1) деньги; кумааҕы харчы бумажные деньги; харчы ахсааны сөбүлүүр (или таптыыр ) погое. деньги счёт любят; 2) копейка; биир харчы одна копейка; уон харчы десять копеек; алтан биир харчыга турбат гроша медного не стоит; 3) монета; устээх харчы трёхкопеечная монета; биэстээх алтан харчы саҕа размером с пятак; уоннаах көмүс харчы серебряная монета в десять копеек, гривенник # харчы уҥуох коленная чашечка; харчы уҥуоҕун үлтү түспүт он разбил коленку.

1. төһө ахс. аат. 1 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 1. Бииргэ түөрдү эп. Үстэн биири көҕүрэт.
   △ 1 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 1
   Биир солкуобай. —Остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
   Эһиги биир быраас кыыскытыныын Иккиэ аргыстаһан кэлбитим. С. Васильев
2. аат суолт.
3. Иккиттэн биирэ, атына (киһини этэргэ). ☉ Тот, один из двух (о человеке)
   Биирэ бөҕөтө бэрт. Багдарыын Сүлбэ
   Биирэ – бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына – хачаайы гынан баран хатан эрэһэ дьүһүннээҕэ. М. Доҕордуурап
4. Кимҥэ, туохха эмэ аҥаардас, соҕотох. ☉ Единичность; только один. Таптыыр дьон таҥаралара биир. Саха фольк.
5. даҕ. суолт.
6. Суос-соҕотох, аҥаардас. ☉ Одинокий; единственный
   Биир кыыс оҕолоохпут эргэ баран олорор. Н. Неустроев
   Байбаллаах Марта аҕаларыгар Талкы оҕонньорго оҕолорун Чыычааҕы, биир тарбыйахтарын ииттэрэ аҕалан биэрдилэр. Күндэ
   Толооҥҥо биир хатыҥ суугунуу хамсанна. Эллэй
7. Үүт-үкчү маарыннаһар, бэйэ-бэйэлэригэр ханыылыы. ☉ Похожий, одинаковый; ничем не отличающийся
   Тоҕо хатыҥ эрэ барытын сэбирдэхтэрэ биир быһыылаахтарый? Суорун Омоллоон
   △ Туох да уларыйыыта суох салҕанан барар; туох да атына суох. ☉ Продолжающийся без изменения, равномерный; одинаковый; без различий
   Биир кэм. Биир күдьүс.— Чуораан биир лыҥкыр тыаһынан Салгыылаахтык кылыргыыр. Күннүк Уурастыырап
   Биир кэм тэлээриҥниир Миигин тула хойуу хаар. Л. Попов
   Өрүс үрдэ биир дэхситик мэндээрийэ сытта. Т. Сметанин
8. Бэйэ-бэйэтиттэн арахсыбат ыкса сибээстээх. ☉ Целостный, неделимый, единый
   Биир сомоҕо, биир кэлим.— Маннык бэйэкээннээх эдэр ыччаты түмэҥҥин биир сомоҕо эдэр кэлэктииби иитэнүөрэтэн таһаарбыккынан эҕэрдэлиибин. АҮ
9. быһ. суох солб. аат суолт. Ким эрэ, туох эрэ, хаһан эрэ; элбэхтэн ким, туох эмэ. ☉ Некий, какой-то; когда-то
   Биир туруорбах дьиэҕэ сылгы чыычааҕа биир биһиктээх оҕону бигээн эрэр. Саха фольк. Тыымпыга биир Арамаан диэн обургу соҕус этээччи баара. Э. Соколов
   Оройуон биир бөдөҥ хаһаайыстыбатынан «Элгээйи» сопхуос буолар. И. Данилов
   Күнүс биир киһи эйиэхэ сурук хаалларбыта. «ХС»
   Хоһугар биир билбэт эдэр киһитэ бэргэһэтин остуолга ууран, утуктуу олороро. Амма Аччыгыйа
10. Өрүт, курдук дьөһүөллэри кытта ситимнэһиитигэр «бу буолбатах, атын, утары» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послеслогами өрүт, курдук употребляется в значении «не этот, другой; противоположный»
    Дьиэ биир өттүгэр балаҕаннаах. —Хайа биир өттүнэн үрэх сүүрэр. И. Данилов
    Баһаар биир өттүгэр наар эт атылааччылар кыаһалдьыһар этилэр. Эрилик Эристиин
    Биир курдук санаатаҕына, дьон-сэргэ ытыктабыла туох куһаҕаннаах буолуой. «Кыым»
