1. прич. от господствовать; 2. прил. баһылыыр, баһыйар; господствующий класс баһылыыр кылаас; господствующее мнение баһыйар санаа.

несов. 1. (господствовать, преобладать) баһылаа; 2. над чем (возвышаться) үрдээн таҕыс, чорбойон тур; гора доминирует над городом хайа куораттан үрдээн тахсыбыт.

1) занимать всё пространство; не давать проходу; остуолу күөнтээ = занять весь стол; 2) перен. господствовать, владычествовать; аан дойдуну адьарай аймаҕа күөнтээтэ фольк. всем светом завладело племя нечистое.

туохт. Наһаа элбээ, сабардаа (үксүгэр туох эмэ алдьатыылаах, куһаҕан туһунан). ☉ Господствовать, очень сильно распространяться, быть слишком многочисленным
Нуучча маҥнайгы өрөбөлүүссүйэтэ хотторбутун кэнниттэн дойдуга ынырык реакция бүрүүкээбитэ. Софр. Данилов
Буурҕалаахсиллиэлээх, хабыс-хараҥа күһүҥҥү түүн обургу, улуу тайҕаны үмүрүччү тарпыт курдук, күлүктүү бүрүүкээн кэллэ. Д. Таас
Сарсыардаттан ыыс-быдаан хоп-хойуу халыҥ туман тугу барытын саба бүрүүкээтэ. Н. Лугинов

туохт.
1. Киэҥ сири соҕотохтуу сабардаа, баһылаа. ☉ Единолично завладеть чем-л., занять, захватить что-л. (напр., место в каком-л. пространстве)
Миимэй утуйан ыраатта, орон улахан аҥаарын күөнтээтэ. Ф. Софронов
Бүтүн түөрт киһи айанныыр массыынатыгар соҕотоҕун күөнтээн иһэр. Ыҥырар ыл.
2. көсп. Күүскүнэн үтэн киир сабырый. ☉ Вторгаться куда-л. силой, давить, напирать на что-л. Ол курдук олордохторуна, 1922 сыллаахха кыһын илинтэн бандьыыттар күөнтээбиттэрэ. П. Аввакумов
3. көсп. Аҥаардастыы баһылаа, баһый. ☉ Господствовать, властвовать единолично
Ол эрээри үгүс ыйааһыннарга көбүөр бэтэрээннэрэ аҥаардастыы кэриэтэ күөнтээтилэр. «Кыым»

