1) покатость, склон; 2) небольшой подъём, горка; эниэни дабай= подняться на горку.

горка, возвышенность || горный, возвышенный; үрдүк сыыр высокая горка; хара сыыр обрыв; туруору сыыр крутая горка; сыыр хайа высокая голая горка; сыыр арҕаһа хребет горки; сыыр сирэйэ склон горки; сыыр тэллэҕэ подножие горки; сыырга таҕыс = подниматься на горку; сыыртан түс = спуститься с горки.

частица усил. присоединяется к нек-рым сл., начинающимся со слога ту=: тубус-туруору отвесный; тубус-туруору сыыр крутая горка.

1) земля; глина || земляной; глиняный; глинистый; ийэ буор а) место, где человек родился, родина; б) нижний слой грунта; хара буор чернозём; туой буор глина; буор хайа земляная гора, горка; буор иһит глиняная посуда; 2) пыль (земляная); манна буору көтүтүмэ не пыли здесь # буор босхо а) бесплатно; б) совсем дёшево, за бесценок; буор иһээччи беспробудный пьяница; буор маҥалай бран. ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо); буор сирэй бран. бесстыжая (букв. земляная) морда; киһи буора могила.

I
туохт. Тымныыны аҕалан күүскэ үр, илгийэн сири-дойдуну хастаа (үксүн күһүҥҥү тыал туһунан). ☉ Дуть, задувать (об осеннем холодном, пронзительном, резком ветре). Хотуттан тымныы тыал сыырда
◊ Отун-маһын сыырар тыал — маһы кубарытар, хагдарытар күһүҥҥү тыал. ☉ Ранний осенний ветер, от которого блёкнет, сохнет растительность. Хас да күнү быһа отун-маһын сыырар тыал түспүтэ, ол кэнниттэн улам тымныйан барбыта. Сылык сыырар тыал — тымныыны аҕалар күһүҥҥү тыал. ☉ Осенний ветер, предвещающий наступление холодов. Быйыл сылык сыырар тыал эрдэлээтэ
ср. туркм., осм. йаар, йар ‘раскалывать’, тюрк. сыр, сыйыр ‘снимать кожу, срывать листья с деревьев (о ветре)’
II
аат. Өрүс, үрэх, күөл эбэтэр аппа кытылын туруору эниэтэ, үрдэл сир. ☉ Горка, холм, возвышенность
Итиэннэ, уһуутаан баран, үрэх сыырын өрө хааман, …… эмэҕирбит чөҥөчөккө олордо. Софр. Данилов
Ол кэмҥэ кырса күнүстэри-түүннэри хаамар, ас көрдөөн муора кытылын хааһын, сыырын аннын кэрийэр. Н. Якутскай
Сыыр үрдэ, сыыр хааһа бүтүннүүтэ сааскы туундара үөрүүтүнэн туолбут, хас талах, аппа кэп-кэбиргэс, бэп-бэбиргэс саҥанан оргуйбут этэ. Н. Заболоцкай
♦ Сыыр (күрүө) намыһахтыы көр күрүө
Нохоо, Уулаах! Ити эн өйдөөх өйдөөхтүк саҥараҕын. Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
Сыыр намыһахтыы ити уол үрдүгэр түһэҕин дуу? Ити уол эйигин хайаата? Ф. Захаров
Василий Семёнович уола хотторон эрэриттэн киҥэ-наара холлон барбытын сыыр намыһахтыы эмээхсининэн таһаарда уонна туран тэлэбиисэр саҥатын улаатыннарда. «ХС»
◊ Сыыр чыычааҕа — төбөтүгэр икки муос курдук хара түү чорбохтордоох, күөмэйин анныгар сырдык араҕас түүлээх, хара моойторуктаах, кыһыллыҥы толбонноох бороҥ өҥнөөх хоту ааһар күөрэгэй бииһэ чыычаах. ☉ Рогатый или полярный жаворонок. Кыраһа хаарынан кынаттанан, Сытыы тыалынан атахтанан, Сыыр чыычааҕа ааттанан Сырылаччы көтөн кэллэ. Саха фольк.
ср. ДТС сырт ‘возвышенность, сырт’, йар ‘яр, овраг’, кум. яр, уйг. йар ‘утёс, скала; крутой берег; обрыв’
III
аат. Үүттэн анал технологиянан оҥоһуллар кытаанах эбэтэр кытаанахтыҥы үрүҥ ас. ☉ Сыр
Тураах... сыыр элээмэтин тумсугар туора ытыран, кини аҕай буолан олорор эбит. П. Ойуунускай. Кыракый холуста мөһөөччүктэн килиэби уонна сыыры ылан Сүөдэргэ уунна: «Мэ, манан оҕоҕутун аһатыҥ!» Н. Якутскай