фашистский; фашистскай диктатура фашистская диктатура.

пролетариат; пролетариат диктатурата диктатура пролетариата.

аат., истор. Диктатураны, репрессияны утарааччы, өрө туруу кыттыылааҕа. ☉ Участник повстанческого движения, повстанец
Улам-улам бастаанньыстар куораты төгүрүйэн испиттэрэ, ол тухары бэлиитикэ уларыйарын туһунан кэпсэтии суоҕа. П. Ойуунускай
Биһиги, бассабыыктар былаастарын утары өрө турбут бастаанньыстар үрүҥ сэриилэрэ, саа күүһүнэн Хочо уонна Сунтаар улуустарын босхолоотубут. «Чолбон»

салайын диэнтэн хай
аата. Устудьуоннар салайыныыларын туһунан араас санаалар, этиилэр бааллар. «ЭК»
Бастаан утаа бу сахалыы салайыныыны кытта тэҥҥэ Арассыыйа үтэйэн киллэрэр байыаннай, кылаассабай диктатурата уустук быһыыга-майгыга илин-кэлин олорсо сылдьыбыт. ВУА БС
◊ Бэйэни салайыныы — кэлэктиип, тэрилтэ бэйэтин ис салалтатын бэйэтэ дьаһанар бырааба. ☉ Самоуправление
Саха тылын араҥалаан көрдөххө сахалар бэйэни салайыныы диэн тугун билбэт туҥуй омук буолбатахтар. ВУА БС

прил. тоталитарнай (аһаҕастык саамай реакционной империалистической элеменнэр диктатураларынан салаллар); тоталитарный режим тоталитарнай режим.

1. даҕ. Сэриигэ сыһыаннаах. ☉ Военный
   Биэс-түөрт байыаннай формалаах дьон бааллар. Амма Аччыгыйа
   Семен эргэрбит синиэлин ыраастанан, өҥүн сүтэрбит байыаннай гимнастеркатын сууйтаран кэтэн кэллэ. Софр. Данилов
   Субу аҕай босхоломмут Дьокуускай улахан уулуссаларын устун орто уҥуохтаах, күүстээх көрүҥнээх, байыаннай формалаах киһи эрчимнээхтик хааман иһэрэ. П. Филиппов
2. аат суолт. Аармыйаҕа сулууспалааччы, сэрииһит. ☉ Военнослужащий, воин
   Биһиги байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сулустаах коммунаркалаах байыаннайдар көтөр аал кэлэн түһэр сирин күөйэ сэлэлээн тураллар. П. Филиппов
   ◊ Байыаннай академия – байыаннай специалистары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная академия
   Байыаннай академиялары бүтэрбиттэри кытта манна, Кремльгэ, көрсүһүү биһиэхэ үгэс буолла. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай (сэрии) балаһыанньа – туох эмэ быһылааннаах түбэлтэҕэ (хол., сэрии, айылҕа иэдээнэ) судаарыстыба үрдүкү былаастара биллэрэр оһуобай быһыыларамайгылара. ☉ Военное положение
   Чопчу биир эппиэт эрэйиллибэтэр да, байыаннай балаһыанньаҕа ханнык өйүнэн-санаанан киирэн эрэллэрин [Степанов] билгэлээн көрөр эбит. У. Нуолур
   Тыылга хаалбыт оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаллара. П. Аввакумов. Байыаннай блок полит. – икки эбэтэр хас да судаарыстыба байыаннай уонна политическай сойуустаһыылара. ☉ Военный блок
   Эдэр дойдулары империалистическай байыаннай блоктарга киллэрэргэ сорунуулар үүнэн иһэр утарсыыны үөскэтэллэр. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай диктатура истор. – байыаннайдарга хааччаҕа суох бэриллэр политическай былаас. ☉ Военная диктатура
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай диктатура тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Байыаннай дьиссипилиинэ – байыаннайдар устаабынан көрүллүбүт бэрээдэги туох да халбаҥа суох тутуһуулара. ☉ Воинская дисциплина
