брюхатая (женщина). Иһин тоҥор кэпс. - буорат, өлөр-өһөр. ☉ Губить, сживать со свету кого-л.
Оҕобут, уллуҥах да устата уларыппакка, харыс да халбарыппакка, испитин тоҥороро кэллэ дии. Иккиэммитин хайыыүйэҕэ хаһыаттаабыт дии... Суорун Омоллоон. Иһин түгэҕиттэн - дириҥник, тыастаахтык салгыны эҕирийэн. ☉ Глубоко, с шумом втянув в себя, вдохнув воздух
Онуоха абааһы уола холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан өрө уһууран кэбистэ да, иһин түгэҕиттэн үс төгүл мэҥийдэ, үстэ ынчыктаан ыҥыранна да, саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Саха фольк. Иһин түгэҕиттэн курустук үөһэ тыынан ылара, ким эрэ түбэһэ көрөн сиилиэ диэбиттии сирэйэ кытаран хаалара, мин тугу да билбэтэҕэ буоларым. И. Гоголев
«Дьэ итиннээҕэр буолуоҕу харахтыыр буоллубут быһыылаах!» - Тиит уус ыраахтан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн эттэ. А. Сыромятникова. Иһин түгэҕэр - иһиллэр-иһиллибэттик. ☉ Еле слышно (говорить, сказать и т. п. - букв. в глубине живота)
Тылыттан матыан иннинэ эрэ иһин түгэҕэр киҥинийэн: «Бу дьиэҕэ кэлбэтэхпит буоллар...» - диэхтээбитэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр: «Убайым...»- диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов. Иһин харанар - бэйэтэ эрэ тот буоларын көрүнэр, бэйэтигэр эрэ хайдах ас-таҥас булунарын туһунан толкуйдуур. ☉ Заботиться лишь о себе, о собственном животе
Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа. Иһин эриэнэ - ким эмэ кубулҕата-дьибилгэтэ, кистэлэҥ санаата. ☉ Скрытая, проявляющаяся в определенных условиях отрицательная черта характера человека
Бииргэ бултуу-алтыы сылдьыбыта даҕаны, кини иһин эриэнин билбэккэ өлөөхтөөтөҕө буолуо. Л. Попов
Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ. Сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ, оттон миигин кэтэхпинэн ыыппыт тэлэгирээмэҥ ис хоһоонун өйдүүгүн дуо, билигин? В. Яковлев
Онтон иһин эриэнин, сигилитин-майгытын билэн истэҕим аайы, улам кэлэйэн, сөпсөөбэт буолан испитим. «ХС». Софр. Данилов романыгар курдук, туох да кири-хоҕу сыһыарыа суох айылаах Кылбанов диэн араспаанньаны биэрэн баран, иһин эриэнин килэтэн таһаардаххына быдан хотоойу, ылыннарыылаах буолуон сөп. ФЕВ УТУ. Иһиттэн саҥата тахсыбат (саҥата иһиттэн тахсыбат) - кыайан саҥарбат, саҥата иһиллибэт (кыбыстан, куттанан эбэтэр сылайан, ыалдьан). ☉ Говорить еле слышно, кое-как, через силу; лишиться дара речи (от стыда, страха и т. п.)
Марба айыытыгар-абатыгар, курутуйуутугар-хомойуутугар сүрэҕин-быарын туох эрэ ыга анньан кэбиспиккэ дылы буолла. Иһиттэн саҥата тахсыбата. Күндэ
Уолчаан тыын киллэрэн, мээнэнэн мэндээриччи көрдө. Саҥата иһиттэн тахсыбат. «ХС». Иһэ адаарыйар - иһэ үллэр. ☉ Пучит, раздуло живот
«Баҕайы, хайа үөдэн буолтуй, доҕоор? Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» - дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн, иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Маҥнай иһэ барбах аҕай адаарыйар. НПИ ССЫа. Иһэ алдьанар (хайдар) суола - адьас сөбүлээбэт, абааһы көрөр суола. ☉ Ненавистный, нелюбимый; выворачивает кого-л. от чего-л. - Оттон буоксаны..
