вытирать, обтирать что-л.; муостаны сот = вытирать пол; быылы сот = вытереть пыль; түннүгү сот = протереть окна # испииһэктэн сот = вычёркивать из списка кого-что-л.

туохт.
1. Тугу эмэ, туох эмэ ньуурун ыраастаары, куурдаары ньиккэриччи анньан аал, ньиккэй. ☉ Вытирать, обтирать что-л. Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
[Коля:] Эн сотоҕун эрэ дуо? Хайаан даҕаны ынаҕыҥ эмиийин сууйуох тустааххын. С. Ефремов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ убаҕаһынан эбэтэр арыылааҕынан бис, сыбаа. ☉ Покрывать что-л. слоем чего-л. жидкого или жирного, намазывать
Харытыана …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа …… бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Паарталарын хара кыраасканан ньалҕаарыччы сотон баран кылбаарыччы лаахтаан истэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа эмиэ төп-төгүрүк, арыынан ньалҕаарыччы сотон кэбиспиккэ дылы. Софр. Данилов
Луохтуур дьуоту ылан баатаҕа биһэ-биһэ соппута. Н. Якутскай
3. Суруллубуту, уруһуйдаммыты марайдаан эбэтэр үрдүнэн туора тардан суох оҥор, суох гын. ☉ Зачеркнуть, удалить, стереть, вычеркнуть
Харандааһынан биир сиргэ хараарда сотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин бэчээт көмөтүнэн кэпсии түһүүм олохпун, Эрэдээктэр тэбиэһирэн ону туора соппотун. И. Гоголев
Онтон эмиэ суруйан иһэн, били суоттаабытын сотон кэбиһэр. Н. Лугинов
Мин бу күннэргэ «Талыллыбыт Таллан» рукопиһын ааҕа сылдьабын. Быйылгы былаантан сотон кэбиспиттэр, ону көмүскэһэн көрөөрү. С. Данилов
△ Тугу да хаалларыма, суох оҥор (хол., туох эмэ өйдөбүлүн). ☉ Не оставлять ничего, вычёркивать, стирать (напр., память о ком-чём-л.)
Кини Кыычаны сүрэхпиттэн букатыннаахтык сотон кэбистим, аны кинини туора киһи кэриэтэ көрүөм дии саныыра ээ. Софр. Данилов
Буурҕа, буулдьа ардаҕын Көрсөн өлбүт буойуттар — Кимэ, хайа ааттааҕын Сыллар, күннэр соппуттар. Эллэй
Арай киһи дууһатыгар хаалбыт суругу хайдах сотуоҥ баарай? Н. Лугинов
Дьыл-күн аһыммат кэрэни, Кини түргэнник, эмискэ, Оннооҕор маннык нарыны Холустук сотон кэбистэ. И. Эртюков
4. Ким эмэ иэһин төлөрүт, суох гын, кими эмэ иэстэн босхолоо. ☉ Освободить кого-л. от платёжных обязательств, простить долг кому-л. [Кинээс] уонча киһиэхэ иэстэрин соппутун, сорох арыый уйунуохха айылаах өттүлэригэр иэһиттэн аҥаарын, чиэппэрин көҕүрэппитин аахта. М. Доҕордуурап
Дьадаҥылар ону таһынан иэстэри сотон кэбиһэри, аристократтар сирдэрин былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэри модьуйаллара. КФП БАаДИ
5. көсп. Кими да, тугу да хаалларбакка, ордорбокко суох гын, мэлит. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л. полностью
[Аһыҥа] сотору солооһуннарбытын соторо буолуо. Болот Боотур
Үрүҥнэр киһиргээн …… кэпсииллэрэ: «Соҕуруу Сэмиэнэп сэриилээн, Сотуоҕа кыһылы», — дииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
♦ Имири [ньимси] сот — ким-туох да орпот гына бүтүннүү суох гын. ☉ Уничтожить, истребить всё или всех подчистую
Мас кэрдээччилэр бириискэ чугастарынааҕы ойуур маһын ньимси сотоллор. Н. Якутскай
Ирдээн туран продотряды Имири соппуттар. Күн Дьирибинэ
Ааҥнаан киирбит өстөөх куораты сир үрдүттэн имири сото сатыыра кыайтарбат этэ. П. Егоров
Иллэрээ күн оройуон сааһыттара тахсан бу тоҕой куобаҕын имири сотон ылбыт сурахтаахтара. «Кыым»
Сир сирэйиттэн сот көр сир II. Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Саха омугун үтүөтүн, баайдары, сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. С. Ефремов
◊ Быһа (быһыта) сот — туох эмэ биилээҕинэн хайа быс, хайыт. ☉ Полоснуть чем-л. острым так, чтобы вспороть что-л. «История» сирэйдэрин бириитибэнэн быһыта сотон, кыптыыйынан тэлитэ кырыйан, Нюта доҕотторун хаартыскаларын сыһыартаата. Амма Аччыгыйа
Тымныы торуос кини сыгынньах кубалыы маҥан моонньун сытыы биинэн быһа соппут курдук хаарыйда. Суорун Омоллоон
Сиэхсит сытыы быһаҕынан Бор, моҕус Ала Торҕон Бэлэһин быһа сотор. П. Дмитриев. Сотон бар (аас) — биирдэ тоҕо ааҥнаан кэлэн тугу эмэ олус элбэҕи илдьэ бар, суох гын (хол., халаан уута, улахан ыарыы). ☉ Нагрянув внезапно, нанести большой урон кому-чему-л., уничтожить множество кого-чего-л.
Кыһыннаах сайын тохтубут хара көлөһүн түмүгүн айылҕа биир кубулҕата — хаһыҥ соҕотох түүнүнэн сотон барара санаатахха ыар суол. М. Доҕордуурап
Таас үрэх уута күнүнэн, чааһынан эбиллэн, туох баар имириир тыыннааҕы, хамсыыр харамайы барытын сотон барыахха айылаах дэбилийэр, будулуйар. Г. Колесов
Аастуор дьыл кэмэ суох киһини сотон барбыт. Доҕордоһуу т. Табаларын бүтүннүүтүн сотуун ыарыы туран сотон барбыт. КФА СБ. Сотон ыл — тугу да ордорбокко олоччу ыл (хол., атыылаһан). ☉ Завладеть чем-л. полностью, без остатка (напр., скупить что-л.)
Биир мөһөөх биэрэрдээх буолан таҕыста. Онтукатыгар биэс киилэ этин сотон ыллылар. М. Доҕордуурап
«Кыыс туонатын» олохтоохторуттан …… түүлээхтэрин олоччу кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, биһилэххэ, ытарҕаҕа, саахар тойуутугар атыылаһан, сотон ылла. «ХС». Сотор эрэһиинэ — суруллубуту, уруһуйдаммыты аалан суох гынарга аналлаах эрэһиинэ лоскуйа. ☉ Резинка для стирания написанного, ластик
Харандааһынан үлэлии олорон сотор эрэһиинэҕэ наадыйдым. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йод ‘стирать, уничтожать’, тув. чот ‘вытирай’

I
1. даҕ.
1. Уһаты барар тугу эмэ быһа охсор. ☉ Расположенный поперёк чего-л., поперечный
Бөһүөлэк ойуур иһигэр тутуллуо. Икки уһаты уулуссалары уонна хас да туора уулуссалары солонуллуо. Н. Якутскай
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
Бэһис уруокка Петруша дьэ ити эҥин араас уһаты, туора тардыылары, төгүрүктэри быһааран билэр буолта. ОЛ ПА
2. Сүрүн буолбакка, ойоҕос өттүгэр сытар, баар. ☉ Неглавный, находящийся в стороне, второстепенный
Даша …… Ананий түөһүгэр сибэккитин саба быраҕаат, туора суолунан сүүрэн тэлээрэ турда. М. Доҕордуурап
Сорох үүнээйилэри туора лабаанан ууһаталлар. КЗА АҮө
Туора үрэхтэр балыгынан баайдар. «Кыым»
3. көсп. Бэйэ киэнэ буолбатах атын, туохха эмэ тус сыһыана суох. ☉ Чужой, посторонний
Кини санаатыгар туора дойду ото-маһа маннык …… киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
[Коля:] Биһиги үүппүт атын туора сыта, амтана суох буолуохтаах. С. Ефремов
Бэрэссэдээтэл миигин, туора сиртэн кэлбит киһи диэн, тоҥкурууннук көрсүбэтэ. А. Бэрияк
4. көсп. Сиэри таһынан, толоос, мөкү. ☉ Не соответствующий общепринятому порядку, дурной, плохой
Луодур туора быһыытын Дьоҥҥо сирэн туойабын. Күннүк Уурастыырап
[Октябрина:] Кэнчээри, аны уларыйан туора санаалар киирээйэллэр. М. Попов
Кырдьык, кини …… харахха быраҕыллар туора кэмэлдьитэ суох курдук. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ кэтитэ, кэтит өттө (тардыы сыһыар-х тут-лар). ☉ Размер в ширину, ширина, поперечник чего-л. (употр. в притяж. ф.)