   [Бадин – Пистолекка:] Куораттан тахсарга байыаннай дьиссипилиинэни толоруом диэн бигэ тылгын биэрэн турардааххын. С. Ефремов. Байыаннай дьыала – сэбилэниилээх күүстэри (аармыйаны) сайыннарыы, байыаннай техниканан хааччыйыы, байыан-най сулууспалаахтары үөрэтии, сэриигэ туһаныы. ☉ Военное дело
   Аҕабыыт, байыаннай дьыаланы быһааран эрэр генерал курдук, бэркэ улуутуйан кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
   Бэһис аармыйа ыстаабыгар үлэлии сылдьан кини [Аммосов] байыаннай дьыаланы уонна байыаннай техниканы үөрэппитэ. П. Филиппов
   [Афиныга] уолаттары икки сыл устата байыаннай дьыалаҕа үөрэтэллэрэ. КФП БАаДИ. Байыаннай кистэлэҥ – судаарыстыба байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах сэкириэтэ. ☉ Военная тайна
   Итинтэн ордугу эһиэхэ сиһилии кэпсиир быраабым суох: байыаннай кистэлэҥ. Болот Боотур
   Биһиги [Абаҕа пионердара] бандьыыттары утары саа тутан сэриилэһэргэ бэлэмнэниэх тустаахпыт. Ол бэлэмнэнэрбитин пионера суох оҕолор да, төрөппүттэргит да билиэ суохтаахтар. Ити туохтааҕар да сэрэхтээх байыаннай кистэлэҥ диэн буолар. Н. Якутскай. Байыаннай коммунизм истор. – сэбиэскэй судаарыстыба тас дойдулар интервенцияларын уонна гражданскай сэрии саҕана (1918–1920 сс.) ыыта сылдьыбыт экономическай политиката. ☉ Военный коммунизм
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай коммунизм олохтонон ревком диэн тэриллэр. Бэс Дьарааһын
   [Настаа:] Субу, күн бүгүнүгэр диэри биһиэхэ байыаннай коммунизм турар. Күндэ. Байыаннай оскуола истор. – анныкы хамандыырдары бэлэмнээн таһаарар байыаннай үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная школа
   Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, Дальнай Восток биир куоратыгар мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай. Байыаннай сулууспа – Россия Федерациятын Конституциятыгар көрүллүбүт булгуччулаах байыаннай үөрэх. ☉ Военная служба
   Спорт диэн биһиги уолаттарбытын байыаннай сулууспаҕа бэлэмнээһин, тулуурдаах, эр санаалаах буолуу курдук олоххо наадалаах хаачыстыбалары иитии буолар. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай сэбиэт – сэбилэниилээх күүстэр сэриилэрин бүтүннүүтүн эбэтэр араас көрүҥнэрин салайар үрдүкү кэлэктиибинэй уорган. ☉ Военный совет
   Кутузов дьиэтигэр байыаннай сэбиэт анаммытыгар, киэһэ уон чаас иннинэ Вейротер былаанын илдьэ кэллэ. Л. Толстой (тылб.). Байыаннай трибунал – байыаннай буруйдаахтары дьүүллүүр суут. ☉ Военный трибунал
   Сэбилэниилээх Күүстэргэ байыаннай трибуналлар үлэлииллэр. ССРС К. Байыаннай үөрэх – байыаннай билиигэ-көрүүгэ, байыаннай дьыала үөрүйэхтэригэр, сатабылларыгар үөрэтии. ☉ Военное обучение
   Байкал кытыытыгар байыаннай үөрэххэ сылдьабыт, биһиги лааҕырбытыттан чугас холкуос баар. Т. Сметанин
   Тордоохоп бииргэ айаннаабыт биир дойдулаахтарын кытары ый аҥаарын кэриҥэ байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. С. Никифоров

I
туохт.