11. Ким, туох эрэ биир сааһын (сылын) туолбута (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Возрастом в один год, годовалый
    Биирин саҥардыы туолан эрэр оҕо хоһооно суох тугу эрэ чаачыгырыыр. Амма Аччыгыйа
    Бииригэр диэри биһиккэ бигэннэ, Иккитигэр диэри иринньэҕирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    тюрк. биир, бир
    ♦ Биир бииргэ – туора дьоно суох, иккиэйэҕин. ☉ Один на один, с глазу на глаз
    Күрэхтэһии күүстээх бөҕөстөрө биир бииргэ көрүстүлэр. —Киэһэ дьиэбэр киирэ сылдьаар, биир бииргэ кэпсэтиэхпит. «ХС». Биир быаҕа баайылын (баалын) кэпс. – бэйэ-бэйэҕиттэн тутулуктаах буол. ☉ Быть с кем-л. взаимозависимым
    Эн биһикки биир быанан бааллыбыт дьоммут, биир өлүүгэ өлүөхпүт, биир ииҥҥэ көмүллүөхпүт. Л. Попов
    Сергеева быһаарыытынан, ити суруйбут дьоннор биир быаҕа баайыллыбыттара. «ХС». Биир гына – барытын тилэри, уһаты-туора. ☉ Вдоль и поперек
    Баҕа оҕото тахсан дьиэни биир гына чыраахтаан сылдьымахтаан баран, хотон муостатын үөһэ тахсыбыта. Күндэ. Биир да харчыга уурбат кэпс. – аанньа ахтыбат, улахаҥҥа уурбат. ☉ соотв. ни в грош не ставить
    Киһи эрэйин биир да харчыга уурбата. НАГ ЯРФС I. Биир көмүс туһата суох – халтай, туох да туһата суох. ☉ Зря, напрасно; без надобности (напр., провести время)
    «Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», – диидии Бэстиинэп оҕонньор кабинетыттан тахсан барда. С. Никифоров. Биир муостаҕа туруохпут – оҥорбут буруйбутугар тэҥҥэ эппиэттиэхпит; бииргэ буруйу сүгүөхпүт. ☉ Виноваты в равной степени и отвечать будем вместе. Биир муостанан хаамтар – кими эмэ тугу эппиккинэн сырытыннар, көҥүл барар кыах биэримэ. ☉ Заставлять кого-л. подчиняться себе, не давать свободы действий кому-л.
    Мин санаабар, оҕолору олус мөҕөр-түүрэйдиир, биир муостанан хаамтара сатыыр сыыһа. «ХС». Биир мутугунан (мутук) үрдүк – кимтэн эрэ лаппа чорбойор, үрдүк, ордук. ☉ Значительно превосходит кого-л. в чем-л.; соотв. (он) на голову выше
    Дьэ ханныгын да иһин Арамаан оҕонньортон биир мутугунан үрдүк киһи төрөөбүтүм буолуо эбээт. Күннүк Уурастыырап
    Бары утарылаһаачыларыттан биир мутук үрдүк турарын көрдөрөн чөмпүйүөннээтэ. «Кыым». Биир өлүүгэ өлө сылдьар – кимниин эрэ тэҥ эрэйгэ түбэспит, тэҥҥэ эрэйдэнэ сылдьар. ☉ Страдающий в равной степени с кем-л.; соотв. товарищ по несчастью
    Биир өлүүгэ өлө сылдьар дьоннор ытыктаһыах тустаахтар. С. Никифоров. Биир санаалан – ханнык эрэ боппуруоска кимниин эрэ сөп түбэһэр санаалаах буол. ☉ Найти общий язык с кем-л., достигать взаимопонимания
    Ити курдук кэпсэтэн, биир санааланан, арахсаллар. П. Егоров. Биир санаанан – ким да утарыыта суох, бары биир киһи курдук. ☉ Единодушно
    Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап. Биир санааны ылын – халбаҥнаабат бигэ санааны ылын, бигэтик быһаарын. ☉ Принимать непоколебимое решение; твердо решиться на что-л. Биһиги норуот кэккэтэ Биир санааны ылынан, Бигэргээтэ. Эллэй
    «Үлэбиттэн уурайаары гынабын», – диир Даарыйа, биир санааны ылыммыт быһыынан. «ХС». Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай! – хайата да биир, син биир. ☉ Где наша не пропадала! Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа, – Биир сымыыт ханна түһэн сытыйбатай!.