төһө сөбүлүүгүт? - Иһим алдьанар суола. «Өй наадата суох, күүс эрэ баар буоллун», - диэбит тэҥэ. Мин хаһан да көрөөччүм суох. В. Яковлев. Иһэ аһыйар кэпс. - арыгылыыр, итириктиир. ☉ Пьянствовать (букв. живот его становится кислым)
Дьахтарга иирбитиҥ, иһиҥ аһыйбытын эбиитигэр биһигини кырбаталаан таһаараары гынаҕын дуо? НС ОК
Иһэ аһыйдаҕына кэргэттэрин өлөртөөрү хаайар. НС ОК. Иһэ буһар (тымныйар, үллэр) - туохтан эмэ наһаа абарар, кыһыйар, киҥэ холлор. ☉ Испытывать ярость, гнев, все кипит внутри у кого-л. (букв. живот его варится (холодеет, вздувается))
Никешин киниттэн атын үлэһит, инженер биитэр мэхээнньик чорбойдор эрэ, күнүүлээн иһэ тымныйар үгэстээҕэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Мин нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ буолбуппун истэ-истэлэр кулаактар истэрэ төһө эрэ үллэр. Күндэ
Оттон кэргэннээх киһи атын дьахтары кытта эйэргэһэрин көрдөҕүнэ, адьаһын иһэ буһара. П. Аввакумов
Иһим буһара диэн баар - били бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт диэбиккэ дылы, арыгыны уулууругар маастар, ол гынан баран атын дьону кириитикэлиирин, үөрэтэрин көрүөҥ этэ. Кустук. Иһэ истээх - боростуой, судургу буолбатах, уустук, элбэҕи этэр ис хоһоонноох. ☉ Многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; не все так просто
Аҥаа Моҥус уонна чыычаах туһунан остуоруйа эмиэ олус кэнэн, судургу курдук, ол эрээри иһэ истээх. И. Гоголев
Ыстатыйа иһэ истээх ыстатыйа. Ылбычча тугу да диэхпин билбэккэ олоробун. С. Никифоров
Бу боппуруоһу онон-манан эргитэн быһаарсан көрбүппүт, иһэ истээх буолан таҕыста. «Кыым»
Иллэрээ сыл диэки мин эмиэ бу эн курдук аан дойдуну үрүҥҥэ уонна кыһылга хайа тыыран өйдүүрүм. Онтукам, дьиҥэр, иһэ истээх эбит. «ХС». Иһэ кэлбит - топпут, тото-хана аһаабыт. ☉ Наесться до отвала (досыта)
Эмээхсин киһи эрэйдээх Этэт үүтүн истэ, Экчэгэр иһэ кэллэ, Энэлгэнэ сэллээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир көҕөрөн, сүөһү иһэ кэлэр буолан эрэр. ГНС СТСДТ. Иһэ сиһин үөһүгэр сыстыбыт - наһаа аччыктаабыт, иһэ кубус кураанах буолбут. ☉ Сильно проголодаться, иметь совершенно пустой желудок (букв. живот прилип к хребту (спине))
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, [бөрөлөр] төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай
Уйбаан, эн даҕаны иһиҥ сиһиҥ үөһүгэр сыһыннаҕына, өссө тугу оҥороруҥ биллибэт. «ХС». Иһэ-таһа биллибэт - киһи кыайан өйдөөбөт, мунаах. ☉ О человеке непонятном, скрытном (соотв. темная лошадка)
Оннооҕуну онно, маннааҕыны манна тиэрдэн бутуйар-таһыйар, сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
Кини миигин таптыыра буолуо дуо? Ити эрээри, иһэ-таһа биллибэт киһи. В. Яковлев
Туох иирбит кыыһый? Хайдах аныаха диэр киниэнэ барыта түөрэҥнэс, түөрэҥэлэс... иһэ-таһа биллибэт... В. Гаврильева. Иһэ тоттор эрэ - тото-хана аһаатар эрэ. ☉ (Есть, кушать) лишь бы набить живот, лишь бы быть сытым (букв. если живот его наедается)
Ол баҕайы куораты кэрэдэктээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан кэллэҕэ. Иһэ тоттор эрэ, сураҕын да истиэҥ суоҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ тэстибэтэх киһи кэпс. - өлүөр, арыычча туруктаах, ыарыһах буолбатах, көннөрү доруобай киһи (тугу эмэ кыайаа, оҥороо ини). ☉ Любой нормальный, полноценный человек (не калека, не инвалид)
Иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини. Туох алдьархайай, иһэ тэстибэтэх киһи маны көтөҕөр ини!  Күҥҥэ биэс-алта көһү иһэ тэстибэтэх киһи хаамар баҕайыта ини. «ХС». Иһэ уйуоҕунан (уйарынан) - кыаҕа баарынан (аһыыр). ☉ До отвала (наедаться)
Ким кымыһы, суораты иһэ уйуоҕунан аһааччы - ол тигинэс тот сылдьыаҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ үлүннэҕинэ - муҥутаатаҕына, саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее, не более как
Бу ынахтан иһэ үлүннэҕинэ сэттэ бүүт тахсыаҕа. ГНС СТСДТ. Иһэ хайда сыста - олус кыыһырда, абарда. ☉ Рассердиться не на шутку, быть возмущенным до предела (букв. живот его чуть не лопнул)
[Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Иһэ ыалдьар кэпс. - тугу эмэ төттөрүнү, куһаҕаны, баракааһы оҥорбокко сатаан сылдьыбат киһи туһунан. ☉ О человеке, который не может обходиться без шалостей, дурачеств, проказ (букв. у него живот болит)
Дьиибэлээбэтэҕинэ иһэ ыалдьар. Сымыйалаабатаҕына иһэ ыалдьар.  Ол эрээри төттөрү эппэтэхпинэ иһим ыалдьар курдук. Хайаан да хаархайдастахпына табыллабын. Н. Лугинов
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) - 1) көр иһэ уйуоҕунан (уйарынан). Бэс үөрэтин иһим ыларынан, толору симиммитим. «ХС»; 2) наһаа элбэх, ыга тотуоххунан (ас туһунан). ☉ Обильно, очень много (об еде)
[Лука - кэргэнигэр:] Эн дойдугар таҕыс. Манна [балыыһаҕа] эйигиннээҕэр ыраах ордук көрөллөр. Ас буоллаҕына иһиҥ ыларынан. М. Доҕордуурап. Иһэ эриэн үөн - наһаа куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Отвратительный, подлый, пакостный (человек); змея (о женщине)
Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ (өс ном.). Киһи эриэнэ иһигэр көр киһи. Киһи итэҕэйбэт суола,- диэмэхтээтэ. - Ол эрээри итинник баар буолар. Киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
Сыгынньах илиинэн тутума, Кинини, сэгэриэм, эрэнэн. Хаһан да эн умнар буолума: «Дьэ, киһи эриэнэ иһигэр». П. Тулааһынап
Көхсүн иһигэр көр көҕүс II. Инньэ диэн эриэн кыылым этэн баран, көхсүн иһигэр күлэ санаата. П. Ойуунускай
Дьуһуурунай, баллаҕар уоһун сүр киэҥник ырбатан, көхсүн иһигэр күлэн күһүгүрэттэ. Болот Боотур
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Күөх ис үөхс. - көлөһүннээн байан, бэлэмҥэ олорооччу; атын киһини көлөһүннээн уойбут-топпут киһи. ☉ Человек, разбогатевший на эксплуатации чужого труда (букв. синее брюхо)
Кыыс эрэйдээх онтон-мантан иҥнэн кырыытынан буола-буола, тэмтэрийэн баттаҕа өрө сэрбэс гына-гына, иһин иһигэр: «Күлүгээн, кулаак... Күөх истэр...» [диэмэхтээтэ]. П. Ойуунускай
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис, Быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Санаатын иһинэн көр санаа. Аны биирдэ көрсөн, санаатын иһинэн тугу эмэ этэн, өйдөтөн барбыт киһи астык буолуо этэ. А. Сыромятникова
Сүрэҕин-быарын иһинэн (ортотунан) киирэр көр сүрэх-быар. Дьэ бу тыллар мин сүрэҕим-быарым иһинэн киирдилэр. «ХС»
Сүрэх иһиттэн көр сүрэх. Биһиги үөрүүбүт өртөн күүтүллүбүт үөрүү, кэлиэхтээх, сүрэх иһиттэн ньиргийэн тахсар долгуйуулаах үөрүү. Т. Сметанин. Уй курдук истэн - сыры-сымнаҕас култаҕар истэн (хол., рахиттаан ыалдьыбыт оҕо). ☉ Иметь мягкий вздутый живот (напр., о детях, больных рахитом)
Уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Кустук. Уй курдук истээх - сыры-сымнаҕас, култаҕар истээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ С мягким вздутым животом (обычно о ребенке)