1. Кыайан уйдарбакка туох эмэ иһигэр көстүбэт буола киирэн хаал (хол., ууга). ☉ Проваливаться во что-л., погружаться (напр., в воду), тонуть. Хаарга тимир
□ Ууга тимирбэт, уокка умайбат баар үһү (тааб.: муус)
Тимириэм диэн куттанан, илиитинэн-атаҕынан харса суох булумахтанна да, тимирбэтэ. И. Данилов
«Абырааҥ… өрүһүйүҥ!» — диэн дьахтар, тимирэ-тимирэ көбөн, ууга чачайа-чачайа, хаһыытыыра күүһүрэн истэ. Т. Сметанин
△ Ууга ыллар, уу анныгар буол. ☉ Оказаться под водой, затонуть
Өрүс уута таһымнаан, бүтүн уобалас тимирбит. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Намтаан туох эмэ күлүгэр түс (хол., күнү этэргэ). ☉ Опускаться, садиться, прятаться (напр., о солнце)
Кэлтэгэй ый …… өрүс үрдүк арҕастаах таас хайатын кэтэҕэр киирэн, тимирэн хаалла. Эрилик Эристиин
Күн арҕаа тыа кэтэҕэр тимирбитэ син балачча буолла. С. Никифоров
Былыттар көтөллөр соҕуруу Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
3. көсп., кэпс. Ханна эмэ баран баран өр буол, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть, пропасть неизвестно куда, запропаститься
Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына? Эрилик Эристиин
Тоҕо Ньидьили түгэҕэр дьөлө тимирэн сыппытым буолуой? Ол саҕана бу да диэки сылдьыбыт буолбатахпыан. Н. Якутскай
Дэриэбинэҕэ тахсыаҥ да, тимирэн хаалыаҥ. В. Гаврильева
♦ Сирдээн тимириэҕин (тимириэн) сир кытаанах, <халлааннаан көтүөҕүн (көтүөн) халлаан ыраах> — барыахкэлиэх сирин булбата (хол., баай батталыттан). ☉ Не знать куда деваться (напр., от гнёта, гонений)
Аһын, харыһый, сирдээн тимириэхпин сир кытаанах, халлааннаан көтүөхпүн халлаан ыраах буолан олоробун. Эрилик Эристиин
Бардам баай батталыттан куотан сирдээн тимириэхтэрин — сир кытаанах, халлааннаан көтүөхтэрин — халлаан ыраах эбит. Софр. Данилов
Кинини көрөөт, кырдьыга, оҕонньор сирдээн тимириэн — сир кытаанах буолан биэрдэ. Д. Таас
Сиргэ (сирдээн) эрэ тимирбэтэ көр сир II. Ойох киһи истиэр Олус куһаҕаннык этитэн, Сирэйим саатан Сиргэ эрэ тимирбэтим. П. Ойуунускай
Хата ааранан мин саатан сирдээн эрэ тимирбэтим. «ХС». Таастыы тимирдэ — сураҕа суох сүттэ. ☉ соотв. как в воду кануть. Кулубаҕа барбыт үҥсүү эмиэ таастыы тимирдэ… Амма Аччыгыйа
Онтон баран таастыы тимирбитэ. Далан
Минпроска киирэн баран таастыы тимирбит. ФЕВ ДьС. Тэҥн. сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө]. Тимирэтимирэ күөрэйэр — үгүс эрэйи, кыһалҕаны төлө түһэн тиийэн кэл, киһи буол. ☉ Выжить, преодолев серьёзные испытания и лишения
Аны биирдэ дьүһүн кубулунан, Быста-быста салҕанан, тимирэ-тимирэ күөрэйэн, Өлө-өлө тиллэн көрүөҕүҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. эвенк. тымирде-ми, тымир-ми ‘тонуть’
II
1. аат. Тиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар килбэчигэс сырдык дьүһүннээх кытаанах металл (күннээҕи олоххо чугуун, ыстаал суортарын тимир диибит). ☉ Железо
Харайбатахха, тимир да дьэбиннирэр (өс хоһ.). Аҕа дойду кырыктаах сэриитин бириэмэтигэр боруоҥҥа көмөҕө элбэх тимир наада буолбута. МАП ЧУу
Үгүс дэтээллэр чугуунтан уонна ыстаалтан оҥоһуллаллар. Кинилэр иккиэн — тимир уонна углерод холбоһуктара. ННС ЧАа
△ Маннык састааптаах химиичэскэй элэмиэн. ☉ Железо как химический элемент
Тимир хаан үөскүүрүгэр улахан суолталаах, хаан кыһыл эттиктэрин быстыспат сорҕото буолар. ТИиС
Тимир эккэ, оҕурсуга, биэ эмиийигэр, …… кыһыл хаппыыстаҕа элбэх. ФВН ТС
Сибиэһэй дьэдьэн отоно тимиринэн баай буолан, хаан ыарыытыгар туһалаах. ТКП ТДЭҮү
2. даҕ. суолт. Тимиртэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из железа, содержащий железо, железный