    Биир уол ханна төрөөн өлбөтөй!! П. Ойуунускай. Биир тыла суох – тугу да утары эппэккэ. ☉ Беспрекословно, без единого возражения
    Бэрэссэдээтэл этиитигэр биир тыла суох сөбүлэнэн, Мөрүөн ноһуом тасыһа таҕыста. Д. Таас
    Бирикээстэр биир тыла суох толоруллаллар. «ХС». Биир тыла суох бар – 1) тугу да утары этэр кыаҕа суох ах бар. ☉ Внезапно, вдруг замолчать, не возражая, не высказывая ни одного слова против; 2) эмискэ, тута өл. ☉ Погибнуть, умереть сразу
    Хара быарга саайдаахха – киһи барахсан биир тыла суох барааччы. Күннүк Уурастыырап
    Буулдьа чэчэгэйин тоҕо көппүт. Сержант биир тыла суох барбыт. «ХС». Биир тыллаах – эппит тылыгар турар, эппитин уларыппат. ☉ Верен своему слову, хозяин своего слова. Үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Биир тылы бул (тылга киир) – кимниин эмэ сөп түбэһэр санаалан. ☉ Найти общий язык с кем-л.
    Кинилэри кытта биир тылы була охсорун мин үгүстүк сөҕө көрөбүн. «ХС»
    Кини дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир, табаһыттар, булчуттар, олохтоох интеллигенция кыһалҕатын үчүгэйдик билэр киһи. ПДИ КК. Биир тыынынан – тыын ылбакка, тута. ☉ Сразу, залпом, без передышки, не переводя дыхания
    Степан Саввич кыраппыын түгэҕэр хаалбыт ууну, ыстакааҥҥа сүөкээн, биир тыынынан хантас гыннаран кэбистэ. «ХС». Биир тэбиинэн – тэтимҥин түһэрбэккэ, уларыппакка; биир кэм. ☉ Не сбавляя темпа (в беге)
    Талыы аттар көс аҥаара сиргэ биир тэбиинэн кэлбиттэр. С. Никифоров. Биир угунньаҕа (угунньахха) ук – кими да араарыма, барыларын куһаҕанынан аах, мөх, түүрэй. ☉ Ругать всех подряд, не считаясь с различиями; задать всем общую головомойку
    Суруксут бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ …… кэлэн, дьону барытын биир угунньахха угуталаабыт үһү. А. Софронов. Биир хабахха тыын – кимниин эмэ биир санаалаах буол. ☉ Быть единомышленником с кем-л.