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап. Тэҥн. ис иччитэ. Уоһун иһигэр - оргууй, нэһиилэ иһиллэр гына (ботугуруур, кэпсэтэр, саҥарар). ☉ Тихо, еле слышно, шепотом, про себя (напр., говорить, читать)
Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕинэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕына, - диэн Уоһун иһигэр Ботурботур ботугураата. А. Софронов
Хата, көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии, үөдэн оҕолор, аны кэлэн тугу эмиэ... - оҕонньор уоһун иһигэр бэйэтин сэмэлэнэн барда. А. Сыромятникова
Уоһун иһигэр киҥинэйэн ыллыыр. Г. Колесов
<Иһэ> үөн хаата көр үөн. Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо... Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо. П. Ойуунускай
Хол иһинэн көр хол. Сүөһүтүн былаана да оннук олус киэптээһиннээх буолбатах, хол иһинэн диэххэ наада. «Кыым»
Ытыһын иһигэр баар көр ытыс III. Хайа, били сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар, - диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
◊ Ис бараан эргэр. - дьиэ-уот ис тэрилэ, ис көстүүтэ бүтүннүүтэ (үксүгэр тард. ф-гар. тут-лар). ☉ Внутренний вид, убранство, обстановка помещения, интерьер (преим. употр. в притяж. ф.)
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука Иванов бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап. Оҕотоойоп, хос ис бараанын көрөн соһуйбута кэм да ааспакка, аргыый ыйытта: «Даайа ханнаный?» «ХС»
Дьиэ ис бараана саҥа тутуу матырыйаалларынан аныгылыы көстүүлээх, сиэдэрэй гына оҥоһулунна. «Кыым»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым». Ис дууһа көр дууһа. Ис дьаҥа - 1) көр ис ыарыыта; 2) эргэр. киһи хааннааҕынан сыптарыйар сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Дизентерия (инфекционное заболевание человека)
Бу сыл устатыгар фроҥҥа сытан элбэх тыһыынча киһи ис дьаҥыгар быстыбыттарын этэн баран …… бэйэлэрэ сэрииттэн салпыттарын, дьиэлэрин ахтыбыттарын кэпсиир. Эрилик Эристиин
Эмиэ биир-икки сыл буолаат, икки киһи иккиэн - биирдэрэ куоракка үҥсэ сылдьан ис дьаҥыгар охтон, биирдэрэ дойдутугар атаҕынан баас буолан - өлөн хаалаллар. Бэс Дьарааһын. Ис дьиҥ - 1) туох эмэ саамай сүрүн ис хоһооно, туох эмэ бэйэтигэр эрэ баар дьиҥнээх уратыта (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самое главное и существенное в чем-л., внутреннее содержание, суть (преим. употр. в притяж. ф.)
Таня кинини [Бииктэри] хайаан да ис дьиҥин арыйыахтаах. Л. Попов
Иитиллэр иэстээх диэн этии Ис дьиҥэ итинник эбит дии. С. Данилов
Натуралистар уопсастыба олоҕун ис дьиҥин арыйан көрдөрбөккө эрэ, бу олох биир-биир лоскуйдарын тус-туспа ойутан ылан ойуулуурунан уолдьаһаллар. Эрчимэн; 2) филос. туох эмэ дьайсыытын таска көстөр бэлиэтин дьиҥнээх ис төрдө. ☉ Сущность; содержание
Ис дьиҥ уонна көстүү икки ардыларыгар туораныллыбат быыс суох: көстүү диэн таска көстүбүт ис дьиҥ буолар. ДИМ. Ис дьиҥэ (дьиҥэр) - кырдьыга, чахчыта. ☉ В сущности, на самом деле, в действительности
Суох этэ онуоха, ис дьиҥэ, Муҥнаныы, буор баттыыр куттала. Күннүк Уурастыырап
Хайа уонна, ис дьиҥэ, хайа үлэ чэпчэкиний? С. Федотов
Ис дьиҥэр, АХШ - аан дойдуну бүтүннүүтүн салайарга, баһылыырга өрдөөҕүттэн дьулуһар омсолоох политикаларын салгыы ыыталларын туоһута итиниэхэ буолар. ФММ ДьКС. Искин дэлби (хайа) үктүөм - куттаан, ыххайан, суоһурҕанан этии (хол., буойан, тугу эмэ гыннараары, кырдьыгы этиттэрээри). ☉ Употребляется как угроза: проучу, дам выволочку (если не сделаешь того, что говорю, если не скажешь правду и т. п.)