Ваня оҥоойук оҥостуммут тимир куруускатын болтуотун сиэбигэр симинэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
[Глафира] таҥара дьиэтин тимир аҕыраадатыгар тиийиэхтэригэр диэри тугу да саҥарбата. Л. Попов
Тимир күрдьэҕинэн туой курдук чиҥ буору эһэн күөрэлдьиппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
♦ Тимир бэлэс кэпс. — олус улахан куоластаах; улаханнык саҥарар (ыллыыр, хаһыытыыр о. д. а.). ☉ соотв. лужёная глотка; медная глотка
«Аата, бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тугун сүрэй, обургум күөмэйэ да бүппэтэ бэрт ээ, дьэ үчүгэй тимир бэлэс», — диирэ. НС ОК. Тимир дьиссипилиинэ калька. — кытаанах дьиссипилиинэ. ☉ Железная дисциплина
Тимир дьиссипилиинэ наадатын туһунан биһиэхэ хаста бэсиэдэ оҥордулар этэй? Толороргор тиийэҕин. И. Гоголев
Билигин биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдөһөрбүт, биир санаалаах, тимир дьиссипилиинэлээх буоларбыт наада. Болот Боотур
Тимир дьиссипилиинэ — бу буолар Кыһыл Аармыйаҕа аан маҥнайгыттан туруоруллубут модьуйуу. ЯЕМ СБСБС. Тимир илии (ытыс) сөбүлээб. — күтүр, кэччэгэй киһи. ☉ Стремящийся любой ценой избежать расходов, чрезвычайно скупой
Тимир ытыс, олус да күтүргүн, бу дуо түөрт уон сааскар тиийэн баран эргэ барбытыҥ малааһына. А. Сыромятникова
Бу киһи кэргэнэ дьэ, кырдьык, дьиҥнээх тимир илии этэ. Табаны хамначчыкка биэрбэт туһугар эрэ, бииргэ төрөөбүт быраатын үлэлэппитэ. «Чолбон». Тимир курдук — кытаанах, халбаҥнаабат, бигэ. ☉ Непоколебимый, несгибаемый, стойкий
Кини хоодуот-хорсун быһыытыгар, тимир курдук күүстээх санаатыгар саарбаҕалаабат этилэр. К. Симонов (тылб.)
«Даа, табаарыс Сталин тимир курдук кытаанах, киэҥ көҕүстээх киһи буолбатаҕа буоллар, хайдах буолуох эбиппит буолла», — диэтэ Пикин. К. Симонов (тылб.). Тимир сиппииринэн (миинньигинэн) сиппий (миин- ньиктээ) — кими, тугу эмэ харыстаабакка суох оҥор, суох гын. ☉ соотв. выжигать калёным железом что-л. Күҥүл биһикки улааттахпытына эһигини тимир миинньигинэн миинньиктиэхпит! Сэрэниҥ, сиэхситтэр, сэрэниҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр биһиги сэссийэлиисимҥэ барар киэҥ айаммыт суолугар туора турар буоллахтарына, тимир сиппииринэн сир үрдүттэн сиппийиэх тустаахпыт. Болот Боотур
Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар …… өрөпкүөм диэн байыаннай диктатура өрөбөлүүссүйүөннэй суута тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Тимир сүрэхтээх — аһыныгаһа суох, муус сүрэхтээх. ☉ соотв. каменное сердце
Соҕотох оҕоҕун кыайан иитиминэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап
Тимир тириитин кэппит көр кэт. Эрэйдээх, эмиэ тимир тириигин кэтээхтээтиҥ. Туох буолбут өһөс, куруубай киһигиний? В. Яковлев
Урут кистэнэ, ньылбыйа сылдьыбыт өстөөхтөр былааһы ылаат да, тимир тириилэрин кэппиттэрэ. И. Федосеев
◊ Атыыр тимир — кытаанах хатарыылаах, хатан тимир (үксүгэр сүгэни оҥорорго эҥин тут-лар). ☉ Твёрдое, закалённое железо (подходящее для изготовления топора)
Сүгэни бии өттүн хатан, атыыр тимиринэн оҥороллор. МАП ЧУу. Тимири батыы (тимир батыыта) — болгуоттан араас тэрили оҥорорго анаан ыраас тимири, ыстаалы уулларан ылыы. ☉ Получение чистого железа, стали из железной болванки путём выплавки
Болгуоттан араас тэрил тахсар ыраас тимири, ыстаалы ыларга тимири батыы диэн сүрдээх эппиэттээх, элбэх сыраны ирдиир үлэ саҕаланара. МАП ЧУу
Уус тимир батыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэрэ. МАП ЧУу. Тимири сиэтии — тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран холбооһун. ☉ Соединение металлических частей, деталей чего-л. путём раскаливания и сплавления их соприкасающихся поверхностей, сварка
Тимири сиэтии аныгы сыбааркатааҕар ордук бөҕө, сиигэ көстүбэттик ыбылы сыстар. МАП ЧУу
Саха уустара тимири сиэтиини …… сатабыллаахтык оҥороллоро. МАП ЧУу. Тимири (тимир) уһаар — уруудаттан тимири уулларан ыл. ☉ Выплавлять из руды железо
Бастаан Буотама үрэҕэр тимир уһаарар, болгуо оҥорор нууччалары булбут, онно үлэлиир үһү диэн сурах иһиллибит. Күннүк Уурастыырап
Баахтыыр уус ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар тимир уһаарбыт эбит. МАП ЧУу
Тимир уһаарарга оттук быһыытынан кураанах тиит мас чоҕо [көмөр] туттуллара. ИЕВ СУу. Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) — уруудаттан тимири уулларан ылыы. ☉ Получение железа из руды путём плавки (плавления)
Сата уустара бэйэлэрин идэлэрин оҕолоругар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн испиттэрэ, онон тимири уһаарыы тохтоло суох барбыта. ИЕВ СУу
Тимир уһаарыытын үрэх уута түспүтүн кэннэ бэс ыйыттан саҕалыыллара. МАП ЧУу. Тимири хатарыы — болгуону аналлаах күөскэ, кыһаҕа ууллара-ууллара, тоҥоро-тоҥоро кытаатыннарыы. ☉ Придание сплаву большей твёрдости путём нагрева и быстрого охлаждения, закаливание
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Тимири хатарыыга уус болгуоттан хатан ыстаал тахсарын сатаан арааран билиэхтээх. МАП ЧУу. Тимири эллээ — тугу эмэ оҥорон тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ковать железо
[Балта] тимири эллииргэ, хаптатарга сынтарыйбат сындааһыннаах буолар. МАП ЧУу
Улахан балта уонча киилэ ыйааһыннаах. Тимири эллииргэ аналлаах, икки өттө түөрт муннук сирэйдээх. МАП ЧУу. Тимир ат кэпс. — бэлисипиэт. ☉ соотв. железный конь (велосипед)
Оройуоҥҥа аан бастакынан көстүбүт тимир аты [билиҥҥинэн бэлисипиэти] онно [сыырга] айааһаабыттара. Софр. Данилов
Дойдубар эрдэхпинэ, Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыт дьонтон тимир ат [бэлисипиэт] туһунан истэрим. Н. Заболоцкай
Биһиги отууга Бэйэбит хонобут. Тимир ат тэбэннэр Дьиэлииллэр дьоннорбут. ГНА ТС. Тимир атах биол. — үксүн хотугу күөллэр сээннэригэр, үрэхтэргэ үөскүүр хатыы лапчааннардаах кыракый балык. ☉ Вид речной рыбы, девятииглая колюшка
Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
Синньигэс талахтан оҥоһуллубут туулары сиэннэргэ тимир атах диэн кыра балыкка угара. Н. Босиков
Биэнсийэлээхтэр икки сүүс биэс уон сэнтиниэр «тимир атах» диэн балыгы бултаан күөх кырса дьонун үөртүлэр. ТССКС. Тимир бороҥ — сылгы дьүһүнэ: үрүҥэ, харата булкуйбут курдук тэҥ түүлээх. ☉ Сиво-серый, стальной (о масти лошади). Туох баар уопсай түүтэ булкуйбут курдук, үрүҥэ, харата тэҥ, харатыҥы дьүһүннээх буоллаҕына, уу бороҥ эбэтэр тимир бороҥ дииллэр. Сылгыһыт с. Тимир көлө олорон айанныыр тиэхиньикэ (хол., массыына). ☉ Транспортное средство, техника
Мин хоһуйуом этэ: Массыына бааҕыныырын, Собуот куугунуурун, Тимир көлө тигиниирин, Борохуот аал сурдургуурун. А. Софронов
Мин тимир көлөнөн тигинээн тиийиэҕим Килбиэннээх Киевкэ — күндэлэс баксаалга! Л. Попов. Тимир курдук — тутан көрдөххө сымнаҕаһа суох, кытаанах. ☉ Твёрдый как железо, жёсткий, затвердевший
Баттаҕар түстүм, умса баттаатым, абынатабына тимир курдук баттах дуомнаах эбит. П. Ойуунускай
Ылдьаа илиитэ, хара үлэҕэ үөрэммит баҕайы, тимир курдук этэ. Н. Заболоцкай
[Аҕыс атах] этэ үрүҥ, тутан көрдөххө тимир курдук, амтана буоллаҕына үрүҥ тэллэй амтаныгар маарынныыр. В. Арсеньев (тылб.)