    Убайым аҕатынаан биир хабахха тыыналлар. Н. Якутскай
    ◊ Биир ахсаан тыл үөр. – предмет соҕотох буоларын көрдөрөр грамматическай категория. ☉ Единственное число
    Аат тыл олоҕо – төрүт түһүккэ биир ахсааҥҥа турар форма. ПНЕ СТ
    Этиилэри биир ахсааҥҥа уларытан суруйуу. КИИ СТ-2
    Биир бириэмэлээх көр биир кэмнээх. Күн сирин көрдө көрөөт, биир бириэмэлээх көмө диэн ыла оҕуста. С. Федотов. Биир бэйэм – соҕотоҕун, атыттара суох (үксүн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Без посторонних влияний, без чужой помощи, самолично, самостоятельно
    Хас биирдии холкуостаах биир бэйэтэ иккилии-үстүү киһи үлэтин үлэлээн дүрбүйэр. М. Доҕордуурап
    Ордоробун биир бэйэм Олох түрбүөн түбүгүн. Л. Попов. Биир бэйэҥ биэс буол – соҕотоҕун хас да оруолу толор; соҕотоҕун хас да үлэни тэҥинэн оҥор. ☉ Одновременно заниматься несколькими делами; одновременно выступать в разных качествах, ипостасях. Биир дойдулаах – кимниин эрэ биир сиртэн төрүттээх. ☉ Земляк
    Ыраах сирдэринэн тэлэһийэ сылдьан баран эргиллэн кэлэннэр, биир дойдулаахтарыгар атын сирдэр айылҕаларын, дьоннорун тустарынан бэрт элбэҕи кэпсииллэрэ. МНА ФГ
    Биир дойдулаах кыргыттарыҥ эҕэрдэ ыыталлар. «ХС». Биири биэстэ (мээрилиир, ыйытар уо. д. а.) – үрүтүөһэ хатылаан (саҥарар). ☉ Одно и то же (повторять)
    Миигин эрэ кыһытаары биири биэстэ ыйытар. Күннүк Уурастыырап. Биир күннээх – биир күн устатыгар буолар. ☉ Однодневный. Биир күннээх үлэ. Биир күннээх сынньалаҥ. Биир кэм – тохтоло, быыстала суох. ☉ Все время, без остановок
    Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
    Биир кэм, мэкчиргэ курдук, эргичиҥнээн тахсар. С. Данилов. Биир кэмнээх – биирдэ бэриллэр, биирдэ эрэ ананар. ☉ Единовременный. Баһылык кырдьаҕастарга биир кэмнээх харчынан көмө оҥордо. Биир оннук – эмиэ ити курдук, эмиэ бу курдук, оннук, уруккутун курдук. ☉ Так же, именно так
    Урут хаста эмэтэ өскүүрсүйэҕэ сылдьан хал буолбут дьон, онон интэриэһиргээбэттэр. Киинэҕэ, лиэксийэҕэ биир оннук. «Кыым»
    Аска наадыйдахтарына, син урукку курдук, Сараапап атыыһыттан баран көрдөһөллөр, таҥаһынан тутайдахтарына, эмиэ биир оннук. Н. Якутскай. Биир саастыылаах – кимниин эмэ саастарынан биир; биир сылга төрөөбүт. ☉ Ровесник, одногодок
    Арай бэйэтин кытта биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эрэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов. Биир санаалаах – кимниин эмэ сөп түбэһэр өйдөөх-санаалаах. ☉ Единомышленник
    Наһаар биир санаалааҕа Түүлээх Уллуҥаҕы кини өлөрөргө да бэлэм этэ. Суорун Омоллоон. Биир сыллаах – уон икки ый устатыгар буолар, сыл кэриҥэ. ☉ Одногодичный, однолетний. Биир сыллаах үөрэх. Биир сыллаах үүнээйи. Биир туспа – атынтан өссө биир ураты. ☉ Другой, иной (вопрос, дело)
    Онтон саас ытыам диэн бэркэ харыстаан илдьэ сылдьар саатын сэбин аһыйара биир туспа этэ. Болот Боотур. Биир уустаах чилиэннэр тыл үөр. – этиигэ биир саҥа чааһыгар киирэр, биир ыйытыыга хоруйдуур, эппиэттиир тыллар. ☉ Однородные члены предложения