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин. Кини Балатаайы саҕатыттан ылан илгиэлээн, ыган барда: «Нохоо, ороспуой. Ити уол этэрэ кырдьык дуо? Чэ, этэ оҕус! Искин дэлби үктүөм!» Д. Таас
Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин. Ис кыах - өссө туттулла, туһанылла илик күүс. ☉ Внутренняя возможность; запас силы, ресурс, резерв
Ол саҕана киһиҥ дьин ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Ону учууталларбыт да, биһиги да, бэл, бэйэтэ да билбэт этэ. Н. Лугинов. Күндэйэ отделениетыгар ити көстөн турар итэҕэстэри таһынан арылла илик ис кыахтар төһө элбэх буолуохтарай! «Кыым»
Ис муора көр муора. Тылбаас оригинал ис номоҕун төһө табатык, уус-уран өттүн төһө күүстээхтик биэрбитинэн сыаналаныахтаах. Софр. Данилов
Кэпсэтии бэрт уустук уонна барыларыгар да ыарахан ис номохтооҕо. Л. Попов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо, чочуллан-чочуллан, маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөрэхтээхтэр остуоруйалары ис номохторуттан, кинилэр туттар ньымаларыттан көрөн наардыыллар. Саха фольк. Ис өстөөхтөр көр өстөөх. Ис уонна тас өстөөхтөр утарсыыларын кыайбаппыт. СГПТ. Ис санаа - тус бэйэ өйдүү-саныы, буһара сылдьар толкуйа. ☉ Думы, скрытые, тайные мысли
Баһылай маладьыас - кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
«Дьонно эбии көрдөһүөххэ буоллаҕа дии»,- Иван Николаевич ис санаатын эппитэ. Н. Якутскай
Любам кэлбитин кэннэ иккиэйэҕин утарыта көрсөн олорон, тото-хана аһыы-аһыы, дьиҥ ис санаабытын ирэ-хоро сэһэргэһэн барбыппыт. Кустук. Ис таҥас - сыгынньах эккэ кэтиллэр чараас таҥас. ☉ Нижнее белье
Ис таҥастарын илиилэрин таһынан илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Ис таҥаһын куруһубалара барыта долгун үрүҥ күүгэнинии үрэллэҥнэһэн көһүннүлэр. Амма Аччыгыйа
Ийэм эппэтэҕэ да буоллар, ис таҥастары өтүүктээтим. Т. Сметанин. Ис-тас үлэ - быстах, чэпчэки, оҕо-дьахтар кыайар үлэтэ. ☉ Легкая работа, которую обычно выполняют дети, женщины
Эмээхсиним дьиэ ис-тас үлэтин кыайбат буолла, урукку курдук туора киһини дьиэҕэ тутан олорор кыбыстыылаах. Болот Боотур
Уон үстээҕиттэнтүөртээҕиттэн дьиэ ис-тас үлэтин аҕатын кытары тэҥҥэ үлэлэспитэ. «ХС». Ис тиибэ - киһи сүрдээх күүскэ тоҥон-тиритэн ыалдьар сыстыганнаах ис ыарыытын көрүҥэ. ☉ Брюшной тиф
Христофор Кривошапкины ис тиибэ булла. Ф. Софронов. Ис турук - киһи ис доруобуйата. ☉ Внутреннее состояние (психическое и физическое здоровье) человека
Хайа, кырдьаҕаас, ис туругуҥ хайдаҕый?  Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов. Ис тэһэҕэс эмп. - тараһа иҥиирэ мөлтөөн, чарааһаан, оһоҕос онон быыһылаан киһи иһин тириитин култаччы үтэн тахсыыта. ☉ Грыжа
Кини убайа ис тэһэҕэс буолбут.  Саллаакка тутуу уурайарын кытта Сыллай иһин тэһэҕэһэ бүөлэнэ охсон, Ньукууһа дьарҕата ааһа охсон хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Эн төрөөбүтүнэн оҕолор кииннэрин быһарга, оҕонньоттор ис тэһэҕэстэрин бүөлүүргэ эрэ бэркин, оттон ньиэрбэ чааһынан, бараан библияны билэрин саҕа билэриҥ буолуо! М. Шолохов (тылб.). Ис түһээн (түһүк, тардыы) эргэр. - олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтэ уураахтаан нолуок хомуйуута. ☉ Самообложение налогом (добровольный сбор средств, установленный населением наслега)
Былыр аҕыйах солкуобайы ис түһээҥҥэ уонна ыраахтааҕы суолугар биэрэрбит. Болот Боотур. Истээх таҥас - ичигэс, халыҥ таҥас. ☉ Теплая одежда на подкладке
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Күн ыраахтааҕы баар дии-дии дьаһаах харчыны, хараҕа суох дайыымпаны, ис тардыыны, куруусканы биэрэрбит да хагдарыйбыт бэйэбит көҕөрөр, чэлгийэр быһыыта көстүбэтэҕэ. Суорун Омоллоон. Ис үөрэ көр үөрэ. Ис ыарыыта - киһи иһин-үөһүн, оһоҕоһун ыарыыларын уопсай аата. ☉ Общее название болезней желудочно-кишечного тракта (расстройство желудка, дизентерия и т. д.)
Ис ыарыылаахтар барыта кинилэр буолан истилэр. Амма Аччыгыйа. Ис ырааһа - ханнык эмэ тутуу ис көҥдөйүн кээмэйэ (хол., истиэнэттэн истиэнэҕэ диэри эбэтэр муостаттан дьиэ үрдүгэр диэри). ☉ Расстояние внутри какого-л. строения, помещения (напр., от стены до стены или от пола до потолка - в юрте, доме). Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ис хоһоон (номох) - 1) туох туһунан этиллэрэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Основная суть, содержание чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Ыстаапка саҥа көстүбүт кумааҕы ис хоһооно нэһилиэккэ тарҕаммыта ырааппыт буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Маны [суругу] биһиги билигин манна аргыый ааҕыаҕыҥ. Онтон эһиги кини ис хоһоонун дьоҥҥутугар баран аргыый кэпсиэхтээххит. Суорун Омоллоон
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Сережа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов; 2) туох эмэ сүнньэ, кылаабынай тутула. ☉ То, что составляет сущность чего-л.
Үлэ - олох ис хоһооно, Үлэтэ суох - олох суох. С. Данилов. Кини поэт, буолан баран, бөлүһүөктүү дириҥ ис хоһоонноох, бөлүһүөктүү түмүллүүлээх бөдөҥ, сүүнэ хараахтардары, уобарастары айбыт поэт. Суорун Омоллоон. Үрүҥ ис - саха сүөһү иһин үрүҥ искэ уонна хара искэ араарар. Ынах үрүҥ иһигэр киирэллэр: бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, сирин таһынааҕы сыа уонна бырта, аманах, өрөһө, үөс тардар; сылгы үрүҥ иһигэр киирэллэр: харта, бырта, бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, үөс тардар, өрөһө, үөрүк. ☉ В зависимости от качества и питательности якуты делят внутренности забитой скотины на үрүҥ ис (букв. белые потроха) и хара ис (букв. черные потроха). Үрүҥ ис - наиболее вкусная и питательная часть потрохов. Коровьи белые потроха: почка и жир вокруг нее, сердце и жир вокруг него, жир около вымени и в пахах, вырезка (плотно прилегающее к хребту мясо от почки до диафрагмы). Конские белые потроха: толстая кишка, пах, почка и жир вокруг нее, вырезка, брюшной жир. Хара ис - сүөһү иһин көйгөтүтэр өттүн саха хара ис диир. Ынах хара иһигэр киирэллэр: быар, оһоҕос, харын, быыһас, үрүҥ оһоҕос, соморсо; сылгы хара иһигэр киирэллэр: үөннээх, кутуйалаах, харын, от ис, быар, оһоҕос, синньигэс ис. ☉ Второсортная, менее вкусная часть потрохов. Коровьи черные потроха: печень, кишка, рубец (отдел желудка), ободочная кишка, второй желудок, книжка, тонкая кишка, белая кишка (кишка, обложенная жиром), сычуг. Конские черные потроха: второй желудок-рукав, тонкая кишка, рубец, печень, кишка, требуха (сычуг)
тюрк. ич, иш, ис