Тимир сааҕа көр саах. Туртайа кытарбыт болгуоттан Тоҕо тимир сааҕа тула ыспат буолуоҕай. С. Васильев
Ылыллыбыт болгуо көпсөркөйө тимир сааҕынан [шлагынан], чох эмтэркэйинэн бүрүллэ сылдьар буолара. МАП ЧУу. Тимир суол — пуойас айанныырыгар аналлаах тимир ыллыктардаах суол. ☉ Железная дорога
Саха сиригэр бастакы Тимир суол ыстаансыйатын Тутуутун саҕалаатыбыт, «Нагорнай» диэн ааттаатыбыт. М. Ефимов
Тимир суол Дьокуускайга Амма өрүһү үрдүнэн кэлиэҕэ. В. Титов
Модун очуос таастары дьөлө үүттээн тимир суол тардыллар туннелларын оҥоруохтара. «Кыым». Тимир тааһа — дьэбин өҥүн курдук дьүһүннээх таас (уматан болгуону ылаллар). ☉ Бурый железняк, сферосидерит
Көмөр үрдүгэр биэдэрэ аҥаарын кэриҥэ кыраламмыт тимир тааһын тарҕата куталлара. МАП ЧУу
Умайбыт тимир тааһа бытарыйымтыа буолар. МАП ЧУу. Тимир уруудата — сиртэн хостонор туһалаах баай (чугууну, ыстаалы уһааран, уулларан ылаллар). ☉ Железная руда
Таас чох, тимир уруудата, таас барыта манна [Алдаҥҥа] баар. Хорсуттар с. [Тимир үйэ дьоно] тимир уруудатын хомуйан, үлтү сынньан …… уһааран, уулларан …… араас тимир сэптэри оҥорон барбыттара. МАП ЧУу
Тимир уруудатын сүдү суолталаах субуойустубата — ууллумтуо. МЛФ АҮө
Тимир ууһа көр уус. Көкөт Сэмэн, тимир ууһун курдук оһох чанчыгар олорон, уот өһөн бардаҕын аайы күөдьүтэн истэ. Эрилик Эристиин
Мин тимир ууһабын, Аармыйаҕа ол идэбинэн үлэлээбитим. С. Ефремов
Үрдүк Айыыларга саамай чугас дьонунан тимир уустара буолаллар. МАП ЧУу. Тимир үйэтэ археол. — киһи тимиртэн аан маҥнай сэп-сэбиргэл оҥостор буолбут кэмэ. ☉ Железный век
Тимир үйэ кэхтэр кэмэ, Тимир үйэ көтөр күнэ Син биир үтэн-үллэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Кэнэҕэс ити амтыын кырыыстар дэлэйдэхтэринэ, тимир үйэ кэлиэ. Р. Кулаковскай. Тимир эрбэһин биол. — дороххой уһун умнастаах, салбахтардаах сэбирдэхтээх биир сыллаах сыыс от. ☉ Дескурайния струйчатая (вид растения)
Сүөһүбүт халдьаайылар халтаҥ буордарыгар онон-манан абыр-табыр үүммүт тимир эрбэһиннэри кирэ сатыы сылдьар. Амма Аччыгыйа
Үс сайын устата халлаантан сиик түспэккэ, урукку быйаҥнаах бааһыналар …… тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. ФСВ С
Саха сиригэр тарҕаммыт биир сыллаах сыыс отторунан тимир эрбэһин [дескурайния струйчатая], …… сытыган эрбэһин [полынь] уо. д. а. буолаллар. ПАК НТ. Тыһы тимир — сымнаҕас хатарыылаах үчүгэй хаачыстыбалаах тимир (быһах, кытаҕас эҥин оҥорорго тут-лар). ☉ Железо хорошего качества (самое подходящее для изготовления ножей, клещей)
Кытаҕаһы тыһы тимиринэн оҥороллоро. МАП ЧУу
Хаарбах тимир көр хаарбах. Оскуола үөрэнээччилэрэ күһүн-саас хаарбах тимири хомуйар үгэстээхтэр. «ББ»
Үөрэнээччилэри икки аҥаар туонна хаарбах тимири хомуйарга сорудахтаабыттар. ВНЯ М-4
ср. др.-тюрк., тюрк. темир, тимер, тимир