I 1, 1) перед, передняя сторона || передний; инним үчүгэйдик көстөр впереди мне всё хорошо видно (букв. моя передняя сторона хорошо видна); ат илин туйахтара передние копыта лошади; илин тиистэр передние зубы; илин атах суолун кэлин атах сиппэт посл. следы передних ног не догонят (следов) задних ног; 2) перен. будущее, будущность; иннин тымтыктанан көрбүт суох посл. (ещё) никто не прозревал своего будущего, осветив его лучиной; 2. в косвенных формах выступает в роли послелога (см. иннигэр , иннинэ , иннинэн, инниттэн ) # бэйэ иннэ бэйэҕэ каждый сам за себя; илин былдьаһыы соперничество; стремление опередить, превзойти (вызываемое завистью и др. эгоистическими мотивами); илин кэбиһэр уст. женское нагрудное украшение; иннигин (или иннибин, иннин ) көрүн = заботиться о себе; преследовать свой интересы; иннин хайынар предусмотрительный, дальновидный (о человеке).
II восток || восточный; бүгүн илинтэн тыаллаах сегодня ветер с востока; илинҥи дойдулар восточные страны; илин (диэки ) бар= идти на восток, двигаться к востоку, в восточном направлении.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

I
туохт.
1. Хайа эмэ диэки сүүрүгүр (ууну этэргэ). ☉ Течь, протекать (о водном потоке)
Сырдык ыраас уу түллэс гына түһээт, Эбэ алааска устан мөлбөйөр. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ уу сүһүөх долгуннарын намылытан, уу-чуумпу уста сытар. Т. Сметанин
Дьэрэлийэ устар таас үрэх, суугунуу тыаһыыр күөх тыа диэки хаамыах курдук гынна. Күрүлгэн
2. Туохха эмэ олорон уунан айаннаа, ууга уйдаран сыҕарый. ☉ Передвигаться по водной поверхности, плавать; плыть на чём-л.
Икки чыккымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Сүүрүккэ оҕустаран уһуннахтарын ахсын, болуот куоракка улам чугаһаан истэ. Ойуку
3. Оргууй сыҕарыйа, долгулдьуйа хамсаа. ☉ Медленно, плавно двигаться по чему-л.. Туман кыайан көппөккө, сир ньуурунан устар. П. Ойуунускай
Соҕуруу устар сэдэх былыттар Дьиэлэр чыпчаалларын аалаллар. С. Данилов. Халлааҥҥа саҥа манньыат курдук ыпыраас уонна олус чуолкай ый мөлбөйө устар. Н. Габышев
4. кэпс. Устан иһэр курдук, долгулдьуйа хамсанан хаамп (кими эмэ этэргэ). ☉ Двигаться, ходить плавно, грациозно (о ком-л.)
Оо, доҕорум, эчи, устан түһэн холкутун, аалга дылы буолаахтаан. Суорун Омоллоон. Аанчык сайбаарыччы дайбаан, балаҕан диэки наскылдьыйа устар. Амма Аччыгыйа
Үүт-үкчү үрүмэччи курдук кыргыттар, кырыс үрдүнэн күөх тумарыкка уйдаран, күөгэһэ устан кэлбиттэрэ. С. Федотов. Сотору соҕус Мила оргууй устан киирдэ. НТП ТББ
4. көсп. Тохтоло суох оргууй ааһан ис (күн-дьыл туһунан). ☉ Протекать, проходить (о времени)
Үлэ-хамнас бэйэтин киэбинэн, уруккутун курдук уста турбута. В. Яковлев. Күн-дьыл ити үрэх сүүрүгүнүү тохтоло суох устар. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Сайыҥҥы үтүө күннэр им-ньим устан истилэр. М. Доҕордуурап
♦ Сүүрүк хоту уһун көр сүүрүк
Олоххо сорох дьон сүүрүк хоту устан истэхтэрэ эбээт. Устар ууну сомоҕо- луур көр сомоҕолоо. [Маабыра:] Оттон тылынан устар ууну сомоҕолуура эрэ бэрт дии. А. Софронов
Кини олоҥхотун, ырыатын дьикти хоһоонун, устар ууну сомоҕолуур уус тылын, мэлииппэ курдук курдат билэн, өйбөр хатаан ыларым. Күннүк Уурастыырап
