аат., түөлбэ. Быа балык (өрүскэ, үрэххэ үөскүүр быа курдук уһун синньигэс уон биэс-сүүрбэ сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, бытархай баҕайы хатырыктаах балык). ☉ Вьюн (рыбка с тонким, как веревка, телом длиной пятнадцать–двадцать сантиметров, с мелкой чешуей, обитающая в речках и реках).

1. рыба || рыбий; рыбный; баҕа балык бычок-подкаменщик; быа балык вьюн; сыа балык тугунок; туут балык нельма; балык ыама икрометание; балыгы бултаа = ловить рыбу; балык айах шутл. рыбий рот (обычно говорится о младенцах и беззубых стариках); билэр күөлүм балыга погов. рыба из знакомого мне озера (т. е. известна вся подноготная того, о ком идёт речь); 2. рыболовецкий; балык биригээдэтэ рыболовецкая бригада # балык өһүө главная матица; балык эт поясничные мышцы; өлүү балыга фольк. дракон.

аат.
1. Сиэлтэн, тэлиллибит тирииттэн о. д. а. өрөн, хатан оҥоһуллубут өтүү, эбэтэр тирииттэн тэлиллэн ылыллыбыт кур, тирбэҕэ. ☉ Свитая из лошадиной гривы веревка или кожаный ремень, шнур, тесемка
Алдьаммыт хайыһарыттан быатын ылан, бүтүнүн кыбынан баран кини [Тогойкин] тоҥуу хаары кэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыттар уһун быаҕа, буочахха, иккилии гына тиһиллибиттэр. Н. Заболоцкай
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буолар төрүөтэ, биричиинэтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. (преимущественно дурного)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Арай оҕом уолум эдэр, Онон сөбө суох диэх этэ. Айдаан буолуох быатыгар, Ону булан эппэтэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх оҕолор онно [маарга] тиргэлииллэр эбит. Дьол быатыгар икки мороду түбэспит. И. Никифоров
тюрк. баҕ, бау
♦ Быа түспэтэх — айаас, айааһамматах. ☉ Необъезженный (о лошади)
Быа түспэтэх айаас ата наһаа ахсым буолан көлүйдэххэ муҥ тыынынан харбааччы. Эрчимэн. Сүрэхтэрин быата уһун — олус холку, ыксаабат, тиэтэйбэт, долгуйбат. ☉ Очень спокойный, уравновешенный, терпеливый
Бырайыагы киллэрбитим ыраатта. Сытар. Управляющайдар сөбүлүүллэр. Кылаабынайдар дуо? Сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым».
◊ Бас быата — тэһиинэ суох үүн (аты тутарга уонна баайарга аналлаах). ☉ Недоуздок
Оҕонньор [Сыҕаайап кинээс] үөрбүт курдук, күрүөҕэ иилиллэн турар бас быатын сулбу тардан ылан атын тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Кулуба:] Чэ, чэ, аҕал, ат баһын быатын көрдүүбүн. Н. Неустроев. Быа балык — лапчааннара суох, чиэрбэ эбэтэр эриэн уөн курдук уһун синньигэс балык. ☉ Вьюн; минога; угорь
Ону [кыылы] көрөн баран, бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Быа иэдьэгэй — мөлтөх хаачыстыбалаах, сынньылыйа сылдьар иэдьэгэй. ☉ Тягучий, плохого качества творог
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Быа иэдьэгэйдээх чэй иһэ түһээт, оскуолабытыгар сырсабыт. «ХС». Быа сыарҕа түөлбэ. — атахтарын сыҥааҕар быанан туттарыы таба сыарҕата. ☉ Нарта с ременным креплением копыльев. Оҕус <муннун> быата — чурумчуга баайыллар, оҕуһу сиэтэргэ, салайарга уонна баайарга аналлаах быа, дөрө. ☉ Веревка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола, бычий повод
Биир оҕус муннун быатыгар сэттэ Таҥхай баһа быстыбытыгар дылы. Саха фольк. Оҕонньор төбөтүнэн умса да бардар, оҕусчаанын быатын ыһыктыбатаҕа. Н. Заболоцкай. Сис быата — ат сыарҕатын биир ураҕаһыттан атын ураҕаһыгар сэдиэккэ үрдүнэн тардыллан баайыллар быа. ☉ Чересседельник. Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Федоров. Сүрэх быата — сүрэх хаҥас кутуйатыттан тахсар саамай улахан, сүрүн артерия, аорта. ☉ Аорта
Тэнэко, билэбин: Сүрэҕин быатыгар Атын кыыска таптала Биһилэх буолбутун. И. Чаҕылҕан. Тимир быа — тимир боробулуоха, тимир трос, тимир сыап. ☉ Железная проволока, трос, цепь
Тиир көстөр окуопа хаспыттар Тимир быа ииччэҕин таппыттар. Күннүк Уурастыырап
Тыраахтар кырдьаҕас, баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
Тимир быанан Сибээс олохтуу сыыллар, Синньигэс быа субуллар. А. Твардовскай (тылб.). Түөс быата — хомууту эпсэри тардар быа. ☉ Супонь (ремень для стягивания хомута)
Биир саха кэлэн аты тутуста, түөс быатын сүөрэн, дуганы төлөрүтэн сиргэ бырахта. Болот Боотур. Ынах быата — ынаҕы баайар сиэлтэн өрөн оҥоһуллубут быа. ☉ Веревка, свитая из конских грив
Хаҥас диэки оһох иннигэр Өксүүнньэ ынах быата хата олорор. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Абырахтаах эргэ куулга Ынах быатынан кэлгийдэ. С. Васильев. Этэрбэс быата — этэрбэһи бэрбээкэй үрдүнэн бобо баайар икки быа (этэрбэскэ тигиллэ сылдьаллар). ☉ Ремешки для завязывания торбасов чуть выше щиколотки (обычно пришиваются к торбасам)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
Аана оҕотун этэрбэһин быатын сөллүбэт гына кытаанахтык баайар. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат.
1. Тугу эмэ (хол., сон, ырбаахы эҥээрин) холбуу туттарарга, иҥиннэрэргэ аналлаах биэтилэҕэ кэтэрдиллэр, үксүгэр төгүрүк быһыылаах муос, тимир уо. д. а. оҥоһук. ☉ Застёжка для петель одежды, пуговица. Тимэххин тигин. Сонун тимэҕэ түспүт
□ Сорохтор соннорун тимэҕин сүөрэллэр, сорохтор курдарын өрө тардыналлар. Күннүк Уурастыырап
Ваня эмиэ тохтоон, сонун тимэҕин тимэхтэммитэ. Амма Аччыгыйа
Ыалдьыт оҕонньор курун сүөрэн, сонун тимэҕин төлөрүтэн, [ыллаары] бэлэмнэнэн барда. Эрилик Эристиин
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэргэ аналлаах кылгас тирии быа. ☉ Короткая кожаная верёвка для завязывания одежды (напр., платья, пальто)
[Ньургун Боотур] Төттөрү-таары хаама-хаама Быа куру быһа курданна, Илин-кэлин тимэҕин быһыта баанна. Ньургун Боотур
Киэҥ халлаан кыыс дьахтар сарыы тимэҕин курдук таҥнары намылыйан түстэ. Ньургун Боотур
Таҥас сарыы тимэҕинии Уһаан, тэнийэн биэрбиттэр. Айталын
3. Ханнык эмэ музыкальнай үнүстүрүмүөн (хол., байаан, хормуоска) баттаатахха, оҕустахха тыас таһаарар кунуопката, быластыыҥката. ☉ Пластинка, кнопка музыкального инструмента, удар по которой приводит в движение рычаги механизма, клавиша
Коля имигэс тарбахтара байаан тимэхтэрин баттаталаан дьиэрэҥкэйдии тэбэн бардылар. П. Аввакумов
Кини байаанын тимэхтэрин тарбахтарынан лычыгыратаат, истээччилэр диэки тугу эрэ ыйытыах быһыынан көрүтэлээн ылбыта. СДТА
♦ Тимэҕэ сөлүннэ (өһүлүннэ) — 1) туох эмэ буом буолбута төлө барда (хол., кэпсээн, сэһэн аанньа тахсыбакка сылдьан баран күөдьүйүүтэ). ☉ соотв. начал клеиться (разговор)
Туонньалаах дьиэҕэ иккиэйэҕин хааллылар, кэпсэтии тимэҕэ сөлүннэ. В. Яковлев
Көр-нар, кэпсэтии-ипсэтии улам-улам тимэҕэ сөллөн барда. Н. Босиков
Биһиги сэһэргэһиибит тоҕо эрэ бэрт ыараханнык саҕаламмыта, тимэҕэ сөллө охсон биэрбэтэҕэ. «ХС»; 2) туохтан эмэ туттуна, тардына сылдьан дьэллэмэ киирдэ, кэпсэтинньэҥ буолла. ☉ Начать говорить свободно, открыто, непринуждённо, стать общительным, разговорчивым (после долгого молчания)
[Микииппэр] көрө-нара, сэһэнэ дьэ киирдэ, тимэҕэ дьэ сөлүннэ. Күндэ
Бэйэтэ төрдүнэн-ууһунан Сибиир киһитэ буолан, тимэхтэрэ сөллөн сэһэргэстилэр. С. Тумат
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»; 3) ыарахан ыарыыттан өрүттэн үтүөрэр, көнөр суолга киирдэ. ☉ Выйти из критического состояния
Өлүөхчэ өлбөккө сылдьан Өлөксөй хааман түөрэҥэлээтэ. Онтон «тимэҕэ сөллөн» уол улам килэрийэн-молоруйан улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
Ньукуус онтон [эһэтэ булка ылыаҕыттан] ыла тимэҕэ сөллөн, хаана-сиинэ кэйэн, хатарҕаан, өрүттэргэ барбыта. Ф. Постников
◊ Алтан тимэх көр алтан
Аан ийэ дойдум Алтан тимэх курдук Арылыҥнаан киирэн барда. С. Зверев
Алаас иһигэр Алтан тимэҕи От быыһыгар олус элбэҕи Ким эрэ ыспыт, Ити — алтан от эбит. И. Эртюков. Тимэх балык биол. — кыра хатырыктаах, бөкүнүк эттээх, уһун синньигэс (сүүрбэотут сэнтимиэтир кэриҥэ) балык. ☉ Вьюн, шиповка сибирская (вид рыбы). Балыгы быһыы-тутуу хоһуйан ааттааһын …… түбэлтэлэрэ биһиэхэ бааллар. Холобур, анды балык, быа балык, сыа балык, тимэх балык. Багдарыын Сүлбэ. Тимэх от бот. — биэс уон-сүүс сүүрбэ сэнтимиэтир диэри үрдүктээх умнастаах, төбөтүгэр арылхай араҕас өҥнөөх, тимэххэ маарынныыр бөлөхтөһөр сибэккилэрдээх, эрбэһинниҥи дороххой от үүнээйи. ☉ Пижма (обыкновенная)
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс
Мирецкая тимэх оту куртах аһыыта аҕыйах буоллаҕына уонна оһоҕос бытааннык ыраастанар түбэлтэтигэр туһаныахха сөп эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. МАА ССЭҮү
Гастрикка чуолаан суорат от, бохсурҕан, хатыҥ чээрэтэ, тимэх от, дөлүһүөн, моонньоҕон, алоэ ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ. Тимэх тыһы- та — биэтилэ хайаҕаһа. ☉ Прорезь для петли. Тимэх тыһыта кыараҕас буолбут
др.-тюрк. түгмэ, гагауз. дүмэ, кирг. түймэ, чув. түме