    Оҕолор биир уустаах чилиэннэрдээх этиини уонна холбуу этиини булкуйаллар. ННН СТМО. Биирэ бииртэн – биир хайалара эрэ, хайаларынааҕар эрэ (тэҥнээн этэргэ). ☉ Один другого (напр., лучше, хуже и т. д. – при сравнении)
    Биирэ бииртэн бэрт. – Уордаах Дьэкиим сырайа хас эрэ буолан көһүннэ, онтуката сөрүү тардан хаалбыт, биирэ бииртэн ынырыкка дылы. Н. Заболоцкай

I
көмп диэнтэн холб. туһ. Дьиэ дьиҥнээх баһылыктара бэрт өр ыалдьан өлбүт соҕотох кыыстарын көмсө туора нэһилиэккэ барбыттара. Амма Аччыгыйа
«Мироновы көмсүбүппүт», — диэн кэпсии-кэпсии хараҕыттан уу-хаар баспытынан барда. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Өҥнөөх күндү металл (үрүҥ да, кыһыл да көмүһү этэллэр). ☉ Благородный, драгоценный металл (серебро или золото; серебро и золото как родовые понятия)
Көрдүүр көһүйэ көмүһү булар (өс хоһ.). Саха сирин көмүһүн, түүлээҕин аан дойду барыта билэр. Амма Аччыгыйа
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
2. эргэр. Өҥнөөх күндү металтан (үрүҥ, кыһыл көмүстэн) оҥоһуллубут манньыат. ☉ Монета из благородного, драгоценного металла (золота или серебра)
Табаарыстыба хас биирдии тириигэ көмүһүнэн баччаны төлүүргэ эбээһинэстэммитэ: …… бастыҥ суортаах күөх толбонноох кырсаҕа уон биир солкуобай биэс уон үс аҥаар харчыны, иккис суортаах күөх толбонноох кырсаҕа биэс солкуобай сэттэ уон сэттэ харчыны. БГП ССРГС
3. эргэр. Көмүс хостуур сир, бириискэ. ☉ Место разработки драгоценного металла, прииск
Туспа дойдуларга Соргу булаары, Көмүскэ баран Көнөн кэлээри [барабын]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бодойбо баайыгар ханаары Көмүскэ тиийбитим. А. Абаҕыыныскай
Көмүскэ тиийэн эрэбит, эрэспиэскэ начаалынньыга айанньыттары тохтото сатыыр. Т. Сметанин
4. көсп. Тардыы форматыгар: күндүтүк саныыр киһигин (эбэтэр тугу эмэ) таптаан ааттааһын. ☉ Ласковое обращение к кому-чему-л. дорогому, любимому
Көмүһүм, хаһан кэлэҕин? — [Балыксыт:] Оо көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П. Ойуунускай
Бу өлүү инниттэн, Германия сириттэн Күн көрөр көҥүллээх Сэбиэскэй дойдубар Көтөн тиий, Көмүһүм, мин хоптом. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Өҥнөөх күндү металтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из благородного, драгоценного металла (золота, серебра), золотой или серебряный
Көмүс биилкэ. Көмүс ньуоска. Көмүс ытарҕа. — Отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
△ Көмүс дуйдаах. ☉ С позолотой; луженый
Көмүс кылдьыылаах ачыкытын көннөрүннэ. П. Аввакумов
2. Саһархай, араҕас өҥнөөх. ☉ Желтый, цвета золота
Көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым! Ньургун Боотур
Көмүс туорахтаах бурдугунан киэн туттар. П. Егоров
Көмүс төбөлөрүн аһаллар Эрдэ үүнэр ньургуһун оттор. И. Эртюков
3. көсп. Күндү, тапталлаах. ☉ Дорогой, любимый
[Саныыра] эрдэ үлэлии кэлиэ кыыс, кини көмүс доҕоро — хаһан эрэ, хойуут-хойут. Н. Габышев
Буойун ааттанан охсуһууга Босхоҥ, доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