I
туохт.
1. Хатаастан, тардыһан туох эмэ (хол., мас) үрдүгэр таҕыс. ☉ Залезть, забраться, взобраться наверх (напр., на дерево)
Бүөтүччэ хаҥас диэкиттэн кэлэн атах ороҥҥо ыттан тахсан, түннүгүнэн одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Көр, ити биһиги кыра эрдэхпитинэ ытта оонньуур чаллах тииппитин! Далан
Үүһүҥ маска ыттара сымсата сүрдээх, онон дэбигис ылларбат. «Чолбон»
△ Тугу эмэ өрө дабай, үөһэ таҕыс (хол., хайаҕа, мырааҥҥа). ☉ Подниматься наверх, взбираться, восходить (напр., на гору, холм)
Бу иннинээҕи күн икки сис хайа оройугар ытта сылдьыбыттара. Тумарча
Бу дабааҥҥа киһи улахан сыранан өрө ыттар. Н. Заболоцкай
Өрүс уҥуоргу өттүгэр хайа туруору сирэйинэн кыыл табалар өрө ыттан эрэллэрин көрбүттэрэ. Эвен фольк. Кэлбит дьон хайаҕа ыттаары эргийэ хаамтылар да, киһи тахсыах айылаах сирин булбатылар. ОоТС
2. кэпс. Үөһэ күөрэйэн таҕыс (хол., күнү этэргэ). ☉ Подниматься вверх над горизонтом, всходить (напр., о солнце)
Үргэл халлаан оройугар ыттыбыт. Н. Якутскай
Күн халлаан оройугар ыттыбыт, халлааҥҥа быыкаа да былыт суох. Л. Попов
Арҕааттан үрүҥ былыттар Аҥаарыһан таҕыстылар, Үрүтүөһэ ыттан, хаҥаан Халлааммар хабырыстылар. Дьуон Дьаҥылы
3. көсп. Үрдүккэ талас, саҥа кэрдиискэ тахсан ис. ☉ Стремиться к чему-л., расти, развиваться, достигать новых вершин
Саха литературата айар уопута кэҥээн, сайдыы саҥа кэрдииһигэр ыттан иһэр. Софр. Данилов
Эгэ, билии-көрүү үрдүк чыпчаалыгар ыттар киһи хараҕа төһө кэҥиэ, сырдыа этэй! Суорун Омоллоон
Дьон дуоһунаска кыратык да ытыннылар эрэ, уларыйаллар даҕаны. Далан
♦ <Баккы быта баска>, кэтинчэ быта кэтэххэ ытынна көр баккы
Баккы быта аны Баска ыттыахтаах үһү. Баал Хабырыыс
Баһыгар ытынна — баскар (төбөҕөр) ытыар диэн курдук (көр бас II). Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Дуунньа биир эмэ кыахтаах тойон баһыгар ыттан, хотун хаан буолар былааннаах. У. Ойуур
Маска эрэ ыттыбакка сылдьар көр мас. Киһилэрэ дуоһунаһа үрдээн, маска эрэ ыттыбакка сылдьар. Күрүлгэн. Үрдүгэр ыттар кэпс. — кими эмэ бас билэр, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар. ☉ Держать кого-л. в своей власти, господствовать над кем-л.
Мин бэлэммэр, мин аспар сарайа уойа-уойаҕын, бэйэм үрдүбэр ыттаары гынныҥ дуо? А. Софронов
ср. тюрк. ыдын ‘удалить от себя’
II
ытый 1 диэнтэн бэй
туһ. Дьиэтигэр кэлээт, Биэрэ сонно тута отонноох күөрчэх ытынна. С. Маисов
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыннылар. КЕФ СТАҮө
Кыыс мааҕын сарсыарда ытыммыт күөрчэҕин сиэтэ. «ХС»
III
ыт I диэнтэн бэй
туһ. Дубов, абатыгар, сүүскэ ытынарын да кэрэйбэт буолла. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа. ☉ Занимать собой много места, большую площадь, территорию
Собуот аҕыс биэрэстэ усталаах наһаа киэҥ сири сабардаан олорор. Н. Якутскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. Н. Габышев
Тыалар урукку истиэптэри уонна кыра туундаралары сабардаабыттар, онно тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, тэтиҥ, талах …… үүнэллэр эбит. БИГ ӨҮөС
△ Улахаҥҥынан тугу эмэ хаххалаа, бүөлээ. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л. (напр., солнце, небо)
Күнү көхсүнэн бүөлүүр, Ыйы ытыһынан сабардыыр Уол оҕо уһук туйгуна, бухатыыр киһи Буулаҕа бэрдэ буолла. П. Ойуунускай
Санныҥ халлааны сабардыы Дабдайбытын иннигэр, Истэр чуор кулгааххын Түүнэн саба бүөлэтэн, Истиэххин истибэтэххин. П. Ядрихинскай
△ Тарҕанан, халыйан тугу эмэ саба хаххалаа, сап, толор (хол., былыты, ууну этэргэ). ☉ Двигаясь (напр., об облаках) или прибывая (о воде), покрывать собой какое-л. широкое пространство
Саха сирин сабардаары Саба түспүт саҥа хаары Ордорбокко ириэрээри, Олоччутун мэлитээри Ынырыктык ардаата, Ыаҕаһынан куппахтаата. Күннүк Уурастыырап
[Уу] Толооннору толорбут. Алаастарга тахсыбыт, Уолба күөллэри утахтаабыт, байҕал курдук дэбилийэн Бары сири сабардаабыт. С. Зверев
Былыт, түргэнник өрө сабардаан, тэнийэн тахсан иһэр. Д. Таас
△ Элбэх буолан тоҕо суулун, тоҕо ааҥнаа. ☉ Идти, двигаться куда-л. в большом количестве, толпой, массой; наступать
Чэй эрэ, Норуоккун муннуттан сиэтээри, Ньохчоҕор-бөкчөгөр систээри Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары, Хаба ортолорунан хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, [Кылыһыам]! С. Васильев
Эн буруйа суоххун, бүүс-бүтүннүү сабардаан тиийиэхпит. Онно кинилэр ыйаахтанныннар да хайаатыннар. А. Сыромятникова
2. Дьонтон сөбүлэҥэ суох туох эмэ элбэҕи (хол., сири) ылан бас билэн туһан, апчарый. ☉ Занимать, прибирать к рукам, присваивать что-л. (напр., землю), завладевать чем-л.
Дорообо, саҥа сир, хапытаал хайата Эйиигин, эн баайгын сабардаан сыппыта. Дорообо, бу Аанды хайатын таалата! П. Ойуунускай
Сир үтүөтүн, ходуһа бастыҥын барытын [Чоочо] сабардаан олорор. В. Протодьяконов
Ити уон икки сыл ааспытын кэннэ били Сэмэн дьиэтин-уотун, дойдутун-сирин барытын Дэлиһиэй сабардаан кэбиспит. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үгүһү, элбэх дьону, норуоту саба баттаан аҥаардастыы баһылаа, баттаа. ☉ Покорять кого-что-л.; господствовать над кем-чем-л. [Ыстапаанньыйа:] Мэхээлэ оҕонньор баай күүһэ сабардаан турар диир ээ. Уо, дьэ сабардаан да турар… Күндэ
Россия үрдүнэн сабардаан турар батталы, сүгэни өрө тутан, сутурҕалыырга ыҥыран, …… көскө атаарыллыбыт Николай Гаврилович Чернышевскай, остуруогуттан тэлэһийэн, унньуктаах уһун күннэрин атаара сылдьара. П. Филиппов
Колчак былааһа бүтүн Сибиир үрдүнэн сабардаабыт сураҕа тарҕаммыта. «ХС»
△ Саба баттаа, саба куус (киһи санаатын, иэйиитин туһунан). ☉ Охватывать, переполнять кого-л. (о мыслях, чувствах)
Эмээхсин энискэннээх тыллара дьиэ иһигэр хараҥа былыттыы ыардык сабардаан уһуннулар. М. Доҕордуурап
Бу ыар баттык санаа сабардаабыт икки-үс күннэрэ кинилэргэ иккиэннэригэр олус уһаан ааспыттара. Г. Колесов
Ядернай сэрии сабардаабыт кутталын туоратта. «Кыым»
4. Туох эмэ бүтүннүүтүн үрдүнэн кэл, буол (хол., хараҥаны, курааны, тымныыны этэргэ). ☉ Наступать, устанавливаться, воцаряться где-л. (напр., о темноте, засухе, морозах)
Уу чуумпу тулаҕын сабардаан, Утуктаан буорайар кэмнэргэр Чугас дуу, ыраах дуу эмискэ Дуорайан саа тыаһа сатарыа. Күннүк Уурастыырап
Умайар уот кураан саха сирин үрдүнэн сабардаабыта. Н. Якутскай
Сып-сытыы баҕайытык сабардаан турар тымныы салгыны бүтүннүүтүн эймэтэн, боробуос, кыламмахтаан ылаыла, …… күрүлээн көһөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Хайыы-сахха киэһэ буолан, боруор хараҥа дьиэ таһын сабардаабыта. И. Никифоров
5. Ханна, туохха эмэ барытыгар тиий, барытын хап. ☉ Распространяться повсюду, охватывать что-л. [Арыгы дьаалы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда, Чукча сиригэр тиийэ Чуураадыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҕатын-иитин сабаҕалаан Санаа сатаан сабардаабат Вселеннэй эбэбэр Эҥин дьикти элбэҕэр Эрэнэбин. Күннүк Уурастыырап
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап