1) град; тобурах түстэ выпал град; 2) диал. пыль.

выпадать, падать (о граде); бүгүн толонноото сегодня выпал град.

аат. Былыт уута хойдон аллара таммалаан түһүүтэ, ардах. ☉ Дождь
Самыыр ыаҕастаах уунан кутар. Н. Якутскай
Хата, доҕоор, самыырбыт наһаалаата, сириҥ бадараан буолан эрэр. П. Егоров
◊ Быыһы самыыр — муора быыһыта диэн курдук (көр быыһы). Дабдыр самыыр — бөдөҥ таммахтардаах самыыр. ☉ Дождь с крупными каплями
Дабдыр самыыр таммалаата. «ХС». Ибир самыыр — бытархай таммахтарынан түһэр ардах. ☉ Мелкий дождь
Ибир самыыр ибирдээтэ, Сайын кэлэн илгэлээтэ. «ХС». Муустаах самыыр — киһи сирэйин быһа биэрэр муус кыырпахтаах самыыр. ☉ Дождь со льдом, град (не круглый, оскольчатый). Толон са- мыыр — тобурахтаах самыыр. ☉ Град; дождь и град. Хаар быыстаах са- мыыр — хаардаах самыыр. ☉ Дождь со снегом. Хаар быыстаах самыыр түһэн куобахтыырга эрэйдээх буолла. Хара самыыр — хаар булкааһа суох самыыр. ☉ Дождь без примеси снега
Хара самыыр кэнниттэн Халыҥ буор кырсыттан Хатан хагдарыйбыт Хампа сэбирдэх таҕыста. А. Софронов
Этиҥ этэр, чаҕылҕан чаҕылыйар. Хара самыыр харса суох суккуйар. И. Алексеев. Этиҥнээх самыыр — этиҥнээх ардах диэн курдук (көр ардах)
др.-тюрк., тюрк. йамҕур, дьаҥмыр

аат. Сайын ардах курдук түһэр бытархай төгүрүк муус сөҥүү. ☉ Атмосферные осадки в виде округлых частичек льда, град
Туйах табыгырас тыаһыныы Тобурах тохтон тобугуруур. Р. Баҕатаайыскай
Кыыһа ыыспыт Босхо былыт Тобураҕа Тоҕо барда! Дьуон Дьаҥылы
Тобурах түһэн, ыһыы балайда өттүн суох оҥордо. «Кыым»
ср. др.-тюрк., тюрк. топрах, тобрак, довурак ‘земля, прах, почва, пыль’

I
аат.
1. Бөдөҥ тобурах. ☉ Крупный град
Тобурах түстэ, Толон буолла, Кыраһа хаар Кыыгыныы көттө. П. Ойуунускай
Толон бэрт кыра сиргэ чүөччэрдии тохтубут. И. Гоголев. Сайын ардыгар толон түһэр. СМА АҮө
2. көсп. Туох эмэ (хол., буулдьа) биир туһаайыынан барар халҕаһата. ☉ Град чего-л. (напр., пуль)
Пилоткабын ыга кэтэн Уот толону аннынан Оҥостуулаах өстөөххө Утары үөмэрим. С. Васильев
Төбөтүн өндөттөрбөт гына буулдьа толоно кутар. Т. Сметанин
◊ Муус толон көр толон I
Арыт муус толон саккырыыра. А. Абаҕыыныскай
Муус толон быыстаах самыыр түһэрэ. М. Ефимов
Толон самыыр көр самыыр. Дохсун силлиэ куугунаан толон самыыр таммалаабыта. Г. Данилов. [Ойуун дьоннор] Дьахтар киэнин бары Дьайын көлөһүнүн барытын Толон самыырынан сууйдулар. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. толы, кирг., тув. долу, туркм. долы ‘град’
II
аат. Халлаан эттигин (хол., ый, күн) сырдыга, сардаҥата. ☉ Ослепительный свет, луч, сияние небесных светил (напр., луны, солнца), Халлааны дьүкээбил уота сарбынньах толонунан сырдатар. Суорун Омоллоон
Күн толоно буор муостаҕа дьэрэлийэ оонньуура. Р. Кулаковскай
Кэлтэгэй ый толонугар ат кулгааҕа чөрөйөр, сиэлэ бураллан ылар. «ХС»
2. Былыт, хойуу туман быыһынан ыйдаҥаран, сырдаан көстөр күн төгүрүгэ. ☉ Диск солнца, просвечивающий сквозь густой туман, облака
Былыт иһигэр [күн] толоно эрэ баарга дылы. А. Сыромятникова
ср. бур. толон ‘блеск, блик, луч, сияние’

сов. 1. кого-что (ударом, толчком) уһулу оҕус, төлө оҕус; туура. оҕус (зуб); түҥнэри оҕус (всадника); выбить стекло түннүк тааһын көҥү оҕус; 2. кого-что (вытеснить противника) үүр; 3. что, ' разг. (выколотить) тэбээ; выбить пыль из ковра көбүөр быылын тэбээ; 4. что (выдавить, вычеканить) оҥор, кут; 5. что, с.х. (уничтожить градом и т. п.) оҕус, алдьат; # выбить кого-л. из колей түптээх олоҕун аймаа; выбить дурь из головы разг. акаары санаатын бырахтар, өйдөт.