4. көсп. Кэрэттэн кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Великолепный, превосходный
Ырыатойук тыкаарам, Ыллыах-туойуох, гитарам, Тохтор көмүс дорҕоонум, Тоҕо бу мин тохтоотум? П. Ойуунускай
Кини бэйэлээх нуһараҥҥа нуоҕайа сылдьан көмүс чуораан күөмэйинэн ыллаан лыҥкынатар. Амма Аччыгыйа
Сыллар-күннэр субуһаллар Сырдык туман атынан, Көмүс сааспын аһараллар Көтөлүнэнындыынан. П. Тобуруокап
♦ Биир көмүс туһата суох кэпс. — адьас туһата суох, мээнэ (күнү-дьылы туһата суох ыытыы туһунан). ☉ Зря, напрасно, совершенно бесполезно, ни за грош (пропал, напр., день)
«Тугу да ситиспэккэ бардаҕым. Бүгүҥҥү күнүм көмүс биир туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор кэбиниэтиттэн тахсан барда. С. Никифоров. Киискэ кистиэм <саарбаҕа саһыарыам> көмүскэ көмүөм фольк. — баайдык-тоттук олордуом (маанытык таҥыннаран, тоттук аһатан). ☉ Завалю тебя богатством, одену в драгоценные меха (букв. запрячу в соболя, осыплю золотом)
Мин баарбын Кини тэҥнээҕэ... Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Күн саныыра миэхэҕэ Барыта баар! Суорун Омоллоон
Санаан көр ыл бэйэҥ: Саарбаҕа саһыаҕыҥ, Көмүскэ көмүллүөҥ, Дьоллоргун булуоҕуҥ. Суорун Омоллоон. Көмүс киһи кэпс. — олус наадалаах, сыаналаах киһи. ☉ Бесценный, неоценимый, дорогой человек
— Так-так... Өйдөнөр, — диэтэ оҕонньор Сеня диэки көрөн олорон. — Ахсаан учуутала биһиэхэ көмүс киһи. Н. Лугинов
Наар дьоҥҥо эрэ мэһэй буолабын... Онтум баара! Мин ханна эрэ олус наадалаах көмүс киһи үһүбүн. Н. Лугинов
<Көмүс> көлөһүнэ тилиннэ көр көлөһүн. Ама хайа тутааччы, үгүс сылларга үрүлүйэ тохпут көмүс көлөһүнэ тиллэн, …… биир түбүккэ-садьыкка, биир буһууга-хатыыга сылдьыспыт доҕотторун эҕэрдэлээбэт буолуоҕай?! «ХС». Көмүс манньыакка ылын калька — кырдьык курдук ылын, дьиҥнээх курдук санаа. ☉ Принимать за чистую монету
Баҕар сорохтор итэҕэйэн, барытын көмүс манньыакка ылынан эрдэхтэрэ. «ХС». Көмүс <ньээкэ> уйа фольк. — 1) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит дьиэтэ. ☉ Родной дом, родной очаг, колыбель (любимый эпитет в устном народном творчестве)
Бу дыбарыас мин дьоллоох көмүс ньээкэ уйам этэ. П. Ойуунускай
Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.); 2) көтөрсүүрэр түөлбэлээн олохсуйар, ууһуур-үөскүүр сирэ. ☉ Любимое место скопления птиц и животных для размножения
Илин, арҕаа бастарыгар икки күөллээх, ортотугар көтөр-сүүрэр көмүс уйата буолбут Тиит Арыылаах. И. Данилов. Көмүс тарбахтаах (илиилээх) — олус дьоҕурдаах мындыр уус. ☉ соотв. золотые руки
Дэбигис оннук мындыр өйдөөх, быһата, көмүс тарбахтаах киһини булуоҥ суоҕа. А. Сыромятникова
Манна биир профессор баар. Көмүс тарбахтаах киһи. Г. Угаров
Көмүс тарбахтаах үтүө уус эбит. «ХС». Көмүс тыллар калька — дириҥ ис хоһоонноох, сыаналаах, ыйааһыннаах тыллар. ☉ соотв. золотые слова
— Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Баһыыба эйиэхэ! — диэтэ Никита уонна күүстээх илиитинэн доҕорун дьарамай санныттан кууста. Н. Лугинов. Көмүс уҥуоҕун көтөх, алтан уҥуоҕун араҥастаа үрд. — улаханнык ытыктыыр, күндүтүк саныыр киһигин үчүгэйдик харайан, дьоһуннаахтык көмп. ☉ Похоронить с почестями уважаемого, дорогого, близкого сердцу человека (букв. серебряные кости его поднимать, золотые кости его сложить на арангас)