Тылынан-өһүнэн устар ууну сомоҕолуур, уус тыллаах киһи этэ дииллэрэ. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тылынан уонна уруккуну-хойуккуну өйдүүрүнэн, Дьэбдьиэ саҥа дьукааҕар эмиэ сөбүлэппитэ. Е. Неймохов. Ууга уһун — кыаҕыран бүт, үбэ-харчыта суох хаал, үп-харчы өттүнэн эһин. ☉ Вконец разориться
Ол киһи үбүн-аһын матайдаан, ууга устубут сурахтааҕа. Күрүлгэн. Чычаастык устар калька. — уһунукиэҥи толкуйдаабат, кыараҕас ыырдаах (киһи). ☉ соотв. мелко плавать. Тоҕойуом, олоххо чычаастык устар киһи улаханы ситиспэт. Элбэх уу устан ааста калька. — элбэх күн-дьыл ааста, ол устатын тухары элбэх уларыйыы буолла. ☉ соотв. много воды утекло. Олорбутум тухары элбэх уу устан аастаҕа, ол устатыгар кинилиин доҕордуу этибит
◊ Муус устар көр муус. Оҕото муус устарга кэлбитэ
□ Муус устар түргэн үлүгэрдик ааһа охсубута. В. Протодьяконов. Устар күн (киэһэ) — күнү (киэһэни) быһа, күн (киэһэ) усталаах былаһыгар. ☉ В течение дня (вечера), весь день (вечер)
Халба [киһи аата] устар күҥҥэ отчут киһитигэр хаарты эрэ саҕа лэппиэскэни сиэтэр эбит. С. Никифоров
Костя устар күн кыыһыра сылдьан баран, киэһээҥҥи аһылыгын аһаат, балааккатыгар киирэн хаптайда. Э. Соколов. Балбаара бэҕэһээ устар киэһэҕэ арахпакка ыыстаатаҕа үһү. Н. Бочкарёв. Ууга уһун (устан хаал) — халаан уутугар эбэтэр күүстээх ардахха ылларан, уунан туол, уунан халый (хол., сири-дойдуну, тутууну этэргэ). ☉ Быть затопленным, подтопленным, оказаться под водой
Аллан үрдүгэр сытар Сэттэ Тэкэ диэн ааттаах лыыбабадараан дойду, ардахтаах дьыл буолан, букатын ууга устан хаалаахтаабыт эбит. Н. Заболоцкай
Кыстыкпытын төһө эмэ эрдэ булбуппут үрдүнэн, ардаҕа күүһэ, уһуна бэрт буолан, хотоннорбут тэстэн, ууга устубуттара. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йүз ‘плавать, распространяться’
II
1. даҕ.
1. Устатынан кээмэйэ улахан, кылгаһа суох. ☉ Значительный в длину, длинный
Сорох мастар лабааларын уһуна уон түөрт миэтэрэ буолар. Суорун Омоллоон
Субуруйбут уһун да уһун хотонноох, кыракый муус түннүктэрдээх балаҕан таһыгар тохтоотулар. Болот Боотур
Маша синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээҕэ. М. Доҕордуурап
2. Уҥуоҕунан атыттардааҕар улахан, бөдөҥ (кими эмэ этэргэ). ☉ Рослый, высокий (о ком-л.)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгылаах кыыс, ону-маны дьаһайталаан сүүрдэкөттө. В. Яковлев
Үрдүк сүүстээх, сүһүөхтээх муруннаах, үрүҥүнэн диэличчи көрбүт уһун киһи саҥаран дабдыгыратта. М. Доҕордуурап
Көстөкүүнэп манна олорон чугастан болҕойон көрдөххө, энньэҕэр сэҥийэлээх, ис киирбэх маҥан сирэйдээх, бытыга суох, уһун уҥуохтаах, саас ортолоох үөрэхтээх көрүҥнээх киһи эбит. И. Никифоров
3. Кылгаһа суох, өр кэм устата буолар. ☉ Продолжительный, долгий, затяжной
Кэтэстэххэ биир сөкүүндэ уһунукатыан. Н. Лугинов
Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
«Онтон кэнники утум-ситим уһун курааннар буоланнар, бу күөл сыл аайы уолан испитэ», — диэн оҕонньор кэпсээнин түмүктээтэ. М. Доҕордуурап
Мин бастаан үөрэнэ киирэрбэр «биэс сыл диэн туох ааттаах уһунай, кырдьан баран бүтэрииһикпин» диирим. М. Попов
2. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн улахана, кылгаһа суоҕа. ☉ Длина чего-л., рост кого-л.