Туората уон көстөөх, ортотугар туох да отомаһа суох чыыстай дойду эбит. Ньургун Боотур
Үрдүгэ, киэҥэ, туората Маннык диэхпин билбэтим. Саха фольк. Устата биллибэт, туората көстүбэт Улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдин. Күннүк Уурастыырап
3. сыһ. суолт.
1. Уһаты буолбакка, туохха эмэ мииннэри, уһаты барар тугу эмэ быһа охсон. ☉ Поперёк, по ширине чего-л.
Иванов биир хайыһары ылан туора тута сытан, одуулаһан кыҥнаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Саадьаҕай ат оҕуһу туора мииммит саха киһитэ сайгыччы хаамтаран иһэр. И. Гоголев
Бүлүүнү туора алта уон түөрт миэтэрэ үрдүктээх таас быһыт дьэндэйбит. И. Данилов
2. Атын сиргэ, киэр, тэйэ. ☉ Дальше от какого-л. места, в сторону, прочь
Мылахов Прохорыч оҕонньордуун, туора баран, тугу эрэ сибигинэһэн эрэллэр. Н. Лугинов
Лиэкэр Сеня, саалаах саллааты көрөөт, туора ойбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Сыромятникова
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. «ХС»
♦ Иһигэр туора муостаах киир- бит — олус күүскэ кыыһырбыт, абарбыт. ☉ соотв. (какая) муха укусила (букв. в него вселился поперечнорогий)
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү бутуллан хаалар. Саха фольк. «Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич, суоһурҕанан, саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Күнүн туора охтуо дуо көр күн. Ама да киһитэ кини буоллар, күнүн туора охтуо дуо, сүрэ бэрт ини. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда көр күөмэй I. Күөмэйигэр туох эрэ туора турбутунуу, харан хаалла. М. Доҕордуурап. Сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай көр бай I. Ол дьон туора байан ааттарын билбэт буолбут сурахтаахтара. Туора быһыылан — кэдэрги майгылан, толоостук тутун, үгэс буолбут сиэри кэс. ☉ Проявлять грубость, грубо нарушать общепринятый порядок
Исидор мэниктиир диэни билбэт, туора быһыыланары букатын сөбүлээбэт. «ХС». Туора илиигэ киирбит — атын, туспа дьон дьаһалыгар, көрүүтүгэр сылдьар. ☉ соотв. попасть в чужие руки
Тулаайах оҕо буолан, Туора илиигэ киирэн, …… Уҥуоҕу көмүллээбитим. Н. Тарабукин. Туора көр — кими эмэ сөбүлээбэккэ, абааһы көрөн, атаҕастаа, туорат. ☉ Относиться к кому-л. с неприязнью, затирать, зажимать кого-л., косо смотреть на кого-л. [Бырдаахап:] Туома, эйигин олус туора көрбөт киһилэрэ буолуоҥ. Н. Неустроев
Куоратымсытан туора көрбөттөр. П. Аввакумов. Туора кул- гаах истибэтин диэн — атын киһи билбэтин-көрбөтүн курдук. ☉ Чтобы чужие, посторонние люди не узнали
Бечичев аргыый аҕай, туора кулгаах истибэтин диэн, сэрэнэн кэпсии турар. П. Филиппов. Туора сот — тугу эмэ суох оҥор, ылан кэбис. ☉ Вычёркивать, удалять, исключать что-л. Биһиги киһи биир итэҕэстээҕин көрдүбүт да, кинини куһаҕаҥҥа киллэрэн, туора сотон кэбиһэбит. Н. Лугинов
Арассыыйа саҥа ылыллыбыт Төрүт Сокуона ол Дуогабар сүрүн балаһыанньаларын туора соппута. Н. Борисов
Туора сыдьаан көр сыдьаан I. Туора сыдьааннары …… кытта охсуһууга сыра-сылба эһиннэ. Далан
Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Туора топпут, уһаты байбыт (өс ном.). Ол туора туолбут атыыһыттар даҕаны өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла кумуна туттар буолбуттара. А. Сыромятникова
Куома манна таах, туора уойа сыппыт ээ, быһыыта. Д. Таас. Туора тур (хаамп) — туохтан эмэ тэйиччи туттуна сырыт, туохха эмэ кыттыма, кыттыһыма. ☉ Стоять, держаться в стороне от чего-л., не принимать непосредственного участия в чём-л.
Доҕор тойон эрдэҕинэ Тоҥхойорго бэлэмнэр, Тохтуур күнэ кэллэҕинэ Туора хааман биэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сымыраахап …… туой бары саҥаттан, бары саҕаланан эрэртэн туора хаамара. Т. Сметанин
Киһи ити үлүгэрдээх буолбутун кэннэ туора турар табыллыбат. «ХС». Туора түс — кимиэхэ, туохха эмэ мэһэйдэс, утарылас. ☉ Мешать кому-л., противодействовать, противиться чему-л.
Дьиҥэр, кэлээт даҕаны, Көкөккө бара сылдьар санаалаах этэ. Ону Сүөдэр Сүөдэрэп туора түспүтэ. Н. Босиков
Ийэлээх аҕата кыыстарын дьулуһуутун туора түспэтилэр, көҥүллээн үөрэххэ ыытан кэбистилэр. ПНИ АДХ. Туора харах — 1) фольк. остуоруйа кыыллара киһини ааттыыр тыллара. ☉ Название человека в речи животных — персонажей сказок
«Туора харахтан мин куттаныам дуо, хата, мин кинини сиэн аһылык оҥостобун», — диэн этэр эһэ. Саха ост. I
[Эһэ] биир Туора Харахтан мүччү көттүм ээ дии санаан истэҕинэ, иннигэр бу иккис Туора Харах турар. Далан; 2) атын киһи көрүүтэ, санаата. ☉ Взгляд со стороны. Туора харах булугас
□ Маннык санаа баһыйдаҕына, Елена Андреевна кэтит сүүһүн быһыта сүүрбүт биллэ-биллибэт сурааһыннар …… туора харахха чуолкайдык көстөргө дылылар. А. Данилов
Бэйэбит таҥаспыт эмиэ хараҥа, онон туора харахха ылбычча көстүбэт дьоммут. С. Никифоров
◊ Туора баппаҕай калька. — эһэ. ☉ Косолапый (медведь)
[Колобок — эһэҕэ:] Эн баҕас, туора баппаҕай, хантан миигин кыайан сиэтэҥий? ЗМП Х. Туора киһи (дьон) — бэйэ уруутааймаҕа буолбатах, атын төрүттээх-уустаах, туспа киһи. ☉ Посторонний, чужой человек
[Оҕолор] туора киһи киирбитин атыҥыраан, ийэлэрин тула үмүөрүһэн, …… оҥоччу көрөн турдулар. Н. Якутскай
Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
Туора күрдьэх көр күрдьэх. Ыаллар тиэргэннэрин күрдьэн, туора күрдьэх тыаһа талырдыыра. Айталын. Туора муостаах кэпс. — ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Ойуур ортотугар олорбут мин дьоннорум Тура-тура туора муостаах туһа диэн Туруулаһан үлэлииллэрэ. «Чолбон». Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Ол туора салаа үрэҕи батыс
ср. тув. доора ‘поперёк; поперечный’, алт. туура ‘ширина’, уйг. тоҕур ‘поперёк’
II
аат., хаарты. Үс хара сэбирдэҕинэн кириэстии ойууламмыт хаарты улууһа. ☉ Трефы (карточная масть)
Буугунай, чиэрбэ эбэтэр туора түстэҕинэ, кини [Балааҕыйа] үөрэ түһэр. Г. Угаров
Дөрүн-дөрүн сибигинэйэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотуннар, сабабын, эйиэхэ түһэбин, туоралар, буугунайдар...». А. Куприн (тылб.)