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон
Биһигини, кырдьаҕас дьону, өллөхпүтүнэ, көмүс уҥуохпутун көтөҕөөрүҥ, алтан уҥуохпутун араҥастаарыҥ! Болот Боотур. Көмүс үйэ калька — туох эмэ (хол., наука, литература) табыллан, тобуллан сайдар кэмэ, үйэтэ. ☉ Золотой век (напр., науки, литературы)
Биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы үйэ бүтүүтүгэр уонна биһиги эрабыт бастакы үйэтин саҕаланыытыгар былыргы Рим саамай талааннаах поэттара олоро сылдьыбыттара. Ити кэми Рим поэзиятын «көмүс үйэтэ» диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ. Көмүс үлэтэ — олус ыарахан, сыралаах үлэ. ☉ Тяжелая, изнурительная работа
Пьесаларбын биэстииттэн итэҕэс устубат, барыйааннаабат быһыы-лаахпын. Кырдьыга, көмүс үлэтин үлэлиибин: буору, тааһы хаһар тэҥэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Кыһыҥҥы тоҥ тааһы хаһар диэн, көмүс үлэтэ буолар. Н. Апросимов. Көмүс хатырыктаах — балыгы күндүргэтэн, ойуулаан этии. ☉ Эпитет для описания рыбы (букв. с серебряной чешуей)
Күөх далай иччитэ Күөх Боллох тойон Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлүү турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу үрэх көмүс хатырыктааҕыттан Ньукулаас да үгүстүк тииһиммитэ. С. Никифоров. Көмүһүм оҕото — саамай күндүтүк саныыр киһим, тапталлааҕым. ☉ Золотце мое, золотко мое (обращение к любимому человеку)
Гриша, көмүһүм оҕото, төнүн, кэл дьиэҕэр, кырдьаҕас ийэҥ сүрэҕин уоскут. А. Сыромятникова
Кыһыл көмүс буукубанан (кыһыл көмүһүнэн) сурулун калька — золотыми буквами написать. Кырдьык дьыала кыайыыта Кыһыл көмүһүнэн суруллуо. С. Васильев
Е.И. Бурцева үтүө аата саха норуотун историятыгар кыһыл көмүс буукубанан сурулунна. «ХС»
Чэ, холобур, бу эн көлүөнэҥ сэбиэскэй судаарыстыба историятыгар көмүс буукубанан суруллар тугу оҥордо? «ХС». Кыһыл көмүс кылаат — наһаа сыаналаах, киһиэхэ олус туһалаах туох эмэ. ☉ Что-либо ценное, весьма полезное для человека; золотой клад
Куруҥу солоон эрэллэр. Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Күндэ. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи калька — үтүө санаалаах, амарах киһи. ☉ Золотое сердце
Мин кинини оҕо эрдэҕиттэн билэбин. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи. Л. Толстой (тылб.). Кыһыл көмүс сыбаайба калька — кэргэнниилэр холбоспуттара биэс уон сылын туолуута. ☉ Золотая свадьба
Лэгиэн ол күһүнүгэр кыһыл көмүс сыбаайбаны атаарбыта. Н. Босиков
Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «Кыым». Сымнаҕас көмүс калька — күндү түүлээх тириитэ. ☉ Мягкое золото
Бу улахан сымнаҕас көмүс кылаакка кыыл иитээччилэр өҥөлөрө үгүс. ПДИ КК
Кини бултаабыт сымнаҕас көмүһэ Ийэ дойду валютнай пуондатын хаҥатыһар. «Кыым»
◊ Көмүс күһүн — күһүн, от-мас сэбирдэҕэ, мутукчата барыта саһарбыт кэмэ. ☉ Золотая осень
Күөх солко сайыны көмүс күһүн солбуйда. М. Доҕордуурап
Көмүс күһүн сайыҥҥы күөх өҥү суурайан-сотон бу тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
Сайыны быһа ардаан, салгытан баран, көмүс күһүн күөрэйиитэ дьэ ырааһырда. «Кыым». Көмүс кымньыы бот. — сытыары үүнэр силиргэхтээх, элбэх сыллаах дороххой эмтээх от үүнээйи (үөс тааһырыытын, ис ыарыытын, сыыҥканы, иик хаайтарыытын эмтииргэ, тас бааска, хаан тахсыытын тохтоторго тут-лар). ☉ Золотая розга (многолетнее лекарственное растение). Көмүс мас бот. — араас өҥнөөх элбэх сэбирдэхтэрдээх куруук күөх турар сэппэрээк үүнээйи (күөх ньалҕаархай сэбирдэхтэрэ халыҥнар уонна саһархай толбоннордоохтор). ☉ Аукуба (золотое дерево). Көмүс промышленноһа — көмүһү хостооһунунан уонна байытыынан дьарыктанар промышленность. ☉ Золотодобывающая промышленность
Саха сиригэр көмүс промышленноһа киэҥник сайынна. «Кыым»
Алдан көмүсчүттэрэ көмүс промышленноһын үбүлүөйдээх сылын үрдүк көрдөрүүлээх көрсөллөр. «ХС». Көмүс ууһа — ол-бу киэргэллэри (хол., ытарҕаны, биһилэҕи) көмүстэн оҥорор идэлээх уус. ☉ Золотых дел мастер, ювелир. Көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Көмүс үлэһиттэрэ — көмүс промышленноһыгар үлэлиир дьон. ☉ Работники золотодобывающей промышленности
— Манна көмүс үлэһиттэрэ тохтуур дьиэлэрэ. Көмүс үлэһиттэрэ! Өйдөөтүҥ дуо? Оттон эн кимҥиний? Амма Аччыгыйа. Көмүс харчы — көмүстэн кутуллубут манньыат. ☉ Золотая или серебряная монета
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ампаарын кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай. Кутуу көмүс — кутан оҥоһуллубут көмүс. ☉ Литое серебро
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах, Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев. Кыһыл көмүс — сиртэн хостонор, кытархайдыҥы араҕас өҥнөөх күндү металл. ☉ Золото
Кинилэр кыһыл көмүс, хорҕолдьун, сүлүүдэ хостонуутугар бастакы суол тэлээччилэр. С. Васильев
Сиэбиттэн саппыйалаах кыһыл көмүс ылан Киириккэ биэрэр. С. Ефремов
Кыһыл көмүс баайдааҕын, Күндү тааһын алмааһын …… Бүлүү ыллыыр, ыллыыр. С. Зверев. Тардыы көмүс — уһун синньигэс гына таптайан тэнитиллибит көмүс. ☉ Кованое серебро
Тардыы көмүс курдук Талахтардаах ини, Сөҥ сүөгэйим курдук Сүүрүктэрдээх ини Таатта үрэх. И. Егоров
Тардыы көмүс халҕанын Арыйа баттаан, Таһырдьа тахсан, Туох дойдуга тохтоото диэн, Толкуйдаан көрбүтүм. С. Зверев. Уулаах көмүс — алтан булкаастаах көмүс. ☉ Серебро, золото с примесью меди
Оҕо саастан таптыыбын Бу күөх унаар дойдуну, Ока үүммүт налыытын, Уулаах көмүс урсунун. С. Данилов. Үрүҥ көмүс — килбэчигэс сырдык дьүһүннээх, сиртэн хостонор өҥнөөх күндү металл. ☉ Серебро
Саха сирэ үрүҥ көмүһүнэн баай. — Үрүҥ көмүс иһигэр кыһыл көмүс баар үһү (тааб.: силии). Үрүҥ көмүһү сыыйа тарпыт курдук хатыҥ мастардаах. Күндэ. Хара көмүс — сиэрэнэн хараардыллыбыт үрүҥ көмүс. ☉ Черненое серебро (при помощи серы). Хара көмүс курдук куударалаах аһа …… өрө күүрэн таҕыста. Саха фольк.
др.-тюрк. күмүш, тат. көмеш ‘серебро’

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’