сегодняшний день, сегодня; бүгүн өрөбүл күн сегодня выходной день; күн бүгүҥҥэ диэри до сегодняшнего дня.

выходной день; уһун өрөбүл каникулы (школьные); кыһыҥҥы уһун өрөбүл зимние каникулы; сааскы уһун өрөбүл весенние каникулы.

иметь выходной день; нэдиэлэҕэ икки өрөбүллэн = иметь два выходных дня в неделю.

туохт. Өрөбүл күннээх буол. ☉ Иметь выходной день. Нэдиэлэҕэ икки өрөбүллэн
□ Икки күн өрөбүллэнэннэр наһаалаан эрэллэр. Софр. Данилов

имеющий выходной (день); с ... выходным (днём); икки өрөбүллээх нэдиэлэ неделя с двумя выходными днями; окко өрөбүлэ су ох үлэлээбиттэрэ на сеноуборке они работали без выходных.

аат. Эргиирэ суох, туруору үөлэстээх, иннэ аһаҕас симии оһох (хардаҕаһы туруору ууран оттуллар). ☉ Камин с прямой выходной трубой (поленья обычно кладут вертикально), печка-камелек
Оҕонньор илбирийбит арбаҕаһын бүрүнэн көмүлүөк иннигэр умса түһэн олороро. Л. Попов
Көмүлүөк суоһугар ырбаахытын куурда турда. Р. Кулаковскай
Көмүлүөк оһоҕу тиһигин быспакка отторго элбэх сыра барар. И. Аргунов

аат. Сынньанар, үлэлээбэт күн. ☉ Нерабочий, выходной день, воскресенье
«Сарсыҥҥы өрөбүлгэ ханна бараҕын?» — диэн Петров, саҥата суох эрэ олорумаары ыйытта. Амма Аччыгыйа
Өрөбүл күҥҥэ сынньанар кэмэ суох сүүрүллэрэ. С. Васильев
◊ Уһун өрөбүл — үөрэх тэрилтэлэригэр биир, икки нэдиэлэлээх (кыһыҥҥы, сааскы) уонна сайын устатыгар сынньанар күннэр. ☉ Каникулы (школьные)
Кыһыҥҥы уһун өрөбүлгэ Мэлдьэхсигэ Шариннаахха тахсыбыта. В. Протодьяконов
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ саҕаланар уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «Кыым». Ороһуоспа (ороһуостуба) өрөбүлэ эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи оскуола кыһыҥҥы уһун өрөбүлэ. ☉ Рождественские каникулы в дореволюционных школах
Ороһуостуба өрөбүлүгэр Дьөгүөрдээн оҕустаах кэлэн Микиитэни суорҕаҥҥа суулаан дьиэтигэр тиэйэн барда. Амма Аччыгыйа

с. 1. (реки) төрүт, тамах; город расположен в устье реки куоратөрүс тамаҕар турар; 2. (выходное отверстие) айах, үөлэс; устье шахты шахта айаҕа; устье печи оһох айаҕа.

I
аат. Хотон, балаҕан, дьиэ сыбаныллан турар сааҕа эбэтэр буора. ☉ Глина или навоз, которыми обмазывают хлев, юрту, дом
Балаҕан сыбаҕа кууран, кыым түстэр эрэ буруолаабытынан барар. Амма Аччыгыйа
Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
Иччитэх балаҕан диэки көрбүтүм, им-ньим, үрдүгэр үүммүт эрбэһиннэрэ тулаайахсыйбыттыы күкээриллэн, буор сыбаҕа кубарыйан олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кур сыбах — саҥа буолбатах, өрдөөҥҥү, эргэрбит сыбах. ☉ Старая, несвежая обмазка
Уолаттар хотон кур сыбаҕын суллаан, чохчолуу-чохчолуу уматаллар, дьахталлар хотоннору сыбыыллар. Күндэ. Сыбах дьиэ — буорунан сыбанан оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Мазанка
Хатыйыы талах олбуор сыыһа, буор сыбах дьиэлэр киниэхэ [тааҥкаҕа] ас буолуохтара дуо, барыларын оҕо оонньуурунуу үлтү хаамар. ДАЛ УуУоО. Сыбах оһох — титирик дьардьамаҕа истас өттүттэн туой буору сыбаан оҥоһуллубут саха оһоҕо. ☉ Деревянный камин с короткой прямой выходной трубой, обмазанный изнутри и снаружи глиной
Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
Сыбах оһоҕун кэннин хараҥата субу таҥнары харбыахха айылаах барыҥныыр, сарбаҥныыр, холлоҕосторо, баҕаналара күлгэри уорҕатын курдук килбэлдьийэр. Суорун Омоллоон
ср. уйг. сувак, туркм. суваг, алт. шыбак ‘штукатурка’
II
аат. Мас умнаһа. ☉ Ствол дерева.
ср. карач.-балк. сабакъ, башк. һабак, кирг. сабах, ног. сабак ‘стебель’

1. даҕ.
2. Үчүгэй таҥаһы таҥныбыт, киэргэммит. ☉ Нарядный, приодетый
   Мааны баҕайы дьахтардаах эр киһи кэлэн аттарыттан түһэн эрэллэр эбит. Н. Неустроев
   Мааны к ы ргыттар мунньуһуннулар. Амма Аччыгыйа
   Уокка чугаһаан кэлбитим куһаах курдаах, уһун хара би лиис сонноох, кы лбачыгас саппыкылаах бэрт мааны баҕайы эдэр дьон …… кууллаах бурдугу кытта астаһа тураллар. Эрилик Эристиин
   Эмискэ кирилиэс устун олус мааны дьахтар тахсан кэллэ. Н. Габышев
3. Дьоҥҥо-сэргэҕэ кэтиллэр, күндү (таҥас-сап туһунан). ☉ Нарядный, выходной, праздничный (об одежде)
   Хотуннаах-тойон баар суох мааны таҥастарын таҥыннылар. Амма Аччыгыйа
   Сарсыарда Маша бэргэһэлэнэ бараары мааны таҥастарын таҥнар. М. Доҕордуурап
   Холкуостаахтар дьааһык түгэҕэр кичимэлэнэн уурбут мааны таҥастара бүгүн дьэ хостоммут. «ХС»
4. Киһи сөҕүөн курдук үчүгэй, кэрэ көстүүлээх (үксүгэр айылҕаҕа сыһыаран этэргэ). ☉ Пышный, богатый, ласкающий взгляд (о природе)
   Кэбиис, маннык бэйэлээх мааны хатыҥы томторук туоһун аайы хастаммат куолута. М. Д оҕордуурап. Амма …… баһаам элбэх хочолордоох, ходуһалардаах туох да мааны сир. Багдарыын Сүлбэ. Хайа эмпэтин аннынан туундара мааны кыыһа Индигир өрүс эриллэ-бурулла, тиэтэйэ-саарайа тус хоту устар. Н. Павлов
5. кэпс. Бары өттүнэн киһи хайгыы, үөрэ, астына көрөр (ким, туох эмэ туһунан этэргэ). ☉ Лучший, превосходный
   Дьэрэмииһэп, нууччалыы кэпсэтэр буолан, хамандыырга мааны киһи буолбута. Болот Боотур
   Кулууп дириэктэрэ кыыс киһитинэн туох да мааны. Э. Соколов
   Дьэ, ыадайан түһэн күлүүс диэтэҕиҥ! Кырдьык да, мааны күлүүс! «ХС»
6. көсп. Атыттартан ордук көрүллэр, ордук тапталлаах, күндү (оҕо туһунан). ☉ Пользующийся чьей-л. любовью, покро вительством, баловень, любимчик. Омо ҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
   Саха фольк. Былыргы баай ыал мааны оҕолоро буолан, Кууһума баттаҕын хаһан да кырыйбатахтара. Күннүк Уурастыырап
   Мин ийэлээх аҕам мааны ылгын уоллара этим. И. Гоголев
7. кэпс. Бары ө тт үнэн т упса ҕа й, ү ч үгэй оҥоһуулаах. ☉ Добротный
   Остуол таһыгар хас да мааны олох мастар, истиэ нэҕэ араамалаах ыраахтааҕы мэтириэтэ, …… хоско тахсар аанынан аһыыр сабыылаах остуол көстөр. А. Софронов
   Дьуона кинээс мааны дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
   Инникитэ — туруорбах балаҕан, онтон салгыыта мааны ампаар дьиэ. «ХС»
8. аат суолт.
9. Киһиэхэ убаастабыл; үтүө сыһыан. ☉ Честь, уважение, почёт; почтение
   [Баай Байбал:] Манна диэн эттэххэ, бар дьоммор баттыгаһа суохпунан таптатан, ыар ытыкка, үрдүк мааныга сырыттаҕым дии. А. Софронов
   [Ньукулай:] Билигин бар дьоҥҥо мааным баранан барбах аатырдым. А. Софронов
10. Остуол тардан күндүлээһин, ыалд ь ы т т а т ы ы. ☉ Приём, угощение
    [Чоочо тойоҥҥо:] Чэ, тойоон, бырастыы! Мааныгар улахан махтал-баһыыба, Бастыҥ көрдөһүүбүн быраҕыма!.. А. Софронов
    Оҕон ньор, эмээхсин ыалдьыттыы ыҥыран, Сахалыы мааныны билбиппит, Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран, Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
    Ыалдьыт кэлэр күнүгэр — Долгутуулаах далбары Сатаан булан тэрийиэхпит: Нуучча тууһа — килиэбэ, Саха аһа — хатыыс, хаһа; Мааны, күндү баһаама. Күннүк Уурастыырап
11. эргэр. Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, баайдаах-дуоллаах, чыыннаах-хааннаах киһи (хол., нэһилиэккэ, у л у у с к а о. д. а. ). ☉ Знат ный, почётный (среди своих земляков) гражданин; почтенный человек
    Улу ус маанылара барылара түһүлгэҕэ ыадалдьыһан кэллилэр. И. Гоголев
    Алаас ба һылыга Кымаах Байбал, м у ҥ х а л а а х т ойон, нэһилиэк мааныларыттан бастатан, сөбүлүүр дьоннорун иккилии-үстүү хоппо дэгэйиитинэн, харгыаттаан, б эй этин көрүүтүнэн балыгы түҥэтэн киирэн барбыт. А. Бэрияк
    Расторгуев тарга өтөр-өтөр биэчэрдэр, күүлэйдээ һиннэр буолаллара. Онно куорат маанылара мустан көрүлүүллэрэ. «ХС»
    ♦ Мааны баккы (ыраас ыстаан) — дьахтары кытта кыайан сылдьыһар кыаҕа суох киһи. ☉ Человек, страдающий импотенцией, неспособный к половому акту.
    ср. бур. маани ‘хоругвь’, кирг., казах. манап ‘привилегированное сословие феодально-родовой верхушки’