Дьарапалаан уһуна бу дьиэ саҕа буолуо. Күндэ
Кини, уһунугар сөптөөх суон, аҕамсыйбыт киһи, убаҕас ньалака кугас баттаҕа маҥхайан эрэр, кип-киэҥинэн, күп-күөҕүнэн сымнаҕастык унаарыччы көрбүт. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, айымньы уһуна, кылгаһа, а. э., кээмэйэ, дьыала биир эрэ өттүн көрдөрөр. Эрчимэн
♦ Илиитэ уһун көр илии
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы диэн эн истибэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун! Н. Заболоцкай
Судаарыстыба хараҕа кыраҕы, илиитэ уһун. И. Никифоров. Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Сайын оҕо сылдьан кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна сөтүөлүүр буоларбыт
□ Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров
Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрэ. Н. Абыйчанин
Сүрэҕин быата уһун — көр сүрэх I. Бырайыагы киллэрбитим ыраатта, салайааччылар сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым». Уһун буруону унаарыт фольк., үрд. — баайдык-дуоллук, дьоллоохтук олор. ☉ Жить богато, счастливо
Торҕо түһүлгэни түстээҥ, Уһун буруону унаарытыҥ! Саха фольк. <Уһун> буруота быһынна — буруота сүттэ диэн курдук (көр буруо). Уһун буруобут быстаары гынна, алаһа дьиэбит кураанахтанаары гынна. П. Ойуунускай. Уһун илиигин уун кэпс. — кими эмэ күндүлээн туохта эмэ биэр, бэрис. ☉ Одаривать, потчевать, угощать кого-л. чем-л.. Биэрэ бу дойдуга кэлбитэ сыл буолан эрэр, ол тухары уһун илиитин ууна илик. Уһун илиилээх — кимиэхэ баҕарар дьайар кыахтаах, былаастаах. ☉ Влиятельный, имеющий власть (букв. с длинными руками)
Марго, бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир — уһун илиилээхтэр, хатаастыгас тарбахтаахтар. БТ
<Уһун> кутуругар сөрөөбүт көр кутурук. Хабычча урут сүүйтэрбитин иэстэһээри эргилиннэҕэ, кимнээҕи эрэ уһун кутуругар сөрөөн аҕалбыт буолуохтаах. Болот Боотур
Бу кыыс оҕону эмиэ уһун кутуругар сөрөөн эрэр. «Кыым». Уһун кутурукка оҕустар — ким эмэ угаайытыгар, куһаҕан содулугар киирэн биэр. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Оо, абаккабын даа! Бу уһун кутурукка оҕустарбыт сорбун! Суорун Омоллоон. Уһун кутурук сөрөөһүнэ (оҥоһуута, охсуута) — ким эмэ угаайытыгар киирэн биэрии, ким эмэ куһаҕан содула. ☉ Последствие, результат чьего-л. дурного влияния
[Трофим:] Өссө туох эрэ атын суол баар быһыылаах, Кэтэх Кирилэ уһун кутуругун сөрөөһүнэ буолаарай? Р. Баҕатаайыскай
Ол барыта Дьэргэлээх Уолуктай уһун кутуруктарын оҥоһуута. Болот Боотур. Уһун кэпсээн (остуоруйа) калька. — биир-икки тылынан быһаарыллыбыт, иһэ истээх дьыала. ☉ соотв. долгая история
«Чэ, ол — уһун кэпсээн», — Сэтэлээх дьон истиэ диэн сэрэхэдийдэ. Е. Неймохов. Уһун отун оттотума кэпс. — кими эмэ сүгүн олордума, үлэлэтимэ. ☉ Не давать покоя, возможности спокойно жить, работать кому-л.
Ол дьон өссө үксээтэхтэринэ, уһун оппутун оттообот дьон буолаайабытый? Болот Боотур
Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муустаас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай
Бэрик бэрсэр салайааччылары арыйаары гыммыттары хам баттыыр буоллахтарына, хаһан уһун оту оттуур дьоннорбутуй, бу?! Е. Неймохов. Уһун санаалаах (са- наа) — уһуну-киэҥи санаан, олохтоохтук толкуйдуур. ☉ Дальновидный, широко мыслящий
Киһилии итэҕэстэрдээх өрүттэрин ордуктаах, үчүгэй өттүлэрэ ырааҕынан баһыйар үтүө майгылааҕасигилилээҕэ, киэҥ көҕүстээҕэ, уһун санаалааҕа. Күннүк Уурастыырап
Уһун санаабытынан олох бары эрэйин-кыһалҕатын куоһардахпыт. Н. Лугинов
Уһун санаа, кэтэх өй, оҕуруктаах толкуй мэлигир. «Чолбон»
Уһун санаата кылгаата (татыарыйда) көр санаа II. Киэҥ көхсө кыараата, уһун санаата кылгаата, халыҥ тириитэ хайынна. Ньургун Боотур. Онуоха айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Саха фольк. Уһун солкуобайы сырыс (эккирэт) калька., кэпс. — улаханнык сыраласпакка эрэ элбэх харчылана сатаа. ☉ соотв. гоняться за длинным рублём
Алмааһы көрдөөччүлэр ортолоругар уһун солкуобайы сырсан кэлбит киһи баарын илэ харахпынан көрбүтүм. ДФС КК
Күн бүгүнүгэр диэри уһун солкуобайы эккирэтэн дьон кэлиитэ-барыыта хотугу регионнарга быдан үрдүк. «ХС»
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.)
Уһун соннон көр соннон. Судаарыстыба баайын хаҥатыһан бэйэтэ уһун сонноммута суохха дылы, бэл, киһилии бэргэһэтэ суох. И. Гоголев
Аҕам ол саҕана бириискэҕэ мас кэрдээччинэн сылдьыбыт этэ, ол эрээри көмүстээх Бодойботтон да уһун сонноммотоҕо. М. Доҕордуурап
Барыныбары сүрэххэ чугастык ылынан сүөм түһэр буоллаххына, уһун сонноммоккун. С. Маисов. Уһун сордоох (эрэй- дээх) — олоҕор элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт. ☉ Несчастный, горемычный
Суос-соҕотох буоларга ананан төрөөбүт уһун сордоох эбит. Болот Боотур
Уһун сордоох, күн тура-тура ыалы кэрийэн уһааҥныыргар бэркин. Суорун Омоллоон
Ааныска билигин уһун эрэйдээх олоххо олоробун дии саныыр. Н. Түгүнүүрэп. Уһун суолун оймоо — ким эмэ нус бааччы олоҕун уйгуурт, аймаа. ☉ Тревожить кого-л., нарушать чей-л. покой
Урукку күннэргэ уһун суолгун оймообут аньыым суоҕа, ааспыт дьылларга кэтит суолгун кэспит буруйум суоҕа — бырастыы гын! П. Ойуунускай. Уһун сурахтаах — дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, аатырбыт-сураҕырбыт. ☉ Широко известный, популярный. Ол киһи киэҥ ыырдаах, уһун сурахтаах буоллаҕа эбээт. Уһун тускул тут алгыс. — уһун дьоллоох олоҕу, кэлэр кэскили түстээн алгыс тылларын эт, алҕаа. ☉ Благословлять кого-л. на долгую счастливую жизнь, светлое будущее, произносить слова благословения
Кэнчээри оҕолорбор Кэскилгитин тэрийдим, Уһун тускул туттум, Уруй-айхал эттим! Саха нар. той. IV
Дохсун-дорҕоон күннэргэ Долгуйан-оргуйан тураммыт Кыра норуот кыайыахпыт, Уһун тускул тутуохпут, Уруй-айхал этиэхпит. П. Ойуунускай. Уһун тыл (тыллаах) кэпс. — сытыыхотуу саҥалаах-иҥэлээх, тыллаах (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ соотв. длинный язык
Оччону истэн баран уһун тыллаахтар айахтарыгар түһэрдэхтэрэ дии. М. Доҕордуурап
Микиитэ Бөтүрүөбүс, ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт, уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров
Итинник уһун тылым суоҕа эбитэ буоллар, мин туохха да түбэһиэ суох этим. Агидель к. Уһун тыыннаах — сылайар диэни билбэт, тулуурдаах, сындааһыннаах (хол., сылгы). ☉ Не знающий усталости, выносливый, неутомимый (напр., о лошади)
Мин даҕаны Уҕарыйбат уохтаах, Уйадыйбат эттээх, Уһун тыыннаах Улуу киһи буолуом. П. Ойуунускай
Уһун тыыннаах оҕо диэн кини [биһиги аппыт] буолар. Л. Габышев
<Уһун> тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Уһун тыыҥҥын иһиллии иликпинэ, Уллуҥах да устатын Уларыйыам суоҕа! П. Ойуунускай. Уһун уллуҥах — киһи аймах, киһи (дьон). ☉ Человек, человеческий род (люди). Арыгылааһын салҕанан бара туруо диэн этиллибэт, уһун уллуҥах санаатын уурбутун кыайбатаҕа диэн суох. ОДьКИи. Уһун уҥуоҕа урусхалламмыт фольк. — улахан ааттаах-суоллаах киһини суох оҥорбуттар (хол., кыргыһыыга). ☉ Быть убитым, сражённым, погубленным (напр., в битве)
Нөмүгү Хаҥалас тойон уһун уҥуоҕа урусхалламмыт. П. Ойуунускай. Уһун уоту отун — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго
Бүгүн биир кыыл дьүһүнүн көрөөрү сиргэ охто сыстым уонна баран, ханна уһун уоппун оттуох баҕайыбыный бу? В. Яковлев
Син-биир бу киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа. В. Титов
«Хайа киһиэхэ кэлбэт, Хайаҕа киһи тиийэр», — Диэн уһун уоту оттубут Омуктар этэр эбиттэр. И. Баишев
Уһун уутугар (уутун) утуйда көр уу II. Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ, Сүөдэрэ, уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
Бу сиргэ дьол көрдөһө кэлбит биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит итиннэ уһун ууларын утуйа сыталлар. Агидель к.
◊ Уһун (уһатыылаах) аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — кылгатыылаахха утары туруоруллар, уһуннук саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Долгий гласный звук, противопоставленный краткому гласному звуку
Уһун аһаҕас дорҕоону кылгас аһаҕас дорҕоон уһуурун курдук өйдүүр сыыһа, кинилэр тус-туһунаннар, ол иһин тыл суолтата атын-атын буолар. ПНЕ СТ
Бастакы кэккэҕэ уһун аһаҕас дорҕоон, иккискэ охсуу түһэр аһаҕас дорҕоон буукубаларын бэлиэтииллэр. КИИ МКТТҮө. Уһун баттахтаах (суһуох- таах, ырбаахылаах) — дьахтар, дьахтар аймах. ☉ Женщина, лицо женского пола
[Кирилэ:] Хата, мин эйиэхэ уһун баттахтааҕы булар дьыаланан дьарыгырыам. Р. Баҕатаайыскай
Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай
[Маарыйа — Ольгаҕа:] Айылҕа барахсан уһун суһуохтаах аймаҕын көҥүлгэ өр көччүппэт быһыылаах. И. Алексеев. Уһун биримиэнэ — оскуолаҕа иккис биитэр үһүс уруок кэнниттэн буолар, аҕыйах (хол., уон) мүнүүтэлээх тохтобул. ☉ Большая перемена
Маннык иһитиннэриилэр нэдиэлэҕэ иккитэ уһун биримиэнэ кэмигэр оҥоһуллаллар. Н. Босиков
Уһун биримиэнэҕэ уолаттар-кыргыттар бука бары линейкаҕа стройдаабыттара. БТТ. Уһун кутурук түөлбэ. — 1) бөрө. ☉ Волк
Хоту олохтоохтор бөрөнү уһун кутурук дииллэрин истэр этим. «ХС»; 2) кутуйах бииһэ-ууһа: сип-синньигэс уһун кутуруктаах, кытархайдыҥы дьүһүннээх хонуу кутуйаҕа. ☉ Полёвка красная. Хоту диэки хонууга уһун кутуругу элбэхтик көрөҕүн. Уһун омур- ҕан — сахаларга от үлэтигэр: сынньалаҥ икки ардыгар түөрт чаас кэриҥэ үлэлиир кэм. ☉ У якутов в период сенокосной страды: отрезок рабочего времени между двумя перерывами, равный приблизительно четырём часам
Биир күнү омурҕаҥҥа үллэрэллэрэ, «уһун омурҕан», «кылгас омурҕан» диэн икки суолга араараллара. АНВ СТУ
Кылгас омурҕан билиҥҥи чаһынан холоотоххо үс чаас кэриҥэ, оттон уһун омурҕан түөрт чаас кэриҥэ кэм буолуохтаах. «Чолбон»
Уһун өрөбүл көр өрөбүл. Ким оҕо сааһыгар сылдьан сааскы уһун өрөбүл көһүтүүлээх күннэрэ үүнэн, сүрэҕэ үөрүүлээхтик тэппэтэҕэ баарай?! «Кыым»
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ түбэһэр, уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «ХС»
Салгыҥҥа дьаарбайыыны төрөппүттэр баскыһыанньаҕа уонна уһун өрөбүл кэмигэр тэрийэллэр. Дьиэ к. Уһун синньигэс — уһун уонна синньээн көстөр (хол., атах); уһун уонна кыараҕас (хол., көрүдүөр). ☉ Длинный и тонкий (напр., ноги), длинный и узкий (напр., коридор), продолговатый
Тайахтар уһун синньигэс атахтарын дыабаччы үктэнэн, томороон ньолбоҕор төбөлөрүн олоодуччу туттан, Тогойкины одуулаһан турдулар. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп иһирдьэ киирэн уһун синньигэс көрүдүөр устун хааман тиийэн, уҥа диэки аһаҕас хоһу өҥөс гынна. С. Никифоров
Луҥхалыырап аармыйаттан маҥнай кэллэҕин утаата дьарамай, уһун синньигэс бэйэтэ билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан, толору эттээхсииннээх тойон-хаан сэбэрэлээх этэ. «Чолбон». Уһун ураҕас уйбат булда — аһара элбэх булт-алт, өлгөмнүк бултуйуу. ☉ Большая добыча, удачная охота
Тииҥнэри сүлэн баран, балаакка сис маһын икки өттүнэн ыйаабыппыт үрдүнэн, онно да баппата, уһун ураҕас уйбат булда диэн, дьэ, ити эбит этэ. С. Федотов. Уһуну ыстан (ыстаныы) — турар сиргиттэн биитэр сүүрэн кэлэн, ыраахха ыстан (ыстаныыга күрэх). ☉ Прыгать (прыжок) в длину
Мөлтөх ньиэрбинэй систиэмэлээх оҕолор уһуну ыстаныыга түмүктэрэ мөлтөөбүтэ харахха быраҕыллар. ОАП ОТХ. Уһун үйэлэн — 1) уһун олохтоох буол, уһуннук олор. ☉ Жить долго, быть долгожителем
Син биир суорума соруктаныах эбитэ дуу, биитэр мүччү көтөн, уһун үйэлэнэн бүгүн миигин кытта бииргэ үөрэн мичилийиэх эбитэ дуу? Софр. Данилов
Уһун үйэлэнээри арыгытын-табаҕын быраҕан, дьиэтин иһин сынньанарга анаан, була-була оҥостон муҥнаммыта. Н. Лугинов; 2) кэпс. — уһуннук баар буол, олохсуй (тугу эмэ этэргэ). ☉ Долго служить людям, быть долговечным (о чём-л.)
Ханнык эмэ түбэлтэни ойуулаан кэпсиир унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ
«Хата, быһыт уһун үйэлэнэр сүбэтин булуохха», — диэт, оҕонньор олордо. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. узун ‘длинный